श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगू लागले, “कौंतयपुत्रा, जे लोक दैवी मार्ग सोडून आसुरी वृत्तीने वागत राहतात, ते मोहाच्या अंधकारात पडतात आणि जन्मोन्मुख दैत्य योनींमध्ये जन्म घेतात. अशा व्यक्ती माझ्यापर्यंत पोहोचू शकत नाहीत आणि ते सतत अधःपाताच्या अवस्थेत जातात. हे अर्जुना, नरकाच्या तीन द्वारांचा उल्लेख मी करतो—काम, क्रोध आणि लोभ. हे आत्मविनाश करणारे आहेत. म्हणून हे त्रिकुट पूर्णपणे सोडून द्यावे. जे या तीन अंधकारद्वारांपासून मुक्त होतात, ते स्वतःच्या कल्याणासाठी कर्म करतात आणि सर्वोच्च मार्ग प्राप्त करतात. जो पुरुष शास्त्रांचे आदेश टाकून आपल्या इच्छेप्रमाणे वागत राहतो, त्याला ना सिद्धी मिळते, ना सुख, ना परमगती. म्हणून, काय करावे आणि काय करू नये हे ठरवताना शास्त्रच आपले प्रमाण असावे. शास्त्राचे आदेश जाणून इथे योग्य कर्म करावे. तेव्हा अर्जुनाने विचारले, “हे कृष्णा, जे लोक श्रद्धेने पूजा करतात पण शास्त्राचे आदेश पाळत नाहीत, त्यांची श्रद्धा सत्त्वगुणी, रजोगुणी की तमोगुणी असते?” त्यावर भगवान म्हणाले, “श्रद्धा ही देहधारकांची प्रकृतीनुसार तीन प्रकारची असते—सत्त्वगुणी, रजोगुणी आणि तमोगुणी. प्रत्येकाची श्रद्धा त्याच्या स्वभावानुसार असते. जशी श्रद्धा, तसा तो मनुष्य. सत्त्वगुणी लोक देवांची पूजा करतात; रजोगुणी यक्ष, राक्षस यांची पूजा करतात; आणि तमोगुणी लोक भुते-प्रेतांची व इतर अतृप्त आत्म्यांची पूजा करतात. जे लोक शास्त्रांचे आदेश न पाळता कडक तप करतात, पण त्यात दंभ, अहंकार, इच्छा आणि आसक्ती असते—ते स्वतःच्या शरीराला आणि त्यात वास करणाऱ्या मलाही यातना देतात. अशा लोकांना आसुरी निश्चय असतो. अन्न देखील तीन प्रकारचे असते, तसेच यज्ञ, तप आणि दान. त्यातील भेद ऐक. जे अन्न आयुष्य, पवित्रता, बल, आरोग्य, आनंद आणि समाधान वाढवते, जे स्वादिष्ट, स्निग्ध, स्थिर आणि हृदयाला प्रिय असते—ते सत्त्वगुणी लोकांना आवडते. जे अतिखारट, कडू, आंबट, खारट, खूप गरम, तिखट, कोरडे आणि जळजळ करणारे असते—ते रजोगुणी लोकांना प्रिय असते, पण यातून वेदना, दुःख आणि रोग निर्माण होतात. जे शिळे, चव नसलेले, कुजलेले, सडलेले, उरलेले आणि अशुद्ध असते—ते तमोगुणी लोकांना प्रिय असते. शास्त्रानुसार आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता, ‘हे करणे आवश्यक आहे’ या भावनेने जो यज्ञ केला जातो, तो सत्त्वगुणी असतो. जो यज्ञ फळाच्या इच्छेने किंवा दिखाव्यासाठी केला जातो, तो रजोगुणी समजावा. जो यज्ञ शास्त्रविरुद्ध, मंत्र व अन्नदानाशिवाय, श्रद्धेशिवाय केला जातो, तो तमोगुणी असतो. देवतांची, द्विजांची, गुरूंची, ज्ञानींची