अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः।।1.41।।
अधर्म वाढला की, कृष्णा, घरातील स्त्रिया बिघडतात. वृष्णिवंशीय, स्त्रिया बिघडल्या की जातींची गडबड होते.
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च। पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः।।1.42।।
अशी गडबड झाल्यावर कुटुंब नष्ट करणाऱ्यांना आणि त्यांच्या घराला नरकच मिळतो; त्यांच्या पूर्वजांना पिंड आणि पाणी मिळत नाही, म्हणून ते पडतात.
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः। उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः।।1.43।।
कुटुंब नष्ट करणाऱ्यांच्या या दोषांमुळे, आणि जातींच्या गोंधळामुळे, जात आणि कुटुंबाचे शाश्वत धर्म नष्ट होतात.
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन। नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम।।1.44।।
ज्यांच्या घरातील धर्म नष्ट होतात, जनार्दन, अशा माणसांना नरकात कायम राहावं लागतं, असं आपण ऐकलं आहे.
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्। यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः।।1.45।।
अरे, काय मोठं पाप आपण करायला निघालो आहोत! राज्यसुखाच्या लोभाने आपण आपल्या लोकांना मारायला सज्ज झालो आहोत.
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्।।1.46।।
जर धृतराष्ट्राची मुलं शस्त्र घेऊन युद्धात मला, जो निष्क्रिय आणि निःशस्त्र आहे, मारतील, तर तेच माझ्यासाठी जास्त चांगलं आहे.
सञ्जय उवाच एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः।।1.47।।
संजय म्हणाला: युद्धभूमीत असं बोलून अर्जुन रथावर बसला. त्याने धनुष्यबाण खाली ठेवले आणि दुःखाने त्याचं मन भरून आलं.
सञ्जय उवाच तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्। विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः।।2.1।।
संजय म्हणाला: त्यावेळी, करुणेने भरलेल्या, डोळ्यांत अश्रू आलेल्या आणि मनाने खचलेल्या अर्जुनाला मधुसूदनाने हे शब्द सांगितले.
श्री भगवानुवाच कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्। अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन।।2.2।।
श्रीभगवान म्हणाले: अर्जुना, या कठीण वेळी तुला हे दुर्बलपण कुठून आलं? हे आर्यांना शोभणारं नाही, स्वर्ग मिळवून देत नाही आणि अपकीर्तीच देतं.
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते। क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप।।2.3।।
पार्था, तू हे दुर्बलपण मनात आणू नकोस. हे तुझ्या योग्य नाही. हे क्षुद्र हृदयाचं दुर्बलपण सोड आणि उठ, शत्रूंना जाळणारा.
अर्जुन उवाच कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन। इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन।।2.4।।
अर्जुन म्हणाला: मधुसूदना, युद्धात मी भीष्म आणि द्रोण यांच्याशी बाणांनी कसा लढू? ते दोघं माझ्या पूजेच्या लायक आहेत, शत्रूंचा नाश करणारा.
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके। हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्।।2.5।।
हे महानुभाव गुरु मारण्यापेक्षा या जगात भिक्षा मागून जगणं मला जास्त चांगलं वाटतं. कारण, जर मी धनाच्या किंवा इच्छेने भरलेल्या गुरुंना मारलं, तर त्यांच्या रक्तानं माखलेली सुखं मला मिळतील.
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः। यानेव हत्वा न जिजीविषाम स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः।।2.6।।
आपल्यासाठी काय चांगलं आहे हेच आपल्याला कळत नाही—आपण जिंकावं की त्यांनी आपल्याला जिंकावं? धृतराष्ट्राची जी मुलं समोर उभी आहेत, त्यांना मारून आपल्याला जगायचंही वाटत नाही.
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः। यच्छ्रेयः स्यान्निश्िचतं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्।।2.7।।
माझं मन दयाळूपणाच्या दुर्बलतेने भरलं आहे आणि धर्म काय हेच मला कळेनासं झालंय. म्हणून मी तुला विचारतो—माझ्यासाठी जे खरंच चांगलं आहे ते स्पष्टपणे सांग. मी तुझा शिष्य आहे, मला शिकव, मी तुझ्या शरण आलो आहे.
