അകീര്തിം ചാപി ഭൂതാനി കഥയിഷ്യന്തി തേഽവ്യയാമ്। സംഭാവിതസ്യ ചാകീര്തിര്മരണാദതിരിച്യതേ।।2.34।।
മറ്റുള്ളവർ നിന്റെ അപകീർത്തി എന്നും പറയും. ആദരിക്കപ്പെട്ടവനു അപകീർത്തി മരണത്തേക്കാൾ വലുതാണ്.
ഭയാദ്രണാദുപരതം മംസ്യന്തേ ത്വാം മഹാരഥാഃ। യേഷാം ച ത്വം ബഹുമതോ ഭൂത്വാ യാസ്യസി ലാഘവമ്।।2.35।।
മഹാരഥന്മാർ നീ ഭയത്താൽ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിൻവാങ്ങിയെന്ന് കരുതും. അവരിൽ നിന്നു നീ ആദരിക്കപ്പെട്ടവനായി ഇരുന്നാൽ, ഇനി നിന്ദയിലാകും.
അവാച്യവാദാംശ്ച ബഹൂന് വദിഷ്യന്തി തവാഹിതാഃ। നിന്ദന്തസ്തവ സാമര്ഥ്യം തതോ ദുഃഖതരം നു കിമ്।।2.36।।
നിന്റെ ശത്രുക്കൾ അനാവശ്യമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്, നിന്റെ ശക്തിയെ അപമാനിക്കും. അതിനേക്കാൾ വേദനയുള്ളത് എന്താണ്?
ഹതോ വാ പ്രാപ്സ്യസി സ്വര്ഗം ജിത്വാ വാ ഭോക്ഷ്യസേ മഹീമ്। തസ്മാദുത്തിഷ്ഠ കൌന്തേയ യുദ്ധായ കൃതനിശ്ചയഃ।।2.37।।
നീ കൊല്ലപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ സ്വർഗം ലഭിക്കും; ജയിച്ചാൽ ഭൂമി അനുഭവിക്കാം. അതിനാൽ, കുന്തിപുത്രാ, ഉറച്ച മനസ്സോടെ എഴുന്നേറ്റ് യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങു.
സുഖദുഃഖേ സമേ കൃത്വാ ലാഭാലാഭൌ ജയാജയൌ। തതോ യുദ്ധായ യുജ്യസ്വ നൈവം പാപമവാപ്സ്യസി।।2.38।।
സുഖദുഃഖങ്ങൾ, ലാഭനഷ്ടങ്ങൾ, ജയപരാജയങ്ങൾ സമമായി കാണിച്ച്, അങ്ങനെ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങുക; അപ്പോൾ നീ പാപം നേടില്ല.
ഏഷാ തേഽഭിഹിതാ സാംഖ്യേ ബുദ്ധിര്യോഗേ ത്വിമാം ശ്രൃണു। ബുദ്ധ്യായുക്തോ യയാ പാര്ഥ കര്മബന്ധം പ്രഹാസ്യസി।।2.39।।
ഇതുവരെ ഞാൻ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ പറഞ്ഞത് കേട്ടു. ഇപ്പോൾ യോഗത്തിന്റെ ദൃഷ്ടികോണത്തിൽ കേൾക്കൂ. ഈ ബുദ്ധിയോടെ നീ പ്രവർത്തിച്ചാൽ, കർമബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടും, പാർഥ.
നേഹാഭിക്രമനാശോഽസ്തി പ്രത്യവായോ ന വിദ്യതേ। സ്വല്പമപ്യസ്യ ധര്മസ്യ ത്രായതേ മഹതോ ഭയാത്।।2.40।।
ഈ മാർഗത്തിൽ ചെയ്ത ശ്രമം നഷ്ടമാകില്ല, ദോഷവും ഉണ്ടാകില്ല. അല്പം പോലും ഈ ധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ വലിയ ഭയത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാം.
