श्री भगवानुवाच मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः। असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु।।7.1।।
श्रीभगवान म्हणाले: पार्था, जेव्हा तुझे मन माझ्यात एकरूप होते, आणि तू माझ्या आश्रयाने योग साधतोस, तेव्हा मी तुला कसा पूर्णपणे आणि निःसंशय ओळखता येईल, ते ऐक.
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः। यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते।।7.2।।
हे ज्ञान आणि विज्ञान मी तुला पूर्णपणे सांगतो; हे जाणल्यावर या जगात तुला दुसरे काहीही जाणण्यास उरलेले राहणार नाही.
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्िचद्यतति सिद्धये। यततामपि सिद्धानां कश्िचन्मां वेत्ति तत्त्वतः।।7.3।।
हजारो लोकांमध्ये क्वचित एखादा सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो; आणि प्रयत्न करणाऱ्यांतूनही, सिद्ध झालेल्यांतून फारच क्वचित एखादा मला खऱ्या अर्थाने ओळखतो.
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा।।7.4।।
माती, पाणी, अग्नी, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार — ही माझी आठ प्रकारची वेगळी प्रकृती आहे.
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्। जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्।।7.5।।
हे महाबाहु, या प्रकृतीपेक्षा वेगळी आणि श्रेष्ठ अशी माझी दुसरी प्रकृती आहे, ती म्हणजे जीवात्मा, ज्यामुळे हे संपूर्ण जग धरून राहते.
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय। अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा।।7.6।।
हे समज, सर्व जीव या दोन्ही प्रकृतींपासून निर्माण होतात. मीच या सृष्टीचा उद्गम आणि संहार आहे.
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय। मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव।।7.7।।
धनंजया, माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काहीही नाही. हे सर्व माझ्यात गुंफलेले आहे, जसे मण्यांची माळ दोऱ्यावर असते.
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः। प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु।।7.8।।
कौन्तेय, मी पाण्यातील स्वाद आहे, चंद्र-सूर्यांतील तेज आहे, सर्व वेदांमध्ये ॐकार आहे, आकाशातील नाद आहे आणि माणसांमधील सामर्थ्य आहे.
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ। जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु।।7.9।।
माझ्या रूपात पृथ्वीतील शुद्ध सुगंध आहे, अग्नितील तेज आहे, सर्व सजीवांमध्ये जीवन आहे आणि तपस्वींमध्ये मीच खरे तप आहे.
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्। बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।।7.10।।
अर्जुना, सर्व सजीवांचे सनातन बीज मीच आहे, बुद्धिमानांची बुद्धी आणि तेजस्वींचे तेज हे देखील माझेच आहे.
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्। धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ।।7.11।।
मी बलवानांचा कामना व आसक्तीपासून मुक्त असलेला खरा बळ आहे, आणि हे भरतश्रेष्ठा, धर्माला विरोध न करणारी इच्छा सजीवांमध्ये मीच आहे.
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये। मत्त एवेति तान्विद्धि नत्वहं तेषु ते मयि।।7.12।।
सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांपासून निर्माण होणाऱ्या सर्व भावनांचा उगम माझ्यातच आहे, पण मी त्यांच्यात नाही; त्या मात्र माझ्यात आहेत.
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्। मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्।।7.13।।
या तिन्ही गुणांनी बनलेल्या भावांनी हे संपूर्ण जग मोहात पडले आहे, त्यामुळे ते मला, या गुणांपलीकडील आणि अविनाशी असणाऱ्याला, ओळखू शकत नाहीत.
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते।।7.14।।
माझी ही गुणमयी दैवी माया फार कठीण आहे, पण जे माझ्या शरण येतात, तेच या मायेला ओलांडू शकतात.
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः। माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः।।7.15।।
दुष्कृत्य करणारे, मूढ, नीच आणि ज्यांचे ज्ञान मायेमुळे हरवले आहे, तसेच असुरी वृत्ती अंगीकारलेले लोक माझ्या शरण येत नाहीत.