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्। अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम् राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्।।2.8।।
माझ्या मनातील हा दुःख, जे इंद्रियांना कोरडं घालतंय, ते काहीच दूर करू शकत नाही असं मला वाटतं. अगदी मला पृथ्वीवरचं समृद्ध, कुणीही स्पर्धक नसलेलं राज्य मिळालं, किंवा देवतांचंही अधिपत्य मिळालं, तरीही नाही.
सञ्जय उवाच एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप। न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह।।2.9।।
संजय म्हणाला: अशा प्रकारे हृषीकेशाशी बोलून, शत्रूंचा संहार करणारा गुडाकेश, गोविंदाला 'मी युद्ध करणार नाही' असं सांगून गप्प बसला.
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः।।2.10।।
भारत, दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये निराश झालेल्या अर्जुनाला, हृषीकेशाने हसत-हसत हे शब्द सांगितले.
श्री भगवानुवाच अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः।।2.11।।
श्रीभगवान म्हणाले: तू ज्यांच्यासाठी शोक करत आहेस, त्यांच्यासाठी शोक करणं योग्य नाही, आणि तरीही तू शहाणपणाच्या गोष्टी बोलतोस. ज्ञानी माणसं मृत किंवा जिवंत असणाऱ्यांसाठी शोक करत नाहीत.
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्।।2.12।।
मी, तू आणि हे सर्व राजे — आपण कधीच नव्हतो असं कधीच झालं नाही, आणि पुढेही आपण कधीच नसू असं होणार नाही.
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा। तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति।।2.13।।
जसं या शरीरात आत्मा बालपण, तारुण्य आणि म्हातारपण अनुभवतो, तसंच तो दुसरं शरीरही घेतो. हे समजणारा माणूस गोंधळत नाही.
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत।।2.14।।
कुंतीपुत्रा, इंद्रियांच्या स्पर्शामुळे थंडी-उष्णता, सुख-दुःख येतात. ती येतात आणि जातात, कायम राहत नाहीत. म्हणून, हे भारत, त्यांना सहन कर.
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ। समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते।।2.15।।
हे पुरुषश्रेष्ठा, ज्याला सुख-दुःख सारखंच वाटतं आणि ज्याला ही गोष्टी त्रास देत नाहीत, तो स्थिर बुद्धीचा माणूस अमरत्वासाठी योग्य ठरतो.
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः।।2.16।।
जे खोटं आहे त्याचं अस्तित्व नाही, आणि जे खरं आहे त्याचा कधीही अभाव होत नाही. हे दोन्ही जाणणाऱ्यांना ह्याचं खरं स्वरूप समजतं.
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्। विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति।।2.17।।
हे सर्व व्यापून असलेली जी गोष्ट आहे, ती नाशरहित आहे असं समज. या अविनाशीचं कोणीही कधीही नाश करू शकत नाही.
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः। अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत।।2.18।।
हे भारत, या शरीरांना नाश होतो असं सांगितलं आहे, पण ज्याचं शरीर आहे तो आत्मा शाश्वत, अविनाशी आणि मोजता न येणारा आहे. म्हणून तू युद्ध कर.
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते।।2.19।।
जो या आत्म्याला मारणारा किंवा मारला गेला असं समजतो, त्याला खरं ज्ञान नाही. आत्मा ना मारतो, ना मारला जातो.
न जायते म्रियते वा कदाचि न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे।।2.20।।
आत्मा कधीच जन्म घेत नाही किंवा मरत नाही. एकदा अस्तित्वात आला की तो कधीच नाहीसा होत नाही. तो अजन्मा, शाश्वत, सनातन आणि पुरातन आहे. शरीर नष्ट झालं तरी तो नष्ट होत नाही.
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्। कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्।।2.21।।
पार्था, जो या आत्म्याला अविनाशी, शाश्वत, अजन्मा आणि अपरिवर्तनीय समजतो, तो कोणाला कसा मारू शकतो किंवा कोणाला मारायला लावू शकतो?
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णा न्यन्यानि संयाति नवानि देही।।2.22।।
माणूस जशी जुनी कपडे टाकून नवी घेतो, तसाच आत्मा जुनी शरीरं सोडून नवी शरीरं घेतो.
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः। न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः।।2.23।।
शस्त्रं या आत्म्याला कापू शकत नाहीत, अग्नी त्याला जाळू शकत नाही, पाणी त्याला ओलं करू शकत नाही आणि वारा त्याला वाळवू शकत नाही.