युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते।।6.28।।
या प्रकारे नेहमीच स्वतःचा अभ्यास करणारा, दोषरहित योगी सहजपणे ब्रह्माशी एकरूप होऊन, अत्यंत आनंद अनुभवतो.
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः।।6.29।।
योगाने एकरूप झालेला, सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा पाहतो आणि सर्व प्राणी स्वतःच्या आत्म्यात पाहतो; तो सर्वत्र समदृष्टीने पाहतो.
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति। तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति।।6.30।।
जो मला सर्वत्र पाहतो आणि सर्व काही माझ्यात पाहतो, त्याच्यासाठी मी कधीच हरवत नाही आणि तोही माझ्यासाठी हरवत नाही.
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते।।6.31।।
जो एकत्वाने माझी भक्ती करतो आणि सर्व प्राण्यांमध्ये मला पाहतो, असा योगी कोणत्याही स्थितीत असला तरी माझ्यातच राहतो.
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन। सुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः।।6.32।।
अर्जुना, जो स्वतःची तुलना करून, सर्वत्र सुखदुःखात समानता पाहतो, असा योगी श्रेष्ठ समजला जातो.
अर्जुन उवाच योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन। एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्।।6.33।।
अर्जुन म्हणाला: मधुसूदना, तुम्ही सांगितलेला हा समत्वाचा योग, मला मनाच्या चंचलतेमुळे स्थिरपणे साधता येईल असे वाटत नाही.
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्। तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्।।6.34।।
खरंच कृष्णा, मन फार चंचल, अस्थिर, बलवान आणि हट्टी आहे; त्याला आवर घालणे म्हणजे वाऱ्याला आवर घालण्याइतके कठीण वाटते.
श्री भगवानुवाच असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।।6.35।।
श्रीभगवान म्हणाले: हे महाबाहो, मन नक्कीच चंचल आणि आवरण्यास कठीण आहे; पण सराव आणि वैराग्याने, हे कौन्तेय, ते आवरता येते.
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः।।6.36।।
माझ्या मते, ज्याचे मन वश नाही, त्याला योग मिळवणे कठीण आहे; पण ज्याने मनावर ताबा मिळवला आणि योग्य प्रयत्न केला, त्याला तो सहज मिळतो.
अर्जुन उवाच अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति।।6.37।।
अर्जुन म्हणाला: कृष्णा, श्रद्धा असली तरी, संयम नसल्यामुळे ज्याचे मन योगातून भरकटते आणि योगसिद्धी मिळवत नाही, त्याचे पुढे काय होते?
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति। अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि।।6.38।।
हे महाबाहु, दोन्ही मार्गांवरून भरकटलेला मनुष्य तुटलेल्या ढगासारखा नाहीसा होतो का? ब्रह्माच्या मार्गावर गोंधळलेला आणि आधार नसलेला असा तो नष्ट होतो का?
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः। त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते।।6.39।।
हे कृष्णा, माझ्या मनातील हा संदेह तू पूर्णपणे दूर करावा. कारण या संदेहाचा निःशेष निवारण तुझ्याशिवाय कोणीच करू शकत नाही.
श्री भगवानुवाच पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते। नहि कल्याणकृत्कश्िचद्दुर्गतिं तात गच्छति।।6.40।।
श्रीभगवान म्हणाले: पार्था, अशा साधकाचा ना या जगात ना पुढच्या जन्मात कधीही विनाश होत नाही. कारण, चांगले कर्म करणारा कुणीही, प्रिय अर्जाुना, कधीही दुर्दशेला जात नाही.
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः। शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते।।6.41।।
पुण्यवान लोकांच्या लोकांना प्राप्त करून, तिथे अनेक वर्षे राहून, योगमार्गातून भरकटलेला मनुष्य शुद्ध आणि श्रीमंत घरात जन्म घेतो.
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्। एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्।।6.42।।
किंवा तो बुद्धिमान योग्यांच्या घरात जन्म घेतो. असा जन्म या जगात फारच दुर्मिळ असतो.
