श्री भगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः। प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे।।10.19।।
श्रीभगवान म्हणाले: कुरूश्रेष्ठा, आता मी तुला माझ्या दिव्य विभूतींपैकी मुख्य विभूती सांगतो, कारण माझ्या विस्ताराला काहीच अंत नाही.
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः। अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च।।10.20।।
गुडाकेश, मी सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वसणारा आत्मा आहे. मीच सर्वांचा आरंभ, मध्य आणि शेवट आहे.
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्। मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी।।10.21।।
आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे, तेजांमध्ये तेजस्वी सूर्य आहे, मरुतांमध्ये मी मरीचि आहे आणि तारकांमध्ये मी चंद्र आहे.
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः। इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना।।10.22।।
वेदांमध्ये मी सामवेद आहे, देवांमध्ये मी वासव (इंद्र) आहे, इंद्रियांमध्ये मी मन आहे आणि सर्व प्राण्यांमध्ये मी चेतना आहे.
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्। वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्।।10.23।।
रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे, यक्ष-राक्षसांमध्ये मी कुबेर आहे, वसूंमध्ये मी अग्नी आहे आणि शिखर असलेल्या पर्वतांमध्ये मी मेरू आहे.
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्। सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः।।10.24।।
पार्था, पुरोहितांमध्ये मला बृहस्पती म्हणून ओळख, सेनापतींमध्ये मी स्कंद आहे आणि सर्व जलाशयांमध्ये मी सागर आहे.
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्। यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः।।10.25।।
महर्षींमध्ये मी भृगु आहे, शब्दांमध्ये 'ओं' हा एकाक्षर आहे, यज्ञांमध्ये मी जपयज्ञ आहे आणि स्थिर गोष्टींमध्ये मी हिमालय आहे.
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः।।10.26।।
सर्व झाडांमध्ये मी अश्वत्थ आहे, देवर्षींमध्ये मी नारद आहे, गंधर्वांमध्ये चित्ररथ आहे आणि सिद्धांमध्ये मी कपिल मुनी आहे.
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्। ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्।।10.27।।
घोड्यांमध्ये अमृतातून जन्मलेला उच्चैःश्रवा मी आहे, हत्तींच्या राजांमध्ये मी ऐरावत आहे आणि माणसांमध्ये मी राजा आहे.
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्। प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः।।10.28।।
शस्त्रांमध्ये मी वज्र आहे, गायींमध्ये मी कामधेनू आहे, उत्पत्तीच्या कारणांमध्ये मी कंदर्प आहे आणि सर्पांमध्ये मी वासुकी आहे.
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्। पितृ़णामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्।।10.29।।
नागांमध्ये मी अनंत आहे, जलचरांमध्ये मी वरुण आहे, पितरांमध्ये मी अर्यमा आहे आणि संयम करणाऱ्यांमध्ये मी यम आहे.
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्।।10.30।।
दैत्यांमध्ये मी प्रह्लाद आहे, काळ मोजणाऱ्यांमध्ये मी काळ आहे, प्राण्यांमध्ये सिंह आहे आणि पक्ष्यांमध्ये मी विनतेचा पुत्र गरुड आहे.
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्। झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी।।10.31।।
शुद्ध करणाऱ्यांमध्ये मी वारा आहे, शस्त्रधारी वीरांमध्ये मी राम आहे, मास्यांमध्ये मी मकर आहे आणि नद्यांमध्ये मी गंगा आहे.
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्।।10.32।।
सृष्टींमध्ये मी आरंभ, मध्य आणि शेवट आहे, अर्जुना. विद्या म्हणजे आत्मविद्या मी आहे आणि वाद करणाऱ्यांमध्ये मी योग्य तर्क आहे.
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च। अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः।।10.33।।
अक्षरांमध्ये 'अ' मी आहे, समासांमध्ये द्वंद्व मी आहे, मीच अखंड काळ आहे आणि सर्वत्र दिसणारा सृष्टीकर्ता आहे.