पूजा, पवित्रता, सरळपणा, ब्रह्मचर्य आणि अहिंसा—हे शरीराचे तप होय. जे वचन सत्य, प्रिय, हितकारक आणि इतरांना न दुखावणारे असते, तसेच नियमित वेदाध्ययन—हे वाणीचे तप होय. मनाची प्रसन्नता, सौम्यता, मौन, आत्मसंयम आणि स्वभावाची निर्मळता—हे मनाचे तप होय. हे त्रिविध तप जे श्रद्धेने, फळाची इच्छा न ठेवता, निष्ठेने केले जाते, ते सत्त्वगुणी समजावे. जे आदर, मान, पूजेच्या इच्छेने, दंभाने केले जाते, ते रजोगुणी आणि अस्थिर असते. जे तप भ्रमित बुद्धीने, स्वतःला किंवा इतरांना त्रास देण्यासाठी केले जाते, ते तमोगुणी असते. दान देखील तीन प्रकारचे असते. ‘दान द्यायलाच हवे’ या भावनेने, योग्य व्यक्तीस, योग्य वेळेस व योग्य स्थळी, कोणतीही अपेक्षा न ठेवता दिलेले दान शुद्ध समजावे. जे दान परत काही मिळावे या अपेक्षेने, किंवा अनिच्छेने दिले जाते, ते रजोगुणी समजावे. जे दान अयोग्य स्थळी, अयोग्य वेळी, अयोग्य व्यक्तीस, अवमानाने किंवा तुच्छतेने दिले जाते, ते तमोगुणी समजावे. ‘ॐ तत् सत्’ हे ब्रह्माचे त्रिविध नाम आहे. याच्यामुळे ब्राह्मण, वेद आणि यज्ञ पूर्वी निश्चित झाले. म्हणून, जे ब्रह्म जाणणारे आहेत, ते शास्त्रानुसार यज्ञ, दान, तप यांची सुरुवात ‘ॐ’ उच्चारून करतात. ‘तत्’ उच्चारून, फळाची अपेक्षा न ठेवता, मुक्तीच्या इच्छेने विविध यज्ञ, तप आणि दान केले जाते. ‘सत्’ हा शब्द सत्य व कल्याणाच्या अर्थाने वापरला जातो, तसेच उत्तम कर्मासाठीही. यज्ञ, तप, दान यातील दृढता देखील ‘सत्’ म्हणतात, आणि त्यासाठी केलेले कर्मही ‘सत्’ म्हणतात. श्रद्धेशिवाय जे काही यज्ञ, दान, तप किंवा कर्म केले जाते, ते ‘असत्’ आहे—त्याचा ना या जन्मात, ना मृत्यूनंतर काही उपयोग असतो. तेव्हा अर्जुनाने पुन्हा विचारले, “हे हृषीकेशा, मी संन्यास आणि त्याग यांचा खरा अर्थ आणि त्यातील फरक जाणून घ्यायचा आहे.” श्रीकृष्ण म्हणाले, “ज्ञानी लोक इच्छेने केलेली कर्मे सोडणे म्हणजे संन्यास असे सांगतात; तर पंडित त्याग म्हणजे सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग असे म्हणतात. काही विचारवंत सांगतात की सर्व कर्मे वाईट असल्याने त्यांचा त्याग करावा; तर काही सांगतात, यज्ञ, दान आणि तप या कर्मांचा कधीही त्याग करू नये. हे भारतश्रेष्ठा, मी आता त्यागाचा अंतिम निर्णय सांगतो—त्यागही तीन प्रकारचा असतो. यज्ञ, दान आणि तप—हे कधीही सोडू नयेत, कारण हे सगळ्यांसाठी, अगदी ज्ञानींसाठीही, शुद्ध करणारे असतात. पण हे करताना आसक्ती आणि फळाची इच्छा सोडूनच करावे, हेच माझे ठाम आणि श्रेष्ठ मत आहे. मात्र, शास्त्रानुसार ठरवलेल्या कर्मांचा त्याग करणे योग्य नाही; भ्रमामुळे केलेला त्याग हा तमोगुणी समजावा.