वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि। केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः।।11.27।।
हे भयंकर दात असलेल्या तुझ्या तोंडात सगळे धावत आहेत; काहीजण तुझ्या दातांमध्ये अडकून त्यांच्या डोक्यांचे तुकडे झालेले दिसतात.
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखाः द्रवन्ति। तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति।।11.28।।
जसे अनेक नद्यांचे वेगवान प्रवाह समुद्राकडे धावतात, तसे हे नरलोकातील वीर तुझ्या ज्वलंत तोंडात जात आहेत.
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः। तथैव नाशाय विशन्ति लोका स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः।।11.29।।
जसे पतंग मोठ्या वेगाने जळत्या अग्नीत जाऊन नष्ट होतात, तसे हे लोकसुद्धा तुझ्या तोंडात मोठ्या वेगाने जाऊन नष्ट होत आहेत.
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता ल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः। तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो।।11.30।।
तू तुझ्या ज्वलंत तोंडांनी सर्व लोकांना चहुबाजूंनी गिळतो आहेस; तुझ्या तेजाने संपूर्ण जग भरून गेले आहे आणि तुझ्या प्रखर किरणांनी ते जळत आहे, हे विष्णू.
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद। विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्।।11.31।।
हे भयंकर रूप असलेल्यांनो, तुम्ही कोण आहात ते मला सांग. तुम्हाला नमस्कार असो, हे देवश्रेष्ठ, कृपा करा. मी तुम्हाला जाणून घ्यायचे आहे, कारण मला तुमचा हेतू समजत नाही.
श्री भगवानुवाच कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः।।11.32।।
श्रीभगवान म्हणाले: मी काळ आहे, लोकांचा संहार करणारा, वाढलेला. या लोकांचा नाश करण्यासाठी मी येथे आलो आहे. तुझ्याशिवायही, समोरच्या सैन्यात उभे असलेले सर्व योद्धे नष्ट होतील.
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्। मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्।।11.33।।
म्हणून तू उठ, कीर्ती मिळव, शत्रूंना जिंक आणि समृद्ध राज्याचा उपभोग घे. हे सर्व माझ्यामुळे आधीच मारले गेले आहेत; तू फक्त निमित्तमात्र आहेस, हे साव्यसाची.
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान्। मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्।।11.34।।
द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण आणि इतर वीर योद्धे — हे सर्व माझ्यामुळे आधीच मारले गेले आहेत, त्यांना तू मार, घाबरू नकोस. लढ, आणि युद्धात शत्रूंना जिंकशील.
सञ्जय उवाच एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी। नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य।।11.35।।
संजय म्हणाला: केशवाचे हे शब्द ऐकून, मुकुटधारी अर्जुन घाबरून, हात जोडून, वंदन करून, पुन्हा पुन्हा कृष्णाला कापऱ्या आवाजात, भीतीने, नम्रपणे बोलला.
अर्जुन उवाच स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च। रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः।।11.36।।
अर्जुन म्हणाला: हे हृषीकेश, तुझ्या कीर्तीमुळे जग आनंदित होते आणि तुझ्यावर प्रेम करते; राक्षस घाबरून सर्व दिशांना पळतात, आणि सिद्धांचे समूह तुला वंदन करतात.
कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे। अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्।।11.37।।
महात्मा, ब्रह्मदेवापेक्षाही ज्येष्ठ असलेल्या तुझ्यासारख्या अनंत, देवांचा देव, सर्व जगाचा आधार असलेल्या तुला कोणी नमस्कार का करणार नाही? तू अविनाशी आहेस, सत्-असत् आणि त्याहूनही पुढे असलेला सर्वोच्च तत्त्व आहेस.
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्। वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप।।11.38।।
तू आदिदेव, पुरातन पुरुष आहेस. या विश्वाचा सर्वोच्च आधार तूच आहेस. तू जाणणारा, जाणण्यासारखा आणि सर्वात श्रेष्ठ धाम आहेस. अनंत रूपांनी हे विश्व तुझ्यामुळे व्यापलेले आहे.
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च। नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते।।11.39।।
तू वायू, यम, अग्नी, वरुण, चंद्र, प्रजापती आणि प्रपितामहसुद्धा आहेस. तुला हजारो वेळा नमस्कार, पुन्हा पुन्हा तुला नमस्कार.
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व। अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः।।11.40।।
तुला पुढून आणि मागून नमस्कार. सर्व बाजूंनी तुला नमस्कार असो. अनंत सामर्थ्य आणि अपरिमित पराक्रम असलेला तू सर्वत्र व्यापलेला आहेस, म्हणूनच तू सर्वकाही आहेस.
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति। अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि।।11.41।।
मित्र समजून, 'हे कृष्णा, हे यादव, हे सखा' असे मी जे काही बेधडक बोललो, तुझ्या या महानतेची जाणीव न ठेवता, चुकून किंवा आपुलकीने, त्याबद्दल मी क्षमा मागतो.
