मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्। कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च।।10.9।।
ज्यांचे मन आणि प्राण माझ्यात एकरूप झाले आहेत, जे एकमेकांना माझी महती सांगतात आणि नेहमी माझीच चर्चा करतात, ते आपापसात आनंदित होतात आणि समाधान मानतात.
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्। ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते।।10.10।।
जे नेहमी भक्तीभावाने माझी सेवा करतात, त्यांना मी अशी बुद्धी देतो की, ज्यामुळे ते मला प्राप्त होतात.
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता।।10.11।।
त्यांच्यावर दया म्हणून, मी त्यांच्या हृदयात राहून, अज्ञानामुळे निर्माण झालेला अंधार ज्ञानाच्या तेजाने नाहीसा करतो.
अर्जुन उवाच परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्। पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्।।10.12।।
अर्जुन म्हणाला: तूच परब्रह्म, परमधाम, परमपवित्र आहेस; तू सनातन पुरुष, दिव्य, आदिदेव, अजन्मा आणि सर्वव्यापी आहेस.
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा। असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे।।10.13।।
सर्व ऋषी, नारद, तसेच असित, देवल, व्यास आणि आता तू स्वतःही मला हेच सांगतोस.
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव। न हि ते भगवन् व्यक्ितं विदुर्देवा न दानवाः।।10.14।।
केशवा, तू मला जे काही सांगतोस ते सर्व मी सत्यच मानतो. भगवंत, तुझं खरं स्वरूप ना देवांना माहीत आहे ना दानवांना.
स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम। भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते।।10.15।।
पुरुषोत्तमा, हे भूतांचा सर्जक, भूतांचा स्वामी, देवांचा देव, जगाचा अधिपती, स्वतःला फक्त तूच पूर्णपणे ओळखतोस.
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः। याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि।।10.16।।
तू कोणत्या दिव्य विभूतींनी हे सर्व जग व्यापून राहिलायस, त्या सर्व विभूती मला पूर्णपणे सांग.
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्। केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया।।10.17।।
योगेश्वरा, मी नेहमी तुझा ध्यान करत असताना तुला कसा ओळखू? भगवंत, कोणत्या कोणत्या रूपांनी मी तुझं चिंतन करावं?
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन। भूयः कथय तृप्तिर्हि श्रृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्।।10.18।।
जनार्दना, तुझ्या योगाचं आणि विभूतीचं मला पुन्हा सविस्तर सांग, कारण तुझ्या अमृततुल्य वचनांचं ऐकून मला कधीच समाधान होत नाही.
श्री भगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः। प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे।।10.19।।
श्रीभगवान म्हणाले: कुरूश्रेष्ठा, आता मी तुला माझ्या दिव्य विभूतींपैकी मुख्य विभूती सांगतो, कारण माझ्या विस्ताराला काहीच अंत नाही.
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः। अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च।।10.20।।
गुडाकेश, मी सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वसणारा आत्मा आहे. मीच सर्वांचा आरंभ, मध्य आणि शेवट आहे.
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्। मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी।।10.21।।
आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे, तेजांमध्ये तेजस्वी सूर्य आहे, मरुतांमध्ये मी मरीचि आहे आणि तारकांमध्ये मी चंद्र आहे.
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः। इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना।।10.22।।
वेदांमध्ये मी सामवेद आहे, देवांमध्ये मी वासव (इंद्र) आहे, इंद्रियांमध्ये मी मन आहे आणि सर्व प्राण्यांमध्ये मी चेतना आहे.
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्। वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्।।10.23।।
रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे, यक्ष-राक्षसांमध्ये मी कुबेर आहे, वसूंमध्ये मी अग्नी आहे आणि शिखर असलेल्या पर्वतांमध्ये मी मेरू आहे.
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्। सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः।।10.24।।
पार्था, पुरोहितांमध्ये मला बृहस्पती म्हणून ओळख, सेनापतींमध्ये मी स्कंद आहे आणि सर्व जलाशयांमध्ये मी सागर आहे.
