अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्। यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम।।8.21।।
तो अव्यक्त अक्षय म्हणून ओळखला जातो; त्यालाच परम गती म्हणतात. जो त्याला प्राप्त होतो, तो पुन्हा परत येत नाही; तेच माझं सर्वोच्च स्थान आहे.
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया। यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्।।8.22।।
पार्था, तो परम पुरुष एकनिष्ठ भक्तीनेच मिळतो; सर्व जीव त्याच्यात वास करतात आणि हे सर्व त्याने व्यापलेलं आहे.
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ।।8.23।।
भरतश्रेष्ठा, योगी कोणत्या वेळी जातात तेव्हा परत येत नाहीत आणि कोणत्या वेळी परत येतात, हे मी तुला सांगतो.
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः।।8.24।।
अग्नी, प्रकाश, दिवस, शुक्ल पक्ष, आणि उत्तरायणाचे सहा महिने—या काळात ब्रह्मज्ञान मिळवलेले जे जातात, ते ब्रह्माला प्राप्त होतात.
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्। तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते।।8.25।।
धूर, रात्र, कृष्ण पक्ष, आणि दक्षिणायनाचे सहा महिने—या काळात योगी चंद्रप्रकाश प्राप्त करून पुन्हा जन्म घेतात.
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः।।8.26।।
शुक्ल आणि कृष्ण, हे दोन मार्ग जगासाठी शाश्वत मानले गेले आहेत; एकाने गेले की परत येत नाही, दुसऱ्याने गेले की पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो.
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन। तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन।।8.27।।
पार्था, हे मार्ग जाणणारा योगी कधीही गोंधळत नाही; म्हणून, अर्जुना, सर्व वेळ योगात स्थिर राहा.
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्। अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम्।।8.28।।
हे सर्व जाणून योगी वेद, यज्ञ, तप आणि दान यांचे फळ ओलांडतो आणि त्या सर्वोच्च, आद्य स्थानाला पोहोचतो.
श्री भगवानुवाच इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे। ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्।।9.1।।
श्रीभगवान म्हणाले: मी तुला, जो द्वेषरहित आहेस, हे सर्वात गूढ ज्ञान आणि त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव सांगतो; हे जाणल्यावर तू अशुभातून मुक्त होशील.
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्। प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्।।9.2।।
हे राजविद्या, राजगुप्त, अत्यंत पवित्र आणि श्रेष्ठ आहे; प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे, धर्मयुक्त, सहज आचरण्याजोगे आणि अविनाशी आहे.
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप। अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि।।9.3।।
परंतपा, या धर्मावर श्रद्धा नसलेले लोक मला प्राप्त न होता मृत्यूच्या आणि पुनर्जन्माच्या मार्गावर परत जातात.
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः।।9.4।।
माझ्या अव्यक्त रूपाने हे सर्व जग व्यापले आहे; सर्व जीव माझ्यात आहेत, पण मी त्यांच्यात स्थिर नाही.
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्। भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः।।9.5।।
तरीही, सर्व जीव माझ्यात आहेत असं नाही — माझ्या अद्भुत योगशक्तीचं हे गूढ बघ. मी सर्व जीवांना आधार देतो, त्यांचा निर्माणकर्ता आहे, पण माझं स्वतःचं स्वरूप त्यांच्यात राहत नाही.
यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्। तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय।।9.6।।
जसा मोठा वारा आकाशात राहतो आणि सर्वत्र फिरतो, तसंच सर्व जीव माझ्यातच आहेत, असं समज.
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्। कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्।।9.7।।
कौंत्य, प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी सर्व जीव माझ्या स्वभावात विलीन होतात आणि कल्पाच्या सुरुवातीला मी त्यांना पुन्हा निर्माण करतो.
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः। भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्।।9.8।।
माझ्या स्वतःच्या प्रकृतीला धरून, मी पुन्हा पुन्हा या सर्व जीवसमूहाला निर्माण करतो, आणि ते सर्वजण प्रकृतीच्या अधीन राहून काहीच करू शकत नाहीत.
