यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्।।10.39।।
अर्जुना, सर्व जीवांचा बीज मीच आहे. माझ्याशिवाय हालचाल करणारे किंवा स्थिर असणारे काहीही अस्तित्वात येऊ शकत नाही.
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप। एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया।।10.40।।
परंतप, माझ्या दिव्य विभूतींचा अंत नाही. मी सांगितलेले हे माझ्या विभूतींचे थोडक्यात वर्णन आहे.
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम्।।10.41।।
जे जे कुणाकडे ऐश्वर्य, सौंदर्य किंवा सामर्थ्य आहे, ते सर्व माझ्या तेजाचा अंश म्हणून ओळख.
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन। विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्।।10.42।।
अर्जुना, इतके सविस्तर ज्ञान तुला कशाला? माझ्या एका अंशाने मी हे संपूर्ण जग धरून ठेवतो.
अर्जुन उवाच मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्। यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम।।11.1।।
अर्जुन म्हणाला — तुझ्या कृपेने, तू मला जे श्रेष्ठ आणि गूढ आत्मज्ञान सांगितलेस, त्यामुळे माझ्या मनातील संभ्रम पूर्णपणे नाहीसा झाला आहे.
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्।।11.2।।
कमलासारख्या डोळ्यांच्या कृष्णा, तुझ्याकडून मी सर्व जीवांची उत्पत्ती आणि लय याबद्दल सविस्तर ऐकले आहे, आणि तुझे अविनाशी महात्म्यही जाणले आहे.
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम।।11.3।।
परमेश्वरा, तू स्वतःबद्दल जसे सांगितलेस, तसेच आहे. तरीही, पुरुषोत्तमा, मला तुझे ते दिव्य रूप पाहायची इच्छा आहे.
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्।।11.4।।
प्रभो, जर तुला वाटले की मी ते रूप पाहू शकतो, तर योगेश्वरा, मला तुझे अविनाशी रूप दाखव.
श्री भगवानुवाच पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च।।11.5।।
श्रीभगवान म्हणाले — पार्था, माझी शेकडो-हजारो प्रकारची, विविध रंगांची आणि आकारांची, दिव्य रूपे पाह.
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्िवनौ मरुतस्तथा। बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत।।11.6।।
भारता, आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनी आणि मरुतगण, तसेच पूर्वी कधीही न पाहिलेले अनेक अद्भुत दृश्ये पाह.
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्। मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि।।11.7।।
गुडाकेश, आज इथेच माझ्या देहात, सर्व चराचर जग एकत्रित पाहा, आणि तुला जे काही आणखी पाहायचे असेल तेही पाहा.
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा। दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्।।11.8।।
पण या तुझ्या डोळ्यांनी तू मला पाहू शकत नाहीस; म्हणून मी तुला दिव्य दृष्टी देतो — माझ्या ऐश्वर्ययुक्त योगाचे दर्शन घे.
सञ्जय उवाच एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्।।11.9।।
संजय म्हणाला — राजन, असे म्हणून, महायोगेश्वर हरिने पार्थाला आपले परम ऐश्वर्ययुक्त रूप दाखवले.
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्। अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्।।11.10।।
त्याच्या असंख्य मुखांनी आणि डोळ्यांनी, अनेक अद्भुत दृश्यांनी, असंख्य दिव्य अलंकारांनी आणि उंचावलेल्या दिव्य शस्त्रांनी तो शोभत होता.
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्। सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्।।11.11।।
तो दिव्य हार आणि वस्त्रे परिधान केलेला, दिव्य गंध लावलेला, सर्व आश्चर्यांनी भरलेला, अनंत आणि सर्वदिशांनी तोंड असलेला देव होता.
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता। यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः।।11.12।।
आकाशात एकाच वेळी हजार सूर्य उगवले, तर त्यांच्या तेजासारखेच त्या महान आत्म्याचे तेज वाटले असते.
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा। अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा।।11.13।।
त्या वेळी पांडवाने देवांचा देव असलेल्या कृष्णाच्या देहात, सर्व जग अनेक भागांत विभागलेले आणि एकत्रित पाहिले.