വ്യവസായാത്മികാ ബുദ്ധിരേകേഹ കുരുനന്ദന। ബഹുശാഖാ ഹ്യനന്താശ്ച ബുദ്ധയോഽവ്യവസായിനാമ്।।2.41।।
കുരുനന്ദനാ, ഇവിടെ മനസ്സു ഏകാഗ്രവും ഉറപ്പുള്ളതുമാണ്. എന്നാൽ നിർണയമില്ലാത്തവരുടെ ബുദ്ധി അനേകം വഴികളിലായി ചിതറുന്നു.
യാമിമാം പുഷ്പിതാം വാചം പ്രവദന്ത്യവിപശ്ചിതഃ। വേദവാദരതാഃ പാര്ഥ നാന്യദസ്തീതി വാദിനഃ।।2.42।।
അറിയാത്തവർ, വേദത്തിലെ പുഷ്പിതമായ വാക്കുകളിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്നവർ, മറ്റൊന്നുമില്ലെന്ന് പറയുന്നു, പാർഥ. അവരുടെ മനസ്സ് ആഗ്രഹങ്ങളിലും സ്വർഗ്ഗത്തിലും പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവർ ജനനവും കർമ്മഫലവും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന അനേകം പ്രത്യേക കർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിക്കുന്നു, ആസ്വാദനത്തെയും ഐശ്വര്യത്തെയും ലക്ഷ്യമിടുന്നു.
കാമാത്മാനഃ സ്വര്ഗപരാ ജന്മകര്മഫലപ്രദാമ്। ക്രിയാവിശേഷബഹുലാം ഭോഗൈശ്വര്യഗതിം പ്രതി।।2.43।।
അവരുടെ മനസ്സ് ആഗ്രഹങ്ങളിലും സ്വർഗ്ഗത്തിലും പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവർ ജനനവും കർമ്മഫലവും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന അനേകം പ്രത്യേക കർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിക്കുന്നു, ആസ്വാദനത്തെയും ഐശ്വര്യത്തെയും ലക്ഷ്യമിടുന്നു.
ഭോഗൈശ്വര്യപ്രസക്താനാം തയാപഹൃതചേതസാമ്। വ്യവസായാത്മികാ ബുദ്ധിഃ സമാധൌ ന വിധീയതേ।।2.44।।
ഭോഗത്തിലും അധികാരത്തിലും ആസ്വാദനം കണ്ടെത്തുന്നവരും, അതിൽ മനസ്സ് മുഴുവൻ ആകൃഷ്ടരാവുന്നവരും, ഉറച്ച മനസ്സും ഏകാഗ്രതയും നേടാൻ കഴിയില്ല.
ത്രൈഗുണ്യവിഷയാ വേദാ നിസ്ത്രൈഗുണ്യോ ഭവാര്ജുന। നിര്ദ്വന്ദ്വോ നിത്യസത്ത്വസ്ഥോ നിര്യോഗക്ഷേമ ആത്മവാന്।।2.45।।
വേദങ്ങൾ മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. അർജുനാ, നീ ആ മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തനാകു, ദ്വന്ദങ്ങൾക്കപ്പുറം നില്ക്കു, ശുദ്ധതയിൽ സ്ഥിരനായി, നേടലിന്റെയും സംരക്ഷണത്തിന്റെയും ചിന്തകളില്ലാതെ, ആത്മാവിൽ നില്ക്കു.
യാവാനര്ഥ ഉദപാനേ സര്വതഃ സംപ്ലുതോദകേ। താവാന്സര്വേഷു വേദേഷു ബ്രാഹ്മണസ്യ വിജാനതഃ।।2.46।।
എങ്ങുമുള്ള വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ ഒരു ചെറിയ കിണറിന്റെ ആവശ്യകത എത്രയോ, അതുപോലെ വേദങ്ങളിൽ ഉള്ള എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അറിവുള്ള ബ്രാഹ്മണന് ലഭ്യമാണ്.
കര്മണ്യേവാധികാരസ്തേ മാ ഫലേഷു കദാചന। മാ കര്മഫലഹേതുര്ഭൂര്മാ തേ സങ്ഗോഽസ്ത്വകര്മണി।।2.47।।
നിനക്ക് അവകാശം പ്രവർത്തിയിലാണു മാത്രം, ഫലത്തിൽ ഒരിക്കലും അല്ല. പ്രവർത്തിയുടെ ഫലമാണ് ലക്ഷ്യമെന്നു കരുതരുത്, പ്രവർത്തിക്കാതിരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കരുത്.
