ഭോഗൈശ്വര്യപ്രസക്താനാം തയാപഹൃതചേതസാമ്। വ്യവസായാത്മികാ ബുദ്ധിഃ സമാധൌ ന വിധീയതേ।।2.44।।
ഭോഗത്തിലും അധികാരത്തിലും ആസ്വാദനം കണ്ടെത്തുന്നവരും, അതിൽ മനസ്സ് മുഴുവൻ ആകൃഷ്ടരാവുന്നവരും, ഉറച്ച മനസ്സും ഏകാഗ്രതയും നേടാൻ കഴിയില്ല.
ത്രൈഗുണ്യവിഷയാ വേദാ നിസ്ത്രൈഗുണ്യോ ഭവാര്ജുന। നിര്ദ്വന്ദ്വോ നിത്യസത്ത്വസ്ഥോ നിര്യോഗക്ഷേമ ആത്മവാന്।।2.45।।
വേദങ്ങൾ മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. അർജുനാ, നീ ആ മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തനാകു, ദ്വന്ദങ്ങൾക്കപ്പുറം നില്ക്കു, ശുദ്ധതയിൽ സ്ഥിരനായി, നേടലിന്റെയും സംരക്ഷണത്തിന്റെയും ചിന്തകളില്ലാതെ, ആത്മാവിൽ നില്ക്കു.
യാവാനര്ഥ ഉദപാനേ സര്വതഃ സംപ്ലുതോദകേ। താവാന്സര്വേഷു വേദേഷു ബ്രാഹ്മണസ്യ വിജാനതഃ।।2.46।।
എങ്ങുമുള്ള വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ ഒരു ചെറിയ കിണറിന്റെ ആവശ്യകത എത്രയോ, അതുപോലെ വേദങ്ങളിൽ ഉള്ള എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അറിവുള്ള ബ്രാഹ്മണന് ലഭ്യമാണ്.
കര്മണ്യേവാധികാരസ്തേ മാ ഫലേഷു കദാചന। മാ കര്മഫലഹേതുര്ഭൂര്മാ തേ സങ്ഗോഽസ്ത്വകര്മണി।।2.47।।
നിനക്ക് അവകാശം പ്രവർത്തിയിലാണു മാത്രം, ഫലത്തിൽ ഒരിക്കലും അല്ല. പ്രവർത്തിയുടെ ഫലമാണ് ലക്ഷ്യമെന്നു കരുതരുത്, പ്രവർത്തിക്കാതിരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കരുത്.
യോഗസ്ഥഃ കുരു കര്മാണി സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ ധനഞ്ജയ। സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോഃ സമോ ഭൂത്വാ സമത്വം യോഗ ഉച്യതേ।।2.48।।
യോഗത്തിൽ സ്ഥിരനായി, അർജുനാ, ആശക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രവർത്തി നിർവ്വഹിക്കു. വിജയത്തിലും പരാജയത്തിലും ഒരുപോലെ നില്ക്കുക. ഈ സമതയാണു യോഗം എന്നു പറയുന്നത്.
ദൂരേണ ഹ്യവരം കര്മ ബുദ്ധിയോഗാദ്ധനഞ്ജയ। ബുദ്ധൌ ശരണമന്വിച്ഛ കൃപണാഃ ഫലഹേതവഃ।।2.49।।
ബുദ്ധിയോടുള്ള യോഗം സാധാരണ പ്രവർത്തികളെക്കാൾ വളരെ ഉന്നതമാണ്, അർജുനാ. ബുദ്ധിയിൽ ആശ്രയം തേടുക. പ്രവർത്തിയുടെ ഫലത്തിനായി മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ദുർഭാഗ്യരാണ്.
ബുദ്ധിയുക്തോ ജഹാതീഹ ഉഭേ സുകൃതദുഷ്കൃതേ। തസ്മാദ്യോഗായ യുജ്യസ്വ യോഗഃ കര്മസു കൌശലമ്।।2.50।।
ബുദ്ധിയോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ ഈ ലോകത്ത് നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള പ്രവൃത്തികളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, നീ യോഗത്തിൽ മനസ്സു നിർത്തുക. പ്രവർത്തിയിൽ കൃത്യതയാണു യോഗം.