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन। आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ।।7.16।।
अर्जुना, चार प्रकारचे पुण्यवान लोक माझी भक्ती करतात – संकटात सापडलेला, ज्ञानाची इच्छा असलेला, संपत्तीची इच्छा असलेला आणि ज्ञानी, हे भरतश्रेष्ठा.
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्ितर्विशिष्यते। प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः।।7.17।।
यांपैकी, जो ज्ञानी नेहमी एकनिष्ठ राहतो, तो सर्वांत श्रेष्ठ आहे; कारण मला ज्ञानी फार प्रिय आहे आणि तोही मला अत्यंत प्रिय आहे.
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्। आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्।।7.18।।
हे सर्व जरी उदार आहेत, तरी ज्ञानी माझ्या दृष्टीने माझेच स्वरूप आहे; कारण तो मनाने संयमित राहून फक्त मला, श्रेष्ठ ध्येय मानतो.
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते। वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः।।7.19।।
अनेक जन्मांनंतर, ज्ञानी मनुष्य मला शरण येतो आणि 'वासुदेवच सर्व आहे' असे जाणतो; असा महान आत्मा फार दुर्मिळ असतो.
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः। तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया।।7.20।।
ज्यांचे ज्ञान विविध इच्छांनी हरवले आहे, ते आपापल्या स्वभावानुसार वेगवेगळ्या नियमांचे पालन करून इतर देवतांची उपासना करतात.
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति। तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्।।7.21।।
जो भक्त ज्या-ज्या रूपाची श्रद्धेने पूजा करू इच्छितो, त्या त्या रूपातील श्रद्धा मीच त्याच्या मनात दृढ करतो.
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते। लभते च ततः कामान्मयैव विहितान् हि तान्।।7.22।।
तो त्या श्रद्धेने त्या रूपाची भक्ती करतो आणि त्याला हवे ते फळ मिळते, पण ती सर्व फळे प्रत्यक्षात मीच देतो.
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्। देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि।।7.23।।
पण अल्पबुद्धी लोकांना मिळणारे फळ क्षणिक असते; देवांची उपासना करणारे देवांकडे जातात, पण माझे भक्त माझ्याकडे येतात.
अव्यक्तं व्यक्ितमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः। परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्।।7.24।।
माझ्या उच्च, अविनाशी आणि श्रेष्ठ स्वरूपाची ओळख नसल्यामुळे, अज्ञानी लोक मला अव्यक्तातून व्यक्त झालेला समजतात.
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः। मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्।।7.25।।
मी सर्वांना स्पष्टपणे दिसत नाही, कारण माझ्या योगमायेमुळे मी झाकलेलो आहे; म्हणून हे मोहग्रस्त जग मला, अजन्मा आणि अविनाशी, ओळखू शकत नाही.
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन।।7.26।।
अर्जुना, मी भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व सजीवांना जाणतो; पण मला मात्र कोणीही पूर्णपणे ओळखू शकत नाही.
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत। सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप।।7.27।।
हे भारत, इच्छा आणि द्वेष या द्वंद्वातून निर्माण होणाऱ्या मोहामुळे सर्व जीव जन्मतःच भ्रमित होतात.
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्। ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः।।7.28।।
पण ज्यांचे पाप संपले आहे, जे सत्कर्म करतात, आणि द्वंद्वाच्या मोहातून मुक्त झाले आहेत, असे ठाम निश्चयाने माझी भक्ती करतात.
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये। ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्।।7.29।।
जे लोक वृद्धत्व आणि मृत्यूपासून मुक्त होण्यासाठी माझ्यावर विश्वास ठेवून प्रयत्न करतात, ते ब्रह्म, संपूर्ण आत्मज्ञान आणि सर्व कर्म यांना ओळखतात.
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः। प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः।।7.30।।
जीव, देवता आणि यज्ञ यांच्याशी संबंधित माझ्या सर्वोच्च स्वरूपाला जे ओळखतात, त्यांचे मन एकाग्र असते आणि मृत्यूसमयीही ते मला ओळखतात.