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्। यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः।।10.25।।
महर्षींमध्ये मी भृगु आहे, शब्दांमध्ये 'ओं' हा एकाक्षर आहे, यज्ञांमध्ये मी जपयज्ञ आहे आणि स्थिर गोष्टींमध्ये मी हिमालय आहे.
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः।।10.26।।
सर्व झाडांमध्ये मी अश्वत्थ आहे, देवर्षींमध्ये मी नारद आहे, गंधर्वांमध्ये चित्ररथ आहे आणि सिद्धांमध्ये मी कपिल मुनी आहे.
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्। ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्।।10.27।।
घोड्यांमध्ये अमृतातून जन्मलेला उच्चैःश्रवा मी आहे, हत्तींच्या राजांमध्ये मी ऐरावत आहे आणि माणसांमध्ये मी राजा आहे.
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्। प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः।।10.28।।
शस्त्रांमध्ये मी वज्र आहे, गायींमध्ये मी कामधेनू आहे, उत्पत्तीच्या कारणांमध्ये मी कंदर्प आहे आणि सर्पांमध्ये मी वासुकी आहे.
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्। पितृ़णामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्।।10.29।।
नागांमध्ये मी अनंत आहे, जलचरांमध्ये मी वरुण आहे, पितरांमध्ये मी अर्यमा आहे आणि संयम करणाऱ्यांमध्ये मी यम आहे.
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्।।10.30।।
दैत्यांमध्ये मी प्रह्लाद आहे, काळ मोजणाऱ्यांमध्ये मी काळ आहे, प्राण्यांमध्ये सिंह आहे आणि पक्ष्यांमध्ये मी विनतेचा पुत्र गरुड आहे.
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्। झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी।।10.31।।
शुद्ध करणाऱ्यांमध्ये मी वारा आहे, शस्त्रधारी वीरांमध्ये मी राम आहे, मास्यांमध्ये मी मकर आहे आणि नद्यांमध्ये मी गंगा आहे.
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्।।10.32।।
सृष्टींमध्ये मी आरंभ, मध्य आणि शेवट आहे, अर्जुना. विद्या म्हणजे आत्मविद्या मी आहे आणि वाद करणाऱ्यांमध्ये मी योग्य तर्क आहे.
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च। अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः।।10.33।।
अक्षरांमध्ये 'अ' मी आहे, समासांमध्ये द्वंद्व मी आहे, मीच अखंड काळ आहे आणि सर्वत्र दिसणारा सृष्टीकर्ता आहे.
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्। कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा।।10.34।।
मी सर्वांचा संहार करणारा मृत्यू आहे आणि भविष्यातील गोष्टींचा जन्म आहे. स्त्रियांमध्ये कीर्ती, श्री, वाणी, स्मृती, बुध्दी, धैर्य आणि क्षमा मी आहे.
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्। मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः।।10.35।।
सामगीतांमध्ये मी बृहद्साम आहे, छंदांमध्ये गायत्री आहे, महिन्यांमध्ये मार्गशीर्ष आहे आणि ऋतूंमध्ये फुलांचा ऋतू आहे.
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्।।10.36।।
फसवणाऱ्यांमध्ये मी जुगार आहे, तेजस्वींमध्ये तेज आहे, मी विजय आहे, मी दृढ निश्चय आहे आणि सद्गुणी लोकांचा गुण मी आहे.
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः। मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः।।10.37।।
वृष्णी कुळात मी वासुदेव आहे, पांडवांमध्ये मी धनंजय आहे, मुनींमध्ये मी व्यास आहे आणि कवींमध्ये मी उशनास आहे.
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्। मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्।।10.38।।
शिस्त लावणाऱ्यांमध्ये मी दंड आहे, जिंकण्याची इच्छा असणाऱ्यांमध्ये नीती आहे, गुपितांमध्ये मौन आहे आणि ज्ञानी लोकांमध्ये ज्ञान मी आहे.