श्रीमद्भगवद्गीता

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च। किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा।।1.32।।

कृष्णा, मला विजय, राज्य किंवा सुख हवे नाही. गोविंदा, राज्य, भोग किंवा जीवन याचा काय उपयोग?

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च। त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च।।1.33।।

ज्यांच्यासाठी आपल्याला राज्य, सुख आणि भोग हवे आहेत, तेच लोक येथे, युद्धासाठी उभे आहेत आणि आपले प्राण व धन सोडायला तयार आहेत.

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः। मातुलाः श्चशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा।।1.34।।

गुरु, वडील, मुले, आजोबा, मामा, सासरे, नातवंडे, मेव्हणे आणि इतर नातेवाईक सगळे येथे आहेत.

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन। अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते।।1.35।।

मधुसूदना, हे लोक मला मारायलाही आले असले तरी, मी त्यांना मारू इच्छित नाही — तीनही लोकांचे राज्य मिळाले तरी, तर पृथ्वीच्या राज्यासाठी तर नाहीच.

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन। पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः।।1.36।।

धृतराष्ट्राच्या मुलांना मारून आपल्याला काय आनंद मिळणार, जनार्दना? हे आक्रमक मारले तर आपल्यावर पापच येईल.

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्। स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव।।1.37।।

म्हणून, आपण धृतराष्ट्राच्या मुलांना आणि आपल्या नातलगांना मारायला नको. माधव, आपलेच माणसं मारून आपण कसे सुखी राहू शकू?

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्।।1.38।।

जरी हे लोभाने अंध झालेले लोक कुटुंब नष्ट करण्याचं पाप आणि मित्रद्रोहाचं पातक समजत नसले,

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्। कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन।।1.39।।

पण जनार्दन, आपण ज्यांना हे पाप स्पष्टपणे दिसतं, त्यांनी या पापातून स्वतःला वाचवायला नको का?

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः। धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत।।1.40।।

कुटुंब नष्ट झालं की त्या घरातील जुने धर्म-नियमही नष्ट होतात. धर्म नाहीसा झाला की सगळ्या कुटुंबात अधर्म पसरतो.

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः।।1.41।।

अधर्म वाढला की, कृष्णा, घरातील स्त्रिया बिघडतात. वृष्णिवंशीय, स्त्रिया बिघडल्या की जातींची गडबड होते.

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च। पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः।।1.42।।

अशी गडबड झाल्यावर कुटुंब नष्ट करणाऱ्यांना आणि त्यांच्या घराला नरकच मिळतो; त्यांच्या पूर्वजांना पिंड आणि पाणी मिळत नाही, म्हणून ते पडतात.

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः। उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः।।1.43।।

कुटुंब नष्ट करणाऱ्यांच्या या दोषांमुळे, आणि जातींच्या गोंधळामुळे, जात आणि कुटुंबाचे शाश्वत धर्म नष्ट होतात.

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन। नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम।।1.44।।

ज्यांच्या घरातील धर्म नष्ट होतात, जनार्दन, अशा माणसांना नरकात कायम राहावं लागतं, असं आपण ऐकलं आहे.

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्। यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः।।1.45।।

अरे, काय मोठं पाप आपण करायला निघालो आहोत! राज्यसुखाच्या लोभाने आपण आपल्या लोकांना मारायला सज्ज झालो आहोत.

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्।।1.46।।

जर धृतराष्ट्राची मुलं शस्त्र घेऊन युद्धात मला, जो निष्क्रिय आणि निःशस्त्र आहे, मारतील, तर तेच माझ्यासाठी जास्त चांगलं आहे.

सञ्जय उवाच एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः।।1.47।।

संजय म्हणाला: युद्धभूमीत असं बोलून अर्जुन रथावर बसला. त्याने धनुष्यबाण खाली ठेवले आणि दुःखाने त्याचं मन भरून आलं.

सञ्जय उवाच तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्। विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः।।2.1।।

संजय म्हणाला: त्यावेळी, करुणेने भरलेल्या, डोळ्यांत अश्रू आलेल्या आणि मनाने खचलेल्या अर्जुनाला मधुसूदनाने हे शब्द सांगितले.

