कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर, दोन्ही सैन्ये सज्ज झाली होती. दुर्योधनाने आपल्या सैन्यातील सर्व योद्ध्यांना भिष्मपितामहांच्या रक्षणासाठी आपल्या-आपल्या स्थानावर दृढ राहण्याची आज्ञा दिली. त्यानंतर, कौरवांचे बलशाली पितामह भिष्म यांनी दुर्योधनाचा उत्साह वाढवण्यासाठी सिंहासारखा गर्जना केली आणि आपल्या शंखाचा प्रचंड आवाज केला. भिष्मांच्या या गर्जनेनंतर, कौरव सैन्यात एकाच वेळी शंख, नगारे, ढोल, भेरी, आणि तुतारी वाजू लागल्या. त्या आवाजाने रणभूमी दुमदुमली. त्या वेळी, पांडवांच्या बाजूने, शुभ्र घोड्यांनी युक्त असलेल्या भव्य रथावर उभे असलेले माधव (श्रीकृष्ण) आणि पांडुपुत्र अर्जुन यांनीही आपल्या दिव्य शंखांचा निनाद केला. हृषीकेश (श्रीकृष्ण) यांनी पंचजन्य शंख फुंकला, धनंजय (अर्जुन) यांनी देवदत्त शंख वाजवला, आणि भयानक पराक्रम करणारा भीमसेन यांनी मोठा पौंड्र शंख फुंकला. कुंतीपुत्र धर्मराज युधिष्ठिर यांनी अनंतविजय शंख, नकुलने सुघोष आणि सहदेवने मणिपुष्पक शंख वाजवले. काशीचे राजा, श्रेष्ठ धनुर्धारी, शिखंडी, धृष्टद्युम्न, विराट, आणि अजेय सात्यकी यांनीही आपापले शंख फुंकले. द्रुपद, द्रौपदीचे पुत्र, आणि सुभद्रापुत्र अभिमन्यू—या सर्वांनी वेगवेगळे शंख वाजवले. या सर्व शंखनादाने आणि वाद्यांच्या गजराने आकाश आणि पृथ्वी दुमदुमली, आणि धृतराष्ट्रपुत्रांच्या मनात भीती निर्माण झाली. त्या वेळी, रणाचा आरंभ होत असताना, पवनपुत्र हनुमानाचा ध्वज असलेला अर्जुन, आपला धनुष्य उचलून, हृषीकेश श्रीकृष्णाला म्हणाला, "अच्युत, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करा." "मला पाहायचे आहे की, या महायुद्धासाठी कोण-कोण उत्सुक आहेत, आणि मला कोणाला सामोरे जावे लागणार आहे. जे धृतराष्ट्रपुत्रांच्या मनाला आनंद देण्यासाठी येथे युद्धासाठी जमले आहेत, त्यांना मी पाहू इच्छितो." गुडाकेश (अर्जुन) यांच्या या विनंतीवर, हृषीकेश (श्रीकृष्ण) यांनी तेजस्वी रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये नेऊन थांबवला. भिष्म, द्रोण आणि पृथ्वीवरील सर्व राजे यांच्या समोर श्रीकृष्ण म्हणाले, "पार्था, हे कुरू कुटुंबातील सर्व लोक पाहा." तेथे अर्जुनाने आपल्या दोन्ही बाजूंना उभे असलेले वडील, आजोबा, गुरु, मामे, भाऊ, पुत्र, नातवंडे, मित्र, सासरे आणि हितचिंतक पाहिले. आपल्या नातलगांना रणांगणात उभे पाहून, कुंतीपुत्र अर्जुनाच्या मनात तीव्र करुणा दाटून आली आणि तो दुःखाने बोलू लागला. "कृष्णा, माझ्या आप्तस्वकीयांना येथे युद्धासाठी उत्सुक पाहून माझे अवयव थरथरू लागले आहेत, तोंड कोरडे पडले आहे, शरीर थरथर कापते आहे, आणि अंगावरील केस उभे राहिले आहेत. माझ्या हातातून गांडीव