യോഗസ്ഥഃ കുരു കര്മാണി സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ ധനഞ്ജയ। സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോഃ സമോ ഭൂത്വാ സമത്വം യോഗ ഉച്യതേ।।2.48।।
യോഗത്തിൽ സ്ഥിരനായി, അർജുനാ, ആശക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രവർത്തി നിർവ്വഹിക്കു. വിജയത്തിലും പരാജയത്തിലും ഒരുപോലെ നില്ക്കുക. ഈ സമതയാണു യോഗം എന്നു പറയുന്നത്.
ദൂരേണ ഹ്യവരം കര്മ ബുദ്ധിയോഗാദ്ധനഞ്ജയ। ബുദ്ധൌ ശരണമന്വിച്ഛ കൃപണാഃ ഫലഹേതവഃ।।2.49।।
ബുദ്ധിയോടുള്ള യോഗം സാധാരണ പ്രവർത്തികളെക്കാൾ വളരെ ഉന്നതമാണ്, അർജുനാ. ബുദ്ധിയിൽ ആശ്രയം തേടുക. പ്രവർത്തിയുടെ ഫലത്തിനായി മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ദുർഭാഗ്യരാണ്.
ബുദ്ധിയുക്തോ ജഹാതീഹ ഉഭേ സുകൃതദുഷ്കൃതേ। തസ്മാദ്യോഗായ യുജ്യസ്വ യോഗഃ കര്മസു കൌശലമ്।।2.50।।
ബുദ്ധിയോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ ഈ ലോകത്ത് നല്ലതും ചീത്തയുമുള്ള പ്രവൃത്തികളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, നീ യോഗത്തിൽ മനസ്സു നിർത്തുക. പ്രവർത്തിയിൽ കൃത്യതയാണു യോഗം.
കര്മജം ബുദ്ധിയുക്താ ഹി ഫലം ത്യക്ത്വാ മനീഷിണഃ। ജന്മബന്ധവിനിര്മുക്താഃ പദം ഗച്ഛന്ത്യനാമയമ്।।2.51।।
ബുദ്ധിയോടെ പ്രവർത്തിച്ചും, പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചും, ജന്മബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായ ജ്ഞാനികൾ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും കടന്നുപോകുന്ന അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്.
യദാ തേ മോഹകലിലം ബുദ്ധിര്വ്യതിതരിഷ്യതി। തദാ ഗന്താസി നിര്വേദം ശ്രോതവ്യസ്യ ശ്രുതസ്യ ച।।2.52।।
നിന്റെ ബുദ്ധി മോഹത്തിന്റെ കുരുക്കുകൾ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, അപ്പോൾ കേൾക്കേണ്ടതിലും കേട്ടതിലും നീ അസക്തനാകും.
ശ്രുതിവിപ്രതിപന്നാ തേ യദാ സ്ഥാസ്യതി നിശ്ചലാ। സമാധാവചലാ ബുദ്ധിസ്തദാ യോഗമവാപ്സ്യസി।।2.53।।
നീ കേട്ടിട്ടുള്ള കാര്യങ്ങളിൽ നിന്നു ബുദ്ധി അസ്ഥിരമാകാതെ, സമാധാനത്തിൽ ഉറച്ചതും അചഞ്ചലവുമായപ്പോൾ, അപ്പോൾ നീ യോഗം നേടും.
അര്ജുന ഉവാച സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്യ കാ ഭാഷാ സമാധിസ്ഥസ്യ കേശവ। സ്ഥിതധീഃ കിം പ്രഭാഷേത കിമാസീത വ്രജേത കിമ്।।2.54।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: കേശവാ, സമാധാനത്തിൽ സ്ഥിരനായവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ എന്താണ്? സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവൻ എങ്ങനെ സംസാരിക്കും, ഇരിക്കും, നടക്കും?