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्। यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन।।6.43।।
तेथे त्याला पूर्वजन्मीची बुद्धी मिळते आणि तो पुन्हा सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो, हे कुरुनंदना.
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः। जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते।।6.44।।
पूर्वीच्या सरावामुळे तो मनुष्य आपोआप ओढला जातो, जरी त्याला इच्छा नसली तरी. योग जाणून घेण्याची इच्छा असणारा देखील वेदांच्या शब्दांपलीकडे जातो.
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः। अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्।।6.45।।
पण जो योगी प्रयत्नपूर्वक साधना करतो, पापांपासून शुद्ध होतो, आणि अनेक जन्मांच्या साधनेने सिद्ध होतो, तो शेवटी परमपदाला पोहोचतो.
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः। कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन।।6.46।।
योगी हा तपस्व्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, ज्ञानींपेक्षा श्रेष्ठ आहे, आणि कर्म करणाऱ्यांपेक्षा देखील श्रेष्ठ आहे. म्हणून, अर्जाुना, तू योगी हो.
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः।।6.47।।
सर्व योग्यांमध्ये, जो श्रद्धेने माझी भक्ती करतो आणि मनाने माझ्यात एकरूप होतो, तो मला सर्वांत उत्तम योगी वाटतो.
श्री भगवानुवाच मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः। असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु।।7.1।।
श्रीभगवान म्हणाले: पार्था, जेव्हा तुझे मन माझ्यात एकरूप होते, आणि तू माझ्या आश्रयाने योग साधतोस, तेव्हा मी तुला कसा पूर्णपणे आणि निःसंशय ओळखता येईल, ते ऐक.
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः। यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते।।7.2।।
हे ज्ञान आणि विज्ञान मी तुला पूर्णपणे सांगतो; हे जाणल्यावर या जगात तुला दुसरे काहीही जाणण्यास उरलेले राहणार नाही.
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्िचद्यतति सिद्धये। यततामपि सिद्धानां कश्िचन्मां वेत्ति तत्त्वतः।।7.3।।
हजारो लोकांमध्ये क्वचित एखादा सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो; आणि प्रयत्न करणाऱ्यांतूनही, सिद्ध झालेल्यांतून फारच क्वचित एखादा मला खऱ्या अर्थाने ओळखतो.
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा।।7.4।।
माती, पाणी, अग्नी, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार — ही माझी आठ प्रकारची वेगळी प्रकृती आहे.
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्। जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्।।7.5।।
हे महाबाहु, या प्रकृतीपेक्षा वेगळी आणि श्रेष्ठ अशी माझी दुसरी प्रकृती आहे, ती म्हणजे जीवात्मा, ज्यामुळे हे संपूर्ण जग धरून राहते.
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय। अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा।।7.6।।
हे समज, सर्व जीव या दोन्ही प्रकृतींपासून निर्माण होतात. मीच या सृष्टीचा उद्गम आणि संहार आहे.
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय। मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव।।7.7।।
धनंजया, माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काहीही नाही. हे सर्व माझ्यात गुंफलेले आहे, जसे मण्यांची माळ दोऱ्यावर असते.
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः। प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु।।7.8।।
कौन्तेय, मी पाण्यातील स्वाद आहे, चंद्र-सूर्यांतील तेज आहे, सर्व वेदांमध्ये ॐकार आहे, आकाशातील नाद आहे आणि माणसांमधील सामर्थ्य आहे.
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ। जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु।।7.9।।
माझ्या रूपात पृथ्वीतील शुद्ध सुगंध आहे, अग्नितील तेज आहे, सर्व सजीवांमध्ये जीवन आहे आणि तपस्वींमध्ये मीच खरे तप आहे.
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्। बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।।7.10।।
अर्जुना, सर्व सजीवांचे सनातन बीज मीच आहे, बुद्धिमानांची बुद्धी आणि तेजस्वींचे तेज हे देखील माझेच आहे.