വിഷയേന്ദ്രിയസംയോഗാദ്യത്തദഗ്രേഽമൃതോപമമ്।പരിണാമേ വിഷമിവ തത്സുഖം രാജസം സ്മൃതമ്।।18.38।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളുമായി ചേർന്ന് ആദ്യത്തിൽ അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുകയും, ഫലത്തിൽ വിഷംപോലെ മാറുകയും ചെയ്യുന്ന സന്തോഷം രജസ്സാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
യദഗ്രേ ചാനുബന്ധേ ച സുഖം മോഹനമാത്മനഃ।നിദ്രാലസ്യപ്രമാദോത്ഥം തത്താമസമുദാഹൃതമ്।।18.39।।
ആദ്യത്തിലും ഫലത്തിലും മനസ്സിനെ മയക്കുകയും, ഉറക്കം, ആലസ്യം, അശ്രദ്ധ എന്നിവയിൽ നിന്നു ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷം താമസികം എന്നാണ് പറയുന്നു.
ന തദസ്തി പൃഥിവ്യാം വാ ദിവി ദേവേഷു വാ പുനഃ।സത്ത്വം പ്രകൃതിജൈര്മുക്തം യദേഭിഃ സ്യാത്ിത്രഭിര്ഗുണൈഃ।।18.40।।
ഭൂമിയിലോ, ദേവതകളുടെ ലോകത്തോ, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ജീവി ആരുമില്ല.
ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവിശാം ശൂദ്രാണാം ച പരംതപ।കര്മാണി പ്രവിഭക്താനി സ്വഭാവപ്രഭവൈര്ഗുണൈഃ।।18.41।।
പരന്തപ, ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നിവരുടെ കര്മങ്ങൾ അവരുടെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ പ്രകാരം വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു.
ശമോ ദമസ്തപഃ ശൌചം ക്ഷാന്തിരാര്ജവമേവ ച।ജ്ഞാനം വിജ്ഞാനമാസ്തിക്യം ബ്രഹ്മകര്മ സ്വഭാവജമ്।।18.42।।
ശമം, ദമം, തപസ്, ശുദ്ധി, ക്ഷമ, നേര്മ, ജ്ഞാനം, വിവേകം, വിശ്വാസം എന്നിവ ബ്രാഹ്മണന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മങ്ങളാണ്.
ശൌര്യം തേജോ ധൃതിര്ദാക്ഷ്യം യുദ്ധേ ചാപ്യപലായനമ്।ദാനമീശ്വരഭാവശ്ച ക്ഷാത്രം കര്മ സ്വഭാവജമ്।।18.43।।
ധൈര്യം, തേജസ്, സ്ഥിരത, കഴിവ്, യുദ്ധത്തിൽ പിന്മാറാതിരിക്കുക, ദാനശീലം, അധികാരബോധം എന്നിവ ക്ഷത്രിയന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മങ്ങളാണ്.
കൃഷിഗൌരക്ഷ്യവാണിജ്യം വൈശ്യകര്മ സ്വഭാവജമ്।പരിചര്യാത്മകം കര്മ ശൂദ്രസ്യാപി സ്വഭാവജമ്।।18.44।।
വളചെയ്യൽ, പശുക്കൾക്ക് സംരക്ഷണം, വ്യാപാരം എന്നിവ വൈശ്യന്റെ സ്വഭാവപ്രകൃതിയായ കർത്തവ്യങ്ങളാണ്. സേവനപ്രധാനമായ ജോലി ശൂദ്രന്റെ സ്വഭാവപ്രകൃതിയായ കർത്തവ്യമാണ്.
സ്വേ സ്വേ കര്മണ്യഭിരതഃ സംസിദ്ധിം ലഭതേ നരഃ।സ്വകര്മനിരതഃ സിദ്ധിം യഥാ വിന്ദതി തച്ഛൃണു।।18.45।।
തനിക്കുള്ള ജോലി മനസ്സോടെ ചെയ്യുന്നവൻ പരിപൂർണ്ണതയിലേക്ക് എത്തുന്നു. തൻറെ ജോലി നിർഭാഗ്യമായി ചെയ്യുന്നവൻ എങ്ങനെ വിജയിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ.
യതഃ പ്രവൃത്തിര്ഭൂതാനാം യേന സര്വമിദം തതമ്।സ്വകര്മണാ തമഭ്യര്ച്യ സിദ്ധിം വിന്ദതി മാനവഃ।।18.46।।
എല്ലാ ജീവികളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നതും എല്ലാം നിറയുന്നതും ആ സ്രോതസ്സിനെ തൻറെ ജോലി മുഖേന ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ പരിപൂർണ്ണതയെ നേടുന്നു.
ശ്രേയാന്സ