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച പ്രജഹാതി യദാ കാമാന് സര്വാന് പാര്ഥ മനോഗതാന്। ആത്മന്യേവാത്മനാ തുഷ്ടഃ സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്തദോച്യതേ।।2.55।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: മനസ്സിൽ ഉദയിക്കുന്ന എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, ആത്മാവിൽ തന്നെ തൃപ്തനാകുന്നവനെയാണ് സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവൻ എന്നു പറയുന്നത്.
ദുഃഖേഷ്വനുദ്വിഗ്നമനാഃ സുഖേഷു വിഗതസ്പൃഹഃ। വീതരാഗഭയക്രോധഃ സ്ഥിതധീര്മുനിരുച്യതേ।।2.56।।
ദു:ഖത്തിൽ മനസ്സ് അലയാത്തവനും, സുഖത്തിൽ ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തവനും, ആസക്തിയും ഭയവും കോപവും വിട്ടവനും, സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ള മുനിയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
യഃ സര്വത്രാനഭിസ്നേഹസ്തത്തത്പ്രാപ്യ ശുഭാശുഭമ്। നാഭിനന്ദതി ന ദ്വേഷ്ടി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.57।।
എവിടെയും ആസക്തിയില്ലാത്തവനും, നല്ലതോ ചീത്തയോ ലഭിച്ചാൽ ആനന്ദിക്കാതെയും ദ്വേഷിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവന്റെ ജ്ഞാനം ഉറപ്പായതാണ്.
യദാ സംഹരതേ ചായം കൂര്മോഽങ്ഗാനീവ സര്വശഃ। ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.58।।
ആമ തന്റെ അവയവങ്ങൾ എല്ലായിടത്തുനിന്നും പിൻവലിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിക്കുന്നവന്റെ ജ്ഞാനം ഉറപ്പായിരിക്കും.
വിഷയാ വിനിവര്തന്തേ നിരാഹാരസ്യ ദേഹിനഃ। രസവര്ജം രസോഽപ്യസ്യ പരം ദൃഷ്ട്വാ നിവര്തതേ।।2.59।।
വിഷയങ്ങൾ ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവനെ വിട്ടുപോകും, പക്ഷേ രുചി ശേഷിക്കും. ആ പരമാവസ്ഥയെ കണ്ടാൽ ആ രുചിയും വിട്ടുപോകും.
യതതോ ഹ്യപി കൌന്തേയ പുരുഷസ്യ വിപശ്ചിതഃ। ഇന്ദ്രിയാണി പ്രമാഥീനി ഹരന്തി പ്രസഭം മനഃ।।2.60।।
കൗന്തേയാ, ശ്രമിക്കുന്ന ജ്ഞാനിയുടേയും മനസ്സ്, ബലവത്തായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ശക്തിയായി അകറ്റിപ്പോകും.
താനി സര്വാണി സംയമ്യ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ। വശേ ഹി യസ്യേന്ദ്രിയാണി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.61।।
അവയെല്ലാം നിയന്ത്രിച്ച്, എന്നിലേക്കു മനസ്സു നിർത്തി ഇരിക്കണം. ആരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വശത്തിലാണോ, അവന്റെ ജ്ഞാനമാണ് ഉറപ്പുള്ളത്.
ധ്യായതോ വിഷയാന്പുംസഃ സങ്ഗസ്തേഷൂപജായതേ। സങ്ഗാത് സംജായതേ കാമഃ കാമാത്ക്രോധോഽഭിജായതേ।।2.62।।
ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ മനസ്സു ആലോചിക്കുമ്പോൾ അവയോടു ചേർപ്പ് ഉണ്ടാകും. ചേർപ്പിൽ നിന്ന് ആഗ്രഹം ജനിക്കും, ആഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് കോപം ഉരുത്തിരിയുന്നു.
ക്രോധാദ്ഭവതി സംമോഹഃ സംമോഹാത്സ്മൃതിവിഭ്രമഃ। സ്മൃതിഭ്രംശാദ് ബുദ്ധിനാശോ ബുദ്ധിനാശാത്പ്രണശ്യതി।।2.63।।
കോപത്തിൽ നിന്ന് ഭ്രമം വരുന്നു; ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് സ്മരണ നഷ്ടപ്പെടുന്നു; സ്മരണ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ വിവേകം നശിക്കും; വിവേകം നശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ നശിച്ചുപോകുന്നു.