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय। उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु।।9.9।।
धनंजय, ही सर्व कर्मे मला बांधून ठेवत नाहीत; मी त्यांच्यात आसक्त न राहता, उदासीनपणे बसतो.
मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्। हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते।।9.10।।
माझ्या देखरेखीखालीच प्रकृती सर्व चराचर गोष्टींची निर्मिती करते; या कारणामुळे, कौंत्य, हे जग फिरत राहते.
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्। परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्।।9.11।।
जे मूढ लोक आहेत, ते मला मानव देहात पाहून तुच्छ मानतात; त्यांना माझं श्रेष्ठ स्वरूप, सर्व जीवांचा प्रभू आहे हे कळत नाही.
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः। राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः।।9.12।।
त्यांच्या इच्छा व्यर्थ, कर्म व्यर्थ, आणि ज्ञानही व्यर्थ असतं; अशा गोंधळलेल्या लोकांनी राक्षसी, आसुरी आणि मोह करणाऱ्या स्वभावाचा आश्रय घेतलेला असतो.
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः। भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्।।9.13।।
पण पार्था, जे महात्मा आहेत, ते दैवी स्वभावाचा आश्रय घेऊन, मला अखंड मनाने ओळखून, सर्व जीवांचा नाश न होणारा आदिकारण मानून माझी भक्ती करतात.
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः। नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते।।9.14।।
ते नेहमी माझं गुणगान करतात, दृढ निश्चयाने प्रयत्न करतात, भक्तीने मला वंदन करतात आणि नेहमीच माझ्या साधनेत एकरूप राहतात.
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते। एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्।।9.15।।
इतर काही लोक ज्ञानयज्ञ करून, मला एकरूप, वेगळं किंवा अनेक रूपांनी, सर्वत्र पसरलेल्या स्वरूपात उपासना करतात.
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम्। मंत्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्।।9.16।।
मीच यज्ञ, मीच हवन, मीच पितरांना दिलेली स्वधा, मीच औषध, मीच मंत्र, मीच तूप, मीच अग्नी आणि मीच हवन आहे.
पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः। वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक् साम यजुरेव च।।9.17।।
मी या जगाचा पिता, माता, पालन करणारा, आणि आजोबा आहे; मीच जाणण्यासारखा, पवित्र, ओंकार, आणि ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद सुद्धा आहे.
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्। प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्।।9.18।।
मीच अंतिम ध्येय, पालन करणारा, प्रभू, साक्षी, निवासस्थान, आश्रय, मित्र, उत्पत्ती, विलय, आधार, धन आणि नाश न होणारे बीज आहे.
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च। अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन।।9.19।।
मीच ऊष्णता देतो, पाऊस थांबवतो आणि सोडतो; मीच अमृत आणि मृत्यू, मीच अस्तित्व आणि अनस्तित्व आहे, अर्जुना.
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते। ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान्।।9.20।।
जे त्रैविद्य लोक आहेत, ते सोमपान करून पापमुक्त होतात, यज्ञांनी माझी उपासना करतात आणि स्वर्गाची इच्छा धरतात; ते पुण्य मिळवून इंद्रलोकात जातात आणि तिथे देवांसारखे दिव्य सुख उपभोगतात.
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति। एव त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते।।9.21।।
ते स्वर्गातील मोठ्या सुखाचा उपभोग घेतात, पण पुण्य संपल्यावर पुन्हा मर्त्यलोकात येतात; अशा प्रकारे, त्रैविध्य धर्माचं पालन करणारे, इच्छांच्या मागे धावणारे लोक येता-जाता राहतात.
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्।।9.22।।
पण जे लोक एकनिष्ठपणे माझा विचार करतात आणि भक्तीने माझी उपासना करतात, त्यांची सर्व गरज मी पूर्ण करतो आणि जे आहे ते जपतो.