കര്മജം ബുദ്ധിയുക്താ ഹി ഫലം ത്യക്ത്വാ മനീഷിണഃ। ജന്മബന്ധവിനിര്മുക്താഃ പദം ഗച്ഛന്ത്യനാമയമ്।।2.51।।
ബുദ്ധിയോടെ പ്രവർത്തിച്ചും, പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചും, ജന്മബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായ ജ്ഞാനികൾ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും കടന്നുപോകുന്ന അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
യദാ തേ മോഹകലിലം ബുദ്ധിര്വ്യതിതരിഷ്യതി। തദാ ഗന്താസി നിര്വേദം ശ്രോതവ്യസ്യ ശ്രുതസ്യ ച।।2.52।।
നിന്റെ ബുദ്ധി മോഹത്തിന്റെ കുരുക്കുകൾ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, അപ്പോൾ കേൾക്കേണ്ടതിലും കേട്ടതിലും നീ അസക്തനാകും.
ശ്രുതിവിപ്രതിപന്നാ തേ യദാ സ്ഥാസ്യതി നിശ്ചലാ। സമാധാവചലാ ബുദ്ധിസ്തദാ യോഗമവാപ്സ്യസി।।2.53।।
നീ കേട്ടിട്ടുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ നിന്നു ബുദ്ധി അസ്ഥിരമാകാതെ, സമാധാനത്തിൽ ഉറച്ചതും അചഞ്ചലവുമായപ്പോൾ, അപ്പോൾ നീ യോഗം നേടും.
അര്ജുന ഉവാച സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്യ കാ ഭാഷാ സമാധിസ്ഥസ്യ കേശവ। സ്ഥിതധീഃ കിം പ്രഭാഷേത കിമാസീത വ്രജേത കിമ്।।2.54।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: കേശവാ, സമാധാനത്തിൽ സ്ഥിരനായവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ എന്താണ്? സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവൻ എങ്ങനെ സംസാരിക്കും, ഇരിക്കും, നടക്കും?
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച പ്രജഹാതി യദാ കാമാന് സര്വാന് പാര്ഥ മനോഗതാന്। ആത്മന്യേവാത്മനാ തുഷ്ടഃ സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്തദോച്യതേ।।2.55।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: മനസ്സിൽ ഉദയിക്കുന്ന എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, ആത്മാവിൽ തന്നെ തൃപ്തനാകുന്നവനെയാണ് സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവൻ എന്നു പറയുന്നത്.
ദുഃഖേഷ്വനുദ്വിഗ്നമനാഃ സുഖേഷു വിഗതസ്പൃഹഃ। വീതരാഗഭയക്രോധഃ സ്ഥിതധീര്മുനിരുച്യതേ।।2.56।।
ദു:ഖത്തിൽ മനസ്സ് അലയാത്തവനും, സുഖത്തിൽ ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തവനും, ആസക്തിയും ഭയവും കോപവും വിട്ടവനും, സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ള മുനിയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
യഃ സര്വത്രാനഭിസ്നേഹസ്തത്തത്പ്രാപ്യ ശുഭാശുഭമ്। നാഭിനന്ദതി ന ദ്വേഷ്ടി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.57।।
എവിടെയും ആസക്തിയില്ലാത്തവനും, നല്ലതോ ചീത്തയോ ലഭിച്ചാൽ ആനന്ദിക്കാതെയും ദ്വേഷിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവന്റെ ജ്ഞാനം ഉറപ്പായതാണ്.
യദാ സംഹരതേ ചായം കൂര്മോഽങ്ഗാനീവ സര്വശഃ। ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.58।।
ആമ തന്റെ അവയവങ്ങൾ എല്ലായിടത്തുനിന്നും പിൻവലിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിക്കുന്നവന്റെ ജ്ഞാനം ഉറപ്പായിരിക്കും.
