किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा। अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्।।9.33।।
मग पुण्यवान ब्राह्मण आणि भक्त राजर्षी तर नक्कीच! या नश्वर आणि दुःखमय जगात जन्म घेतल्यावर, तू माझीच भक्ती कर.
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु। मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः।।9.34।।
माझ्यावर मन लाव, माझा भक्त हो, माझी पूजा कर, मला वंदन कर; अशा प्रकारे, स्वतःला मला समर्पित करून, तू नक्कीच माझ्याकडे येशील.
श्री भगवानुवाच भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः। यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया।।10.1।।
श्रीभगवान म्हणाले: महाबाहू अर्जुना, पुन्हा एकदा माझे श्रेष्ठ वचन ऐक, जे मी तुझ्या हितासाठी, तुझ्यावर प्रेमाने सांगतो.
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः। अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः।।10.2।।
माझा प्रारंभ देवतांना किंवा महर्षींनाही माहीत नाही, कारण मीच सर्व देवांचा आणि महर्षींचा मूळ आहे.
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्। असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते।।10.3।।
जो मला अजन्मा, अनादि आणि सर्व लोकांचा स्वामी म्हणून ओळखतो, तो माणसांमध्ये भ्रमरहित होऊन सर्व पापांतून मुक्त होतो.
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः। सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च।।10.4।।
बुद्धी, ज्ञान, भ्रमाचा अभाव, क्षमा, सत्य, इंद्रियसंयम, मनःशांती, सुख-दुःख, अस्तित्व-नास्तित्व, भीती आणि निर्भयता—
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः। भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः।।10.5।।
अहिंसा, समता, समाधान, तप, दान, कीर्ती आणि निंदा—या सर्व प्रकारच्या भावना माझ्यापासूनच उत्पन्न होतात.
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा। मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः।।10.6।।
पूर्वीचे सात महर्षी आणि चार मनू हे माझ्या मनातून उत्पन्न झाले, आणि त्यांच्यापासून या सर्व लोकांचे वंश झाले.
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः। सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः।।10.7।।
जो माझ्या या दिव्य विभूती आणि योगाचं खरं स्वरूप ओळखतो, तो कधीही न डगमगता माझ्याशी एकरूप होतो, यात काहीच शंका नाही.
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते। इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः।।10.8।।
सर्वांचा उगम मीच आहे, माझ्यापासूनच सर्व काही निर्माण होतं. हे समजून बुद्धिमान लोक पूर्ण भक्तीने माझी उपासना करतात.
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्। कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च।।10.9।।
ज्यांचे मन आणि प्राण माझ्यात एकरूप झाले आहेत, जे एकमेकांना माझी महती सांगतात आणि नेहमी माझीच चर्चा करतात, ते आपापसात आनंदित होतात आणि समाधान मानतात.
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्। ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते।।10.10।।
जे नेहमी भक्तीभावाने माझी सेवा करतात, त्यांना मी अशी बुद्धी देतो की, ज्यामुळे ते मला प्राप्त होतात.
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता।।10.11।।
त्यांच्यावर दया म्हणून, मी त्यांच्या हृदयात राहून, अज्ञानामुळे निर्माण झालेला अंधार ज्ञानाच्या तेजाने नाहीसा करतो.
अर्जुन उवाच परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्। पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्।।10.12।।
अर्जुन म्हणाला: तूच परब्रह्म, परमधाम, परमपवित्र आहेस; तू सनातन पुरुष, दिव्य, आदिदेव, अजन्मा आणि सर्वव्यापी आहेस.
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा। असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे।।10.13।।
सर्व ऋषी, नारद, तसेच असित, देवल, व्यास आणि आता तू स्वतःही मला हेच सांगतोस.
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव। न हि ते भगवन् व्यक्ितं विदुर्देवा न दानवाः।।10.14।।
केशवा, तू मला जे काही सांगतोस ते सर्व मी सत्यच मानतो. भगवंत, तुझं खरं स्वरूप ना देवांना माहीत आहे ना दानवांना.
स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम। भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते।।10.15।।
पुरुषोत्तमा, हे भूतांचा सर्जक, भूतांचा स्वामी, देवांचा देव, जगाचा अधिपती, स्वतःला फक्त तूच पूर्णपणे ओळखतोस.
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः। याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि।।10.16।।
तू कोणत्या दिव्य विभूतींनी हे सर्व जग व्यापून राहिलायस, त्या सर्व विभूती मला पूर्णपणे सांग.
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्। केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया।।10.17।।
योगेश्वरा, मी नेहमी तुझा ध्यान करत असताना तुला कसा ओळखू? भगवंत, कोणत्या कोणत्या रूपांनी मी तुझं चिंतन करावं?
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन। भूयः कथय तृप्तिर्हि श्रृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्।।10.18।।
जनार्दना, तुझ्या योगाचं आणि विभूतीचं मला पुन्हा सविस्तर सांग, कारण तुझ्या अमृततुल्य वचनांचं ऐकून मला कधीच समाधान होत नाही.
श्री भगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः। प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे।।10.19।।
श्रीभगवान म्हणाले: कुरूश्रेष्ठा, आता मी तुला माझ्या दिव्य विभूतींपैकी मुख्य विभूती सांगतो, कारण माझ्या विस्ताराला काहीच अंत नाही.
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः। अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च।।10.20।।
गुडाकेश, मी सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वसणारा आत्मा आहे. मीच सर्वांचा आरंभ, मध्य आणि शेवट आहे.
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्। मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी।।10.21।।
आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे, तेजांमध्ये तेजस्वी सूर्य आहे, मरुतांमध्ये मी मरीचि आहे आणि तारकांमध्ये मी चंद्र आहे.
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः। इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना।।10.22।।
वेदांमध्ये मी सामवेद आहे, देवांमध्ये मी वासव (इंद्र) आहे, इंद्रियांमध्ये मी मन आहे आणि सर्व प्राण्यांमध्ये मी चेतना आहे.
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्। वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्।।10.23।।
रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे, यक्ष-राक्षसांमध्ये मी कुबेर आहे, वसूंमध्ये मी अग्नी आहे आणि शिखर असलेल्या पर्वतांमध्ये मी मेरू आहे.
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्। सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः।।10.24।।
पार्था, पुरोहितांमध्ये मला बृहस्पती म्हणून ओळख, सेनापतींमध्ये मी स्कंद आहे आणि सर्व जलाशयांमध्ये मी सागर आहे.
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्। यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः।।10.25।।
महर्षींमध्ये मी भृगु आहे, शब्दांमध्ये 'ओं' हा एकाक्षर आहे, यज्ञांमध्ये मी जपयज्ञ आहे आणि स्थिर गोष्टींमध्ये मी हिमालय आहे.
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः।।10.26।।
सर्व झाडांमध्ये मी अश्वत्थ आहे, देवर्षींमध्ये मी नारद आहे, गंधर्वांमध्ये चित्ररथ आहे आणि सिद्धांमध्ये मी कपिल मुनी आहे.
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्। ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्।।10.27।।
घोड्यांमध्ये अमृतातून जन्मलेला उच्चैःश्रवा मी आहे, हत्तींच्या राजांमध्ये मी ऐरावत आहे आणि माणसांमध्ये मी राजा आहे.
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्। प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः।।10.28।।
शस्त्रांमध्ये मी वज्र आहे, गायींमध्ये मी कामधेनू आहे, उत्पत्तीच्या कारणांमध्ये मी कंदर्प आहे आणि सर्पांमध्ये मी वासुकी आहे.