श्रीमद्भगवद्गीता

सञ्जय उवाच दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्।।1.2।।

संजय म्हणाला – त्या वेळी पांडवांची सेना युद्धासाठी सज्ज झालेली पाहून राजा दुर्योधन आपल्या गुरूकडे गेला आणि त्याने असे बोलले.

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्। व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता।।1.3।।

गुरुजी, पांडुपुत्रांची ही मोठी सेना बघा, जी तुमच्या हुशार शिष्याने, द्रुपदपुत्राने, नीट मांडली आहे.

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि। युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः।।1.4।।

इथे भीम आणि अर्जुनासारखे पराक्रमी, मोठ्या धनुष्यबाणांचे वीर आहेत – युयुधान, विराट आणि मोठा रथी द्रुपद.

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्। पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः।।1.5।।

धृष्टकेतू, चेकितान, शूर काशीचा राजा, पुरुजित, कुंतिभोज, श्रेष्ठ पुरुष शैब्य, धाडसी युधामन्यू आणि बलवान उत्तमौजा हे सगळे आहेत.

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्। सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः।।1.6।।

सुभद्रापुत्र आणि द्रौपदीचे सर्व पुत्र हेही मोठे रथी आहेत.

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम। नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते।।1.7।।

पण द्विजश्रेष्ठा, आमच्या सैन्याचे प्रमुख कोण आहेत तेही ऐका. मी त्यांची नावे तुला सांगतो.

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च।।1.8।।

आपण, भीष्म, कर्ण, युद्धात नेहमी जिंकणारा कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण आणि सोमदत्ताचा पुत्र हेही आहेत.

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः।।1.9।।

याशिवाय माझ्यासाठी जीव देण्यास तयार, वेगवेगळ्या शस्त्रांनी सज्ज, युद्धात कुशल असे अनेक वीर आहेत.

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्। पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्।।1.10।।

भीष्म यांच्या रक्षणाखाली आमचे सैन्य अपार आहे; पण भीमाच्या रक्षणाखाली असलेले त्यांचे सैन्य मर्यादित आहे.

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः। भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि।।1.11।।

म्हणून सर्वजण आपापल्या जागी ठेऊन, तुम्ही सगळ्यांनी भीष्म यांचे रक्षण करा.

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्।।1.12।।

मग कुरुवंशातील वयोवृद्ध, पराक्रमी पितामह भीष्म यांनी सिंहासारखा मोठा गर्जना केली आणि मोठ्याने शंख फुंकला.

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्।।1.13।।

त्या वेळी शंख, भेरी, ढोल, नगारे आणि शिंगे एकदम वाजू लागली आणि मोठा गोंगाट झाला.

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ। माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः।।1.14।।

मग पांढऱ्या घोड्यांनी जोडलेल्या भव्य रथात उभे राहून माधव आणि पांडुपुत्र अर्जुन यांनीही आपल्या दिव्य शंखांचा आवाज केला.

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः।।1.15।।

हृषीकेशाने पाञ्चजन्य शंख फुंकला, धनंजयाने देवदत्त शंख वाजवला आणि भीमाने मोठा पौंड्र शंख फुंकला.

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ।।1.16।।

कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिराने अनंतविजय शंख फुंकला; नकुलाने सुघोष आणि सहदेवाने मणिपुष्पक शंख वाजवला.

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः। धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः।।1.17।।

काशीचा राजा, श्रेष्ठ धनुर्धारी, शिखंडी हा मोठा रथी, धृष्टद्युम्न, विराट आणि अपराजित सात्यकी हेही होते.

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते। सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्।।1.18।।

राजा, द्रुपद, द्रौपदीचे सर्व पुत्र आणि बलवान सुभद्रापुत्र यांनी वेगवेगळे शंख फुंकले.

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्। नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्।।1.19।।

तो गजर धृतराष्ट्राच्या मुलांच्या काळजात धडकी भरवणारा होता, आणि तो आकाशात व पृथ्वीवर घुमत होता.

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः।।1.20।।

मग, धृतराष्ट्राच्या मुलांना युद्धासाठी सज्ज पाहून, कपिध्वज असलेल्या पांडवाने, शस्त्रांचा गजर सुरू होताच, धनुष्य उचलून हृषीकेशाला हे शब्द म्हटले, हे राजन.

अर्जुन उवाच हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते। सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत।।1.21।।

अर्जुन म्हणाला — अच्युत, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करा.

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्। कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे।।1.22।।

माझ्याशी कोण लढायला आले आहेत, आणि कोण युद्धासाठी तयार आहेत, हे मी नीट पाहू शकतो म्हणून.

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः।।1.23।।

धृतराष्ट्राच्या दुष्ट बुद्धीच्या मुलाला युद्धात आनंद देण्यासाठी जे इथे जमले आहेत आणि लढायला तयार आहेत, त्यांच्याकडे मी पाहू इच्छितो.

संजय उवाच एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्।।1.24।।

संजय म्हणाला — गूडाकेशाने असे म्हटल्यावर, हृषीकेशाने, हे भारत, दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये सुंदर रथ उभा केला.

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्। उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति।।1.25।।

भीष्म, द्रोण आणि सर्व राजे यांच्या समोर, हृषीकेशाने पार्थाला म्हटले — पार्था, हे कुरू येथे जमले आहेत, त्यांच्याकडे पाहा.

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान्। आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा।।1.26।।

तेथे पार्थाने पाहिले की, दोन्ही बाजूंना वडील, आजोबा, गुरु, मामा, भाऊ, मुले, नातवंडे, मित्र, सासरे आणि हितचिंतक उभे आहेत.

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि। तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्।।1.27।।

सर्व नातेवाईकांना समोर उभे पाहून, कुंतीपुत्र मोठ्या करुणेने भरून गेला आणि दुःखी होऊन म्हणाला.

अर्जुन उवाच कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्। दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्।।1.28।।

अर्जुन म्हणाला — कृष्णा, माझे स्वतःचे लोक येथे युद्धासाठी जमलेले पाहून,

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति। वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते।।1.29।।

माझे अंग थरथरते, तोंड कोरडे पडते, शरीराला कंप सुटतो आणि अंगावर रोमांच येतो.

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते। न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः।।1.30।।

गांडीव हातातून निसटते, त्वचा जळते, मी उभा राहू शकत नाही, आणि माझे मनही भरकटते.