വിഷയാ വിനിവര്തന്തേ നിരാഹാരസ്യ ദേഹിനഃ। രസവര്ജം രസോഽപ്യസ്യ പരം ദൃഷ്ട്വാ നിവര്തതേ।।2.59।।
വിഷയങ്ങൾ ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവനെ വിട്ടുപോകും, പക്ഷേ രുചി ശേഷിക്കും. ആ പരമാവസ്ഥയെ കണ്ടാൽ ആ രുചിയും വിട്ടുപോകും.
യതതോ ഹ്യപി കൌന്തേയ പുരുഷസ്യ വിപശ്ചിതഃ। ഇന്ദ്രിയാണി പ്രമാഥീനി ഹരന്തി പ്രസഭം മനഃ।।2.60।।
കൗന്തേയാ, ശ്രമിക്കുന്ന ജ്ഞാനിയുടേയും മനസ്സ്, ബലവത്തായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ശക്തിയായി അകറ്റിപ്പോകും.
താനി സര്വാണി സംയമ്യ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ। വശേ ഹി യസ്യേന്ദ്രിയാണി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.61।।
അവയെല്ലാം നിയന്ത്രിച്ച്, എന്നിലേക്കു മനസ്സു നിർത്തി ഇരിക്കണം. ആരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വശത്തിലാണോ, അവന്റെ ജ്ഞാനമാണ് ഉറപ്പുള്ളത്.
ധ്യായതോ വിഷയാന്പുംസഃ സങ്ഗസ്തേഷൂപജായതേ। സങ്ഗാത് സംജായതേ കാമഃ കാമാത്ക്രോധോഽഭിജായതേ।।2.62।।
ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ മനസ്സു ആലോചിക്കുമ്പോൾ അവയോടു ചേർപ്പ് ഉണ്ടാകും. ചേർപ്പിൽ നിന്ന് ആഗ്രഹം ജനിക്കും, ആഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് കോപം ഉരുത്തിരിയുന്നു.
ക്രോധാദ്ഭവതി സംമോഹഃ സംമോഹാത്സ്മൃതിവിഭ്രമഃ। സ്മൃതിഭ്രംശാദ് ബുദ്ധിനാശോ ബുദ്ധിനാശാത്പ്രണശ്യതി।।2.63।।
കോപത്തിൽ നിന്ന് ഭ്രമം വരുന്നു; ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് സ്മരണ നഷ്ടപ്പെടുന്നു; സ്മരണ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ വിവേകം നശിക്കും; വിവേകം നശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ നശിച്ചുപോകുന്നു.
രാഗദ്വേഷവിയുക്തൈസ്തു വിഷയാനിന്ദ്രിയൈശ്ചരന്। ആത്മവശ്യൈര്വിധേയാത്മാ പ്രസാദമധിഗച്ഛതി।।2.64।।
എന്നാൽ, ആരെങ്കിലും ആസ്വാദ്യങ്ങളോടുള്ള രാഗവും ദ്വേഷവും വിട്ട്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, ആത്മസംയമനത്തോടെ ജീവിച്ചാൽ, അവൻ മനസ്സിന്റെ ശാന്തി നേടുന്നു.
പ്രസാദേ സര്വദുഃഖാനാം ഹാനിരസ്യോപജായതേ। പ്രസന്നചേതസോ ഹ്യാശു ബുദ്ധിഃ പര്യവതിഷ്ഠതേ।।2.65।।
ശാന്തിയുണ്ടാകുമ്പോൾ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും അകന്നു പോകുന്നു. മനസ്സ് ശാന്തനായവന്റെ വിവേകം ഉടൻ സ്ഥിരമാകും.
നാസ്തി ബുദ്ധിരയുക്തസ്യ ന ചായുക്തസ്യ ഭാവനാ। ന ചാഭാവയതഃ ശാന്തിരശാന്തസ്യ കുതഃ സുഖമ്।।2.66।।
അശാന്തനും അസ്ഥിരനും വിവേകമില്ല; അസ്ഥിരനിൽ ധ്യാനവും ഇല്ല. ധ്യാനമില്ലെങ്കിൽ ശാന്തിയും ഇല്ല; ശാന്തിയില്ലാത്തവനിൽ എങ്ങനെയാകും സുഖം?