श्री भगवानुवाच कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्। अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन।।2.2।।

श्रीभगवान म्हणाले: अर्जुना, या कठीण वेळी तुला हे दुर्बलपण कुठून आलं? हे आर्यांना शोभणारं नाही, स्वर्ग मिळवून देत नाही आणि अपकीर्तीच देतं.

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते। क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप।।2.3।।

पार्था, तू हे दुर्बलपण मनात आणू नकोस. हे तुझ्या योग्य नाही. हे क्षुद्र हृदयाचं दुर्बलपण सोड आणि उठ, शत्रूंना जाळणारा.

अर्जुन उवाच कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन। इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन।।2.4।।

अर्जुन म्हणाला: मधुसूदना, युद्धात मी भीष्म आणि द्रोण यांच्याशी बाणांनी कसा लढू? ते दोघं माझ्या पूजेच्या लायक आहेत, शत्रूंचा नाश करणारा.

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके। हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्।।2.5।।

हे महानुभाव गुरु मारण्यापेक्षा या जगात भिक्षा मागून जगणं मला जास्त चांगलं वाटतं. कारण, जर मी धनाच्या किंवा इच्छेने भरलेल्या गुरुंना मारलं, तर त्यांच्या रक्तानं माखलेली सुखं मला मिळतील.

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः। यानेव हत्वा न जिजीविषाम स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः।।2.6।।

आपल्यासाठी काय चांगलं आहे हेच आपल्याला कळत नाही—आपण जिंकावं की त्यांनी आपल्याला जिंकावं? धृतराष्ट्राची जी मुलं समोर उभी आहेत, त्यांना मारून आपल्याला जगायचंही वाटत नाही.

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः। यच्छ्रेयः स्यान्निश्िचतं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्।।2.7।।

माझं मन दयाळूपणाच्या दुर्बलतेने भरलं आहे आणि धर्म काय हेच मला कळेनासं झालंय. म्हणून मी तुला विचारतो—माझ्यासाठी जे खरंच चांगलं आहे ते स्पष्टपणे सांग. मी तुझा शिष्य आहे, मला शिकव, मी तुझ्या शरण आलो आहे.

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्। अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम् राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्।।2.8।।

माझ्या मनातील हा दुःख, जे इंद्रियांना कोरडं घालतंय, ते काहीच दूर करू शकत नाही असं मला वाटतं. अगदी मला पृथ्वीवरचं समृद्ध, कुणीही स्पर्धक नसलेलं राज्य मिळालं, किंवा देवतांचंही अधिपत्य मिळालं, तरीही नाही.

सञ्जय उवाच एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप। न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह।।2.9।।

संजय म्हणाला: अशा प्रकारे हृषीकेशाशी बोलून, शत्रूंचा संहार करणारा गुडाकेश, गोविंदाला 'मी युद्ध करणार नाही' असं सांगून गप्प बसला.

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः।।2.10।।

भारत, दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये निराश झालेल्या अर्जुनाला, हृषीकेशाने हसत-हसत हे शब्द सांगितले.

श्री भगवानुवाच अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः।।2.11।।

श्रीभगवान म्हणाले: तू ज्यांच्यासाठी शोक करत आहेस, त्यांच्यासाठी शोक करणं योग्य नाही, आणि तरीही तू शहाणपणाच्या गोष्टी बोलतोस. ज्ञानी माणसं मृत किंवा जिवंत असणाऱ्यांसाठी शोक करत नाहीत.

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्।।2.12।।

मी, तू आणि हे सर्व राजे — आपण कधीच नव्हतो असं कधीच झालं नाही, आणि पुढेही आपण कधीच नसू असं होणार नाही.

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा। तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति।।2.13।।

जसं या शरीरात आत्मा बालपण, तारुण्य आणि म्हातारपण अनुभवतो, तसंच तो दुसरं शरीरही घेतो. हे समजणारा माणूस गोंधळत नाही.