अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्। पितृ़णामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्।।10.29।।
नागांमध्ये मी अनंत आहे, जलचरांमध्ये मी वरुण आहे, पितरांमध्ये मी अर्यमा आहे आणि संयम करणाऱ्यांमध्ये मी यम आहे.
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्।।10.30।।
दैत्यांमध्ये मी प्रह्लाद आहे, काळ मोजणाऱ्यांमध्ये मी काळ आहे, प्राण्यांमध्ये सिंह आहे आणि पक्ष्यांमध्ये मी विनतेचा पुत्र गरुड आहे.
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्। झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी।।10.31।।
शुद्ध करणाऱ्यांमध्ये मी वारा आहे, शस्त्रधारी वीरांमध्ये मी राम आहे, मास्यांमध्ये मी मकर आहे आणि नद्यांमध्ये मी गंगा आहे.
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्।।10.32।।
सृष्टींमध्ये मी आरंभ, मध्य आणि शेवट आहे, अर्जुना. विद्या म्हणजे आत्मविद्या मी आहे आणि वाद करणाऱ्यांमध्ये मी योग्य तर्क आहे.
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च। अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः।।10.33।।
अक्षरांमध्ये 'अ' मी आहे, समासांमध्ये द्वंद्व मी आहे, मीच अखंड काळ आहे आणि सर्वत्र दिसणारा सृष्टीकर्ता आहे.
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्। कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा।।10.34।।
मी सर्वांचा संहार करणारा मृत्यू आहे आणि भविष्यातील गोष्टींचा जन्म आहे. स्त्रियांमध्ये कीर्ती, श्री, वाणी, स्मृती, बुध्दी, धैर्य आणि क्षमा मी आहे.
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्। मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः।।10.35।।
सामगीतांमध्ये मी बृहद्साम आहे, छंदांमध्ये गायत्री आहे, महिन्यांमध्ये मार्गशीर्ष आहे आणि ऋतूंमध्ये फुलांचा ऋतू आहे.
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्।।10.36।।
फसवणाऱ्यांमध्ये मी जुगार आहे, तेजस्वींमध्ये तेज आहे, मी विजय आहे, मी दृढ निश्चय आहे आणि सद्गुणी लोकांचा गुण मी आहे.
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः। मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः।।10.37।।
वृष्णी कुळात मी वासुदेव आहे, पांडवांमध्ये मी धनंजय आहे, मुनींमध्ये मी व्यास आहे आणि कवींमध्ये मी उशनास आहे.
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्। मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्।।10.38।।
शिस्त लावणाऱ्यांमध्ये मी दंड आहे, जिंकण्याची इच्छा असणाऱ्यांमध्ये नीती आहे, गुपितांमध्ये मौन आहे आणि ज्ञानी लोकांमध्ये ज्ञान मी आहे.
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्।।10.39।।
अर्जुना, सर्व जीवांचा बीज मीच आहे. माझ्याशिवाय हालचाल करणारे किंवा स्थिर असणारे काहीही अस्तित्वात येऊ शकत नाही.
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप। एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया।।10.40।।
परंतप, माझ्या दिव्य विभूतींचा अंत नाही. मी सांगितलेले हे माझ्या विभूतींचे थोडक्यात वर्णन आहे.
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम्।।10.41।।
जे जे कुणाकडे ऐश्वर्य, सौंदर्य किंवा सामर्थ्य आहे, ते सर्व माझ्या तेजाचा अंश म्हणून ओळख.
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन। विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्।।10.42।।
अर्जुना, इतके सविस्तर ज्ञान तुला कशाला? माझ्या एका अंशाने मी हे संपूर्ण जग धरून ठेवतो.
अर्जुन उवाच मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्। यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम।।11.1।।
अर्जुन म्हणाला — तुझ्या कृपेने, तू मला जे श्रेष्ठ आणि गूढ आत्मज्ञान सांगितलेस, त्यामुळे माझ्या मनातील संभ्रम पूर्णपणे नाहीसा झाला आहे.
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्।।11.2।।
कमलासारख्या डोळ्यांच्या कृष्णा, तुझ्याकडून मी सर्व जीवांची उत्पत्ती आणि लय याबद्दल सविस्तर ऐकले आहे, आणि तुझे अविनाशी महात्म्यही जाणले आहे.
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम।।11.3।।
परमेश्वरा, तू स्वतःबद्दल जसे सांगितलेस, तसेच आहे. तरीही, पुरुषोत्तमा, मला तुझे ते दिव्य रूप पाहायची इच्छा आहे.
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्।।11.4।।
प्रभो, जर तुला वाटले की मी ते रूप पाहू शकतो, तर योगेश्वरा, मला तुझे अविनाशी रूप दाखव.
श्री भगवानुवाच पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च।।11.5।।
श्रीभगवान म्हणाले — पार्था, माझी शेकडो-हजारो प्रकारची, विविध रंगांची आणि आकारांची, दिव्य रूपे पाह.
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्िवनौ मरुतस्तथा। बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत।।11.6।।
भारता, आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनी आणि मरुतगण, तसेच पूर्वी कधीही न पाहिलेले अनेक अद्भुत दृश्ये पाह.
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्। मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि।।11.7।।
गुडाकेश, आज इथेच माझ्या देहात, सर्व चराचर जग एकत्रित पाहा, आणि तुला जे काही आणखी पाहायचे असेल तेही पाहा.
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा। दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्।।11.8।।
पण या तुझ्या डोळ्यांनी तू मला पाहू शकत नाहीस; म्हणून मी तुला दिव्य दृष्टी देतो — माझ्या ऐश्वर्ययुक्त योगाचे दर्शन घे.
सञ्जय उवाच एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्।।11.9।।
संजय म्हणाला — राजन, असे म्हणून, महायोगेश्वर हरिने पार्थाला आपले परम ऐश्वर्ययुक्त रूप दाखवले.
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्। अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्।।11.10।।
त्याच्या असंख्य मुखांनी आणि डोळ्यांनी, अनेक अद्भुत दृश्यांनी, असंख्य दिव्य अलंकारांनी आणि उंचावलेल्या दिव्य शस्त्रांनी तो शोभत होता.
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्। सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्।।11.11।।
तो दिव्य हार आणि वस्त्रे परिधान केलेला, दिव्य गंध लावलेला, सर्व आश्चर्यांनी भरलेला, अनंत आणि सर्वदिशांनी तोंड असलेला देव होता.
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता। यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः।।11.12।।
आकाशात एकाच वेळी हजार सूर्य उगवले, तर त्यांच्या तेजासारखेच त्या महान आत्म्याचे तेज वाटले असते.
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा। अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा।।11.13।।
त्या वेळी पांडवाने देवांचा देव असलेल्या कृष्णाच्या देहात, सर्व जग अनेक भागांत विभागलेले आणि एकत्रित पाहिले.
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः। प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत।।11.14।।
मग धनंजय आश्चर्यचकित झाला, त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले, त्याने डोकं झुकवून देवाला नमस्कार केला आणि हात जोडून बोलू लागला.
अर्जुन उवाच पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्। ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्।।11.15।।
अर्जुन म्हणाला — देवा, तुझ्या दिव्य देहात मी सर्व देव, विविध जीवसमूह, कमलावर बसलेला ब्रह्मा, सर्व ऋषी आणि दिव्य नाग पाहतो.
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्। नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप।।11.16।।
विश्वेश्वरा, विश्वरूपा, मी तुला असंख्य हात, पोट, मुख आणि डोळ्यांनी सर्वत्र व्यापलेला पाहतो; तुझा शेवट, मध्य किंवा आरंभ कुठेच दिसत नाही.