ഇന്ദ്രിയാണാം ഹി ചരതാം യന്മനോഽനുവിധീയതേ। തദസ്യ ഹരതി പ്രജ്ഞാം വായുര്നാവമിവാമ്ഭസി।।2.67।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ചുറ്റി അലഞ്ഞു നടക്കുമ്പോൾ മനസ്സ് അവയെ പിന്തുടർന്നാൽ, കാറ്റ് വെള്ളത്തിൽ ഒരു തോണിയെ എങ്ങനെ തള്ളിക്കൊണ്ടുപോകുന്നുവോ, അങ്ങനെ അവന്റെ വിവേകം അകറ്റപ്പെടുന്നു.
തസ്മാദ്യസ്യ മഹാബാഹോ നിഗൃഹീതാനി സര്വശഃ। ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.68।।
അതിനാൽ, മഹാബാഹുവേ, ആരുടെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അവയുടെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ വിവേകം ഉറപ്പുള്ളതായിരിക്കും.
യാ നിശാ സര്വഭൂതാനാം തസ്യാം ജാഗര്തി സംയമീ। യസ്യാം ജാഗ്രതി ഭൂതാനി സാ നിശാ പശ്യതോ മുനേഃ।।2.69।।
എല്ലാ ജീവികൾക്കും രാത്രിയായിരിക്കുന്നത്, സംയമനമുള്ളവൻ അതിൽ ഉണരുന്നു; ജീവികൾ ഉണരുന്ന സമയത്ത്, ദർശനമുള്ള മുനിക്ക് അത് രാത്രി തന്നെയാണ്.
ആപൂര്യമാണമചലപ്രതിഷ്ഠം സമുദ്രമാപഃ പ്രവിശന്തി യദ്വത്। തദ്വത്കാമാ യം പ്രവിശന്തി സര്വേ സ ശാന്തിമാപ്നോതി ന കാമകാമീ।।2.70।।
എങ്ങനെയോക്കേ, വെള്ളങ്ങൾ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തുമ്പോഴും സമുദ്രം അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നു, അതുപോലെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഒരാളിൽ എത്തുമ്പോഴും അവൻ അശാന്തനാകാതെ ശാന്തി നേടുന്നു; ആഗ്രഹങ്ങൾക്കു വേണ്ടി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കില്ല.
വിഹായ കാമാന്യഃ സര്വാന്പുമാംശ്ചരതി നിഃസ്പൃഹഃ। നിര്മമോ നിരഹംകാരഃ സ ശാംതിമധിഗച്ഛതി।।2.71।।
ഏതൊരാൾ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ട്, ആഗ്രഹമില്ലാതെ, സ്വന്തമായി ഒന്നും കരുതാതെയും അഹങ്കാരമില്ലാതെയും ജീവിക്കുകയാണോ, അവൻ ശാന്തി നേടുന്നു.
ഏഷാ ബ്രാഹ്മീ സ്ഥിതിഃ പാര്ഥ നൈനാം പ്രാപ്യ വിമുഹ്യതി। സ്ഥിത്വാഽസ്യാമന്തകാലേഽപി ബ്രഹ്മനിര്വാണമൃച്ഛതി।।2.72।।
പാർത്താ, ഇതാണ് ബ്രഹ്മാവസ്ഥ. ഇതിൽ എത്തുന്നവൻ ഭ്രമിക്കുകയില്ല; ഇതിൽ സ്ഥിരനായി ജീവിച്ചാൽ, ജീവിതാവസാനത്തിലും ബ്രഹ്മാനന്ദം നേടുന്നു.
അര്ജുന ഉവാച ജ്യായസീ ചേത്കര്മണസ്തേ മതാ ബുദ്ധിര്ജനാര്ദന। തത്കിം കര്മണി ഘോരേ മാം നിയോജയസി കേശവ।।3.1।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: ജനാർദ്ദനാ, ജ്ഞാനം കര്മ്മത്തേക്കാൾ ഉത്തമമാണെന്ന് നിങ്ങൾ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, എനിക്ക് ഈ ഭയങ്കരമായ കര്മ്മം ചെയ്യാൻ എന്തുകൊണ്ട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു, കേശവാ?