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु। एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्।।11.42।।
खेळताना, हसताना, झोपताना, बसताना, खाताना, एकट्याने किंवा इतरांसमोर, मी तुला जर कधी थट्टेने किंवा अवमानाने वागवलं असेल, अचल, त्या सर्व बाबींसाठी मी, अपरिमित, तुझी क्षमा मागतो.
पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्। न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव।।11.43।।
तू या चराचर जगाचा पिता आहेस. तू पूज्य आणि सर्वांत मोठा गुरु आहेस. तुझ्या समान किंवा तुझ्याहून मोठा कोणीही नाही, तीनही लोकांत तुझ्या सामर्थ्याला तोड नाही.
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्। पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्।।11.44।।
म्हणून मी तुला वंदन करून, पूर्ण शरीराने नम्र होऊन, तुझी कृपा मागतो. जसा पिता आपल्या मुलाला, मित्र मित्राला, प्रियकर प्रेयसीला क्षमा करतो, तसंच तूही मला सहन करावं, देवा.
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे। तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.45।।
पूर्वी कधीही न पाहिलेलं तुझं रूप पाहून मला आनंद झाला, पण माझं मन भीतीने अस्वस्थ झालं आहे. म्हणून, देवा, मला तुझं तेच रूप दाखव. कृपा कर, देवाधिदेव, जगाचा आधार.
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव। तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते।।11.46।।
मला पुन्हा तुझं तेच मुकुटधारी, गदा आणि चक्र असलेलं, चार हातांचं रूप पहायचं आहे. हजारो हात असलेल्या, विश्वरूपा, तू त्या स्वरूपात प्रकट हो.
श्री भगवानुवाच मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात्। तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्।।11.47।।
श्रीभगवान म्हणाले: अर्जुना, माझ्या कृपेने मी तुला माझं हे सर्वोच्च, तेजस्वी, विश्वरूप, अनंत आणि आद्य स्वरूप दाखवलं, जे माझ्या योगशक्तीने फक्त तुलाच दिसलं, इतर कुणालाही कधीच दिसलं नव्हतं.
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः। एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर।।11.48।।
हे कुरुवंशातील श्रेष्ठ, वेदांचा अभ्यास, यज्ञ, दान, कर्मकांड किंवा कठोर तप करूनसुद्धा, इतर कुणालाही हे माझं रूप या मानवजगतात पाहता येणार नाही, फक्त तुलाच ते दिसलं.
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्। व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य।।11.49।।
माझं हे भयंकर रूप पाहून तुझ्या मनात भीती किंवा गोंधळ राहू नये. भीती गेल्यावर आणि मन प्रसन्न झाल्यावर, पुन्हा माझं तेच रूप तू पाहा.
सञ्जय उवाच इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः। आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा।।11.50।।
संजय म्हणतो: असं म्हणून वासुदेवाने पुन्हा अर्जुनाला आपलं मूळ रूप दाखवलं. त्या महात्म्याने आपलं सौम्य रूप धारण करून, घाबरलेल्या अर्जुनाला धीर दिला.
अर्जुन उवाच दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तवसौम्यं जनार्दन। इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः।।11.51।।
अर्जुन म्हणतो: जनार्दना, तुझं हे सौम्य, मानवासारखं रूप पाहून आता मी शांत झालो आहे आणि माझ्या स्वाभाविक स्थितीत परत आलो आहे.
श्री भगवानुवाच सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम। देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः।।11.52।।
श्रीभगवान म्हणाले: हे माझं रूप पाहणं फार कठीण आहे. देवतासुद्धा या रूपाचं नेहमीच दर्शन घ्यावं असं इच्छितात.
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा।।11.53।।
माझं हे रूप, वेद, तप, दान किंवा यज्ञ यांद्वारे पाहता येत नाही, जसं तू मला पाहिलंस तसं.
भक्त्या त्वनन्यया शक्यमहमेवंविधोऽर्जुन। ज्ञातुं दृष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप।।11.54।।
पण, अर्जुना, एकनिष्ठ भक्तीनेच मला खरंखुरं ओळखता, पाहता आणि माझ्यात विलीन होता येतं, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या.
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः। निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव।।11.55।।
जो माझ्यासाठी कर्म करतो, मला सर्वश्रेष्ठ मानतो, माझ्यावर प्रेम करतो, ज्याला कुणाशीही आसक्ती नाही आणि सर्व प्राण्यांशी द्वेष नाही — तोच, पांडवा, माझ्याकडे येतो.
अर्जुन उवाचएवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते।येचाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः।।12.1।।
अर्जुन म्हणाला: जे भक्त नेहमी तुझी उपासना करतात आणि जे अव्यक्त, अक्षर ब्रह्माची उपासना करतात, त्यात योगात सर्वश्रेष्ठ कोण आहेत?