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः। प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत।।11.14।।
मग धनंजय आश्चर्यचकित झाला, त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले, त्याने डोकं झुकवून देवाला नमस्कार केला आणि हात जोडून बोलू लागला.
अर्जुन उवाच पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्। ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्।।11.15।।
अर्जुन म्हणाला — देवा, तुझ्या दिव्य देहात मी सर्व देव, विविध जीवसमूह, कमलावर बसलेला ब्रह्मा, सर्व ऋषी आणि दिव्य नाग पाहतो.
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्। नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप।।11.16।।
विश्वेश्वरा, विश्वरूपा, मी तुला असंख्य हात, पोट, मुख आणि डोळ्यांनी सर्वत्र व्यापलेला पाहतो; तुझा शेवट, मध्य किंवा आरंभ कुठेच दिसत नाही.
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतोदीप्तिमन्तम्। पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्।।11.17।।
मी तुला मुकुटधारी, गदा आणि चक्रधारी, सर्वत्र तेजाने उजळलेला पाहतो; तू सर्व बाजूंनी पाहायला कठीण आहेस, कारण तुझे तेज अग्नी आणि सूर्यासारखे प्रखर व मोजता न येणारे आहे.
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्। त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे।।11.18।।
तूच अविनाशी आणि जाणण्यासारखा सर्वोच्च आहेस; या विश्वाचा अंतिम आधार तूच आहेस; शाश्वत धर्माचा रक्षक आणि सनातन पुरुष म्हणून मी तुला मानतो.
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्। पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रम् स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्।।11.19।।
तुझ्या तेजाने हे संपूर्ण विश्व जणू जळत आहे.
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः। दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्।।11.20।।
हे महात्मा, आकाश आणि पृथ्वी यांच्यामधील जागा आणि सर्व दिशा फक्त तुझ्याने व्यापलेल्या आहेत. तुझे हे अद्भुत आणि भयंकर रूप पाहून तीनही लोकं फारच घाबरून गेले आहेत.
अमी हि त्वां सुरसङ्घाः विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति। स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः।।11.21।।
देवतांचे समूह खरोखर तुझ्यात प्रवेश करत आहेत; काही घाबरून हात जोडून तुझी प्रार्थना करत आहेत. 'शांती!' असे म्हणून महर्षी आणि सिद्धांचे समूह तुला भरपूर स्तोत्रांनी गौरवतात.
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्िवनौ मरुतश्चोष्मपाश्च। गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे।।11.22।।
रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव, अश्विनी, मरुत, पितर, तसेच गंधर्व, यक्ष, असुर आणि सिद्ध यांचे समूह — हे सर्वजण तुझ्याकडे आश्चर्याने पाहत आहेत.
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम्। बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्।।11.23।।
हे महाबाहो, तुझे हे अनेक तोंडं आणि डोळ्यांचं, अनेक हात, पाय, उरू, पोटं आणि भयंकर दात असलेलं विशाल रूप पाहून लोकं घाबरली आहेत आणि मीही घाबरलो आहे.
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्। दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो।।11.24।।
हे विष्णू, आकाशाला भिडणारे, तेजस्वी, अनेक रंगांचे, मोठ्या ज्वलंत डोळ्यांचे आणि उघड्या तोंडांचे तुझे रूप पाहून माझ्या अंतःकरणात भीती भरली आहे; मला ना धीर मिळतो ना शांतता.
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि। दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.25।।
तुझे दातांनी भयंकर आणि काळाच्या ज्वाळेसारखे तोंड पाहून मला दिशा कळेनासे झाल्या आहेत, आणि मला कुठेच आधार मिळत नाही; म्हणून देवा, सर्व जगाचे आश्रय, कृपा कर.
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः। भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथाऽसौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः।।11.26।।
हे धृतराष्ट्राचे पुत्र, सर्व राजे, भीष्म, द्रोण, कर्ण आणि आमच्या बाजूचे प्रमुख योद्धे — हे सगळे तुझ्या त्या भयंकर दातांच्या तोंडात धावत आहेत; काहीजण तुझ्या दातांमध्ये अडकलेले दिसतात, त्यांच्या डोक्यांचे तुकडे झालेले आहेत.