महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः। भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्।।9.13।।
पण पार्था, जे महात्मा आहेत, ते दैवी स्वभावाचा आश्रय घेऊन, मला अखंड मनाने ओळखून, सर्व जीवांचा नाश न होणारा आदिकारण मानून माझी भक्ती करतात.
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः। नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते।।9.14।।
ते नेहमी माझं गुणगान करतात, दृढ निश्चयाने प्रयत्न करतात, भक्तीने मला वंदन करतात आणि नेहमीच माझ्या साधनेत एकरूप राहतात.
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते। एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्।।9.15।।
इतर काही लोक ज्ञानयज्ञ करून, मला एकरूप, वेगळं किंवा अनेक रूपांनी, सर्वत्र पसरलेल्या स्वरूपात उपासना करतात.
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम्। मंत्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्।।9.16।।
मीच यज्ञ, मीच हवन, मीच पितरांना दिलेली स्वधा, मीच औषध, मीच मंत्र, मीच तूप, मीच अग्नी आणि मीच हवन आहे.
पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः। वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक् साम यजुरेव च।।9.17।।
मी या जगाचा पिता, माता, पालन करणारा, आणि आजोबा आहे; मीच जाणण्यासारखा, पवित्र, ओंकार, आणि ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद सुद्धा आहे.
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्। प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्।।9.18।।
मीच अंतिम ध्येय, पालन करणारा, प्रभू, साक्षी, निवासस्थान, आश्रय, मित्र, उत्पत्ती, विलय, आधार, धन आणि नाश न होणारे बीज आहे.
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च। अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन।।9.19।।
मीच ऊष्णता देतो, पाऊस थांबवतो आणि सोडतो; मीच अमृत आणि मृत्यू, मीच अस्तित्व आणि अनस्तित्व आहे, अर्जुना.
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते। ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान्।।9.20।।
जे त्रैविद्य लोक आहेत, ते सोमपान करून पापमुक्त होतात, यज्ञांनी माझी उपासना करतात आणि स्वर्गाची इच्छा धरतात; ते पुण्य मिळवून इंद्रलोकात जातात आणि तिथे देवांसारखे दिव्य सुख उपभोगतात.
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति। एव त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते।।9.21।।
ते स्वर्गातील मोठ्या सुखाचा उपभोग घेतात, पण पुण्य संपल्यावर पुन्हा मर्त्यलोकात येतात; अशा प्रकारे, त्रैविध्य धर्माचं पालन करणारे, इच्छांच्या मागे धावणारे लोक येता-जाता राहतात.
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्।।9.22।।
पण जे लोक एकनिष्ठपणे माझा विचार करतात आणि भक्तीने माझी उपासना करतात, त्यांची सर्व गरज मी पूर्ण करतो आणि जे आहे ते जपतो.
येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः। तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्।।9.23।।
अर्जुना, जे लोक श्रद्धेने इतर देवतांची उपासना करतात, तेही प्रत्यक्षात माझीच पूजा करतात, फक्त योग्य पद्धतीने नाही.
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च। न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते।।9.24।।
कारण सर्व यज्ञांचा भोक्ता आणि स्वामी मीच आहे. पण लोक मला खरी ओळखत नाहीत, म्हणून ते चुकतात.
यान्ति देवव्रता देवान् पितृ़न्यान्ति पितृव्रताः। भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्।।9.25।।
देवतांची भक्ती करणारे देवांकडे जातात, पितरांची उपासना करणारे पितरांकडे जातात, भूतांची पूजा करणारे भूतांकडे जातात, पण माझी भक्ती करणारे माझ्याकडेच येतात.
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति। तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः।।9.26।।
जो कोणी भक्तीने मला पान, फूल, फळ किंवा पाणी अर्पण करतो, त्या शुद्ध मनाने दिलेल्या अर्पणाला मी स्वीकारतो.
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्। यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्।।9.27।।
अर्जुना, तू जे काही करतोस, जे खातोस, जे यज्ञ करतोस, जे देतोस, किंवा जे तप करतोस, ते सर्व मला अर्पण कर.