धनुष्य सुटते आहे, त्वचा जळते आहे, मी उभा राहू शकत नाही, आणि माझे मन भरकटले आहे." "केशवा, मला अपशकुन दिसतात. आपल्या लोकांचा संहार करून मला काहीच चांगले दिसत नाही. मला विजय, राज्य किंवा भोगांची इच्छा नाही. गोविंदा, राज्य, सुख किंवा जीवनाचा उपयोग काय, जेव्हा आप्तस्वकीयच राहणार नाहीत?" "ज्यांच्यासाठी आपण राज्य, सुख आणि आनंदाची इच्छा करतो, तेच सर्व येथे युद्धासाठी उभे आहेत, आपले प्राण आणि संपत्ती अर्पण करण्यास तयार आहेत—गुरु, वडील, पुत्र, आजोबा, मामे, सासरे, नातवंडे, मेव्हणे आणि इतर नातेवाईक. मधुसूदना, ते मला मारायला आले तरी मी त्यांना मारण्याची इच्छा बाळगू शकत नाही—तीनही लोकांचे साम्राज्य मिळाले तरी नाही, मग या पृथ्वीचे राज्य तर दूरच राहिले!" "धृतराष्ट्रपुत्रांना ठार मारून आपल्याला काय मिळणार आहे, जनार्दना? यामुळे आपल्यावर पापच येईल. म्हणून, आपले स्वजन असलेल्या धृतराष्ट्रपुत्रांचा वध करणे आपल्याला शोभणारे नाही, माधवा. आपण आपल्या लोकांचा वध करून कसा सुखी राहू?" "ज्यांची मने लोभाने अंध झाली आहेत, त्यांना कुटुंबाचा नाश किंवा मित्रद्रोह यात काहीच चुकीचे वाटत नाही. पण, जनार्दना, आपण ज्यांना कुटुंबाचा नाश पाप आहे हे समजते, त्यांनी का हे पाप करावे?" "कुटुंबाचा नाश झाल्यावर त्यांचे सनातन धर्मही नष्ट होतात; धर्माचा नाश झाल्यावर संपूर्ण कुटुंबात अधर्म पसरतो. अधर्म वाढला की, कृष्णा, कुटुंबातील स्त्रिया भ्रष्ट होतात; स्त्रिया भ्रष्ट झाल्या की, वंशभ्रंश होतो." "असा वंशभ्रंश झाल्यावर, कुटुंबाचा नाश करणाऱ्यांना आणि त्या कुटुंबालाही नरकाची प्राप्ती होते; त्यांच्या पितरांना तर्पण मिळत नाही. वंशभ्रष्टतेमुळे जातिधर्म आणि कुटुंबधर्म नष्ट होतात. ज्यांचे कुटुंबधर्म नष्ट झाले आहेत, जनार्दना, त्यांना अखंड नरकवास मिळतो, असे आपण ऐकले आहे." "हाय! राज्यसुखाच्या लोभाने आपण किती मोठे पाप करायला निघालो आहोत—स्वजनांचा वध करायला सज्ज झालो आहोत! धृतराष्ट्रपुत्रांनी शस्त्र घेऊन, मी शस्त्र न उचलता, प्रतिकार न करता मला मारले, तरी ते मला अधिक योग्य वाटते." अर्जुनाने असे म्हणताच, रणभूमीवर आपल्या धनुष्यबाण बाजूला ठेवले आणि मन दुःखाने भरून, रथावर बसून राहिला. तेव्हा संजयाने सांगितले की, दयाळूपणाने व्याकुळ, डोळ्यांतून अश्रू वाहणाऱ्या आणि खिन्न झालेल्या अर्जुनाकडे पाहून, मधुसूदन श्रीकृष्णाने त्याला उद्बोधक शब्दांनी संबोधले. "अर्जुना, या संकटाच्या वेळी तुला ही हताशा कुठून आली? ही न साजेशी आहे, कीर्तीला घातक आहे, आणि स्वर्गप्राप्तीला अयोग्य आहे." "पार्था, अशा क्षुद्र दुर्बलतेस बळी पडू नकोस! हे तुला शोभत नाही. हृदयातील ही क्षुद्र दुर्बलता सोडून दे आणि शत्रूंना जाळणारा, उठ!