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्। कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा।।10.34।।
मी सर्वांचा संहार करणारा मृत्यू आहे आणि भविष्यातील गोष्टींचा जन्म आहे. स्त्रियांमध्ये कीर्ती, श्री, वाणी, स्मृती, बुध्दी, धैर्य आणि क्षमा मी आहे.
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्। मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः।।10.35।।
सामगीतांमध्ये मी बृहद्साम आहे, छंदांमध्ये गायत्री आहे, महिन्यांमध्ये मार्गशीर्ष आहे आणि ऋतूंमध्ये फुलांचा ऋतू आहे.
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्।।10.36।।
फसवणाऱ्यांमध्ये मी जुगार आहे, तेजस्वींमध्ये तेज आहे, मी विजय आहे, मी दृढ निश्चय आहे आणि सद्गुणी लोकांचा गुण मी आहे.
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः। मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः।।10.37।।
वृष्णी कुळात मी वासुदेव आहे, पांडवांमध्ये मी धनंजय आहे, मुनींमध्ये मी व्यास आहे आणि कवींमध्ये मी उशनास आहे.
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्। मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्।।10.38।।
शिस्त लावणाऱ्यांमध्ये मी दंड आहे, जिंकण्याची इच्छा असणाऱ्यांमध्ये नीती आहे, गुपितांमध्ये मौन आहे आणि ज्ञानी लोकांमध्ये ज्ञान मी आहे.
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्।।10.39।।
अर्जुना, सर्व जीवांचा बीज मीच आहे. माझ्याशिवाय हालचाल करणारे किंवा स्थिर असणारे काहीही अस्तित्वात येऊ शकत नाही.
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप। एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया।।10.40।।
परंतप, माझ्या दिव्य विभूतींचा अंत नाही. मी सांगितलेले हे माझ्या विभूतींचे थोडक्यात वर्णन आहे.
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम्।।10.41।।
जे जे कुणाकडे ऐश्वर्य, सौंदर्य किंवा सामर्थ्य आहे, ते सर्व माझ्या तेजाचा अंश म्हणून ओळख.
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन। विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्।।10.42।।
अर्जुना, इतके सविस्तर ज्ञान तुला कशाला? माझ्या एका अंशाने मी हे संपूर्ण जग धरून ठेवतो.
अर्जुन उवाच मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्। यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम।।11.1।।
अर्जुन म्हणाला — तुझ्या कृपेने, तू मला जे श्रेष्ठ आणि गूढ आत्मज्ञान सांगितलेस, त्यामुळे माझ्या मनातील संभ्रम पूर्णपणे नाहीसा झाला आहे.
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्।।11.2।।
कमलासारख्या डोळ्यांच्या कृष्णा, तुझ्याकडून मी सर्व जीवांची उत्पत्ती आणि लय याबद्दल सविस्तर ऐकले आहे, आणि तुझे अविनाशी महात्म्यही जाणले आहे.
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम।।11.3।।
परमेश्वरा, तू स्वतःबद्दल जसे सांगितलेस, तसेच आहे. तरीही, पुरुषोत्तमा, मला तुझे ते दिव्य रूप पाहायची इच्छा आहे.
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्।।11.4।।
प्रभो, जर तुला वाटले की मी ते रूप पाहू शकतो, तर योगेश्वरा, मला तुझे अविनाशी रूप दाखव.
श्री भगवानुवाच पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च।।11.5।।
श्रीभगवान म्हणाले — पार्था, माझी शेकडो-हजारो प्रकारची, विविध रंगांची आणि आकारांची, दिव्य रूपे पाह.
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्िवनौ मरुतस्तथा। बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत।।11.6।।
भारता, आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनी आणि मरुतगण, तसेच पूर्वी कधीही न पाहिलेले अनेक अद्भुत दृश्ये पाह.