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः। संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि।।9.28।।
अशा प्रकारे, शुभ-अशुभ फळांच्या कर्मबंधनातून तू मुक्त होशील; संन्यासयोगाने मन जोडून, तू माझ्याकडे येशील.
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः। ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम्।।9.29।।
मी सर्व प्राण्यांप्रती सारखाच आहे; मला कोणी वाईट किंवा प्रिय नाही. पण जे भक्तीने माझी उपासना करतात, ते माझ्यात आहेत आणि मी त्यांच्यात आहे.
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्। साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः।।9.30।।
कोणताही माणूस कितीही वाईट वागणारा असला, तरी तो जर एकनिष्ठ भक्तीने माझी उपासना करतो, तर तो खराच साधू मानावा, कारण त्याचा निश्चय योग्य आहे.
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति। कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति।।9.31।।
तो लवकरच धर्मात्मा होतो आणि कायमचा शांतता प्राप्त करतो. अर्जुना, हे ठामपणे जाहीर कर, माझा भक्त कधीही नाश पावत नाही.
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्।।9.32।।
पार्था, जे माझ्यावर पूर्ण श्रद्धा ठेवतात, ते जरी पापयुक्त जन्माचे असले, स्त्रिया, व्यापारी किंवा शूद्र असले, तरी तेही परम पदाला पोहोचतात.
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा। अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्।।9.33।।
मग पुण्यवान ब्राह्मण आणि भक्त राजर्षी तर नक्कीच! या नश्वर आणि दुःखमय जगात जन्म घेतल्यावर, तू माझीच भक्ती कर.
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु। मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः।।9.34।।
माझ्यावर मन लाव, माझा भक्त हो, माझी पूजा कर, मला वंदन कर; अशा प्रकारे, स्वतःला मला समर्पित करून, तू नक्कीच माझ्याकडे येशील.
श्री भगवानुवाच भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः। यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया।।10.1।।
श्रीभगवान म्हणाले: महाबाहू अर्जुना, पुन्हा एकदा माझे श्रेष्ठ वचन ऐक, जे मी तुझ्या हितासाठी, तुझ्यावर प्रेमाने सांगतो.
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः। अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः।।10.2।।
माझा प्रारंभ देवतांना किंवा महर्षींनाही माहीत नाही, कारण मीच सर्व देवांचा आणि महर्षींचा मूळ आहे.
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्। असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते।।10.3।।
जो मला अजन्मा, अनादि आणि सर्व लोकांचा स्वामी म्हणून ओळखतो, तो माणसांमध्ये भ्रमरहित होऊन सर्व पापांतून मुक्त होतो.
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः। सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च।।10.4।।
बुद्धी, ज्ञान, भ्रमाचा अभाव, क्षमा, सत्य, इंद्रियसंयम, मनःशांती, सुख-दुःख, अस्तित्व-नास्तित्व, भीती आणि निर्भयता—
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः। भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः।।10.5।।
अहिंसा, समता, समाधान, तप, दान, कीर्ती आणि निंदा—या सर्व प्रकारच्या भावना माझ्यापासूनच उत्पन्न होतात.
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा। मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः।।10.6।।
पूर्वीचे सात महर्षी आणि चार मनू हे माझ्या मनातून उत्पन्न झाले, आणि त्यांच्यापासून या सर्व लोकांचे वंश झाले.
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः। सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः।।10.7।।
जो माझ्या या दिव्य विभूती आणि योगाचं खरं स्वरूप ओळखतो, तो कधीही न डगमगता माझ्याशी एकरूप होतो, यात काहीच शंका नाही.
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते। इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः।।10.8।।
सर्वांचा उगम मीच आहे, माझ्यापासूनच सर्व काही निर्माण होतं. हे समजून बुद्धिमान लोक पूर्ण भक्तीने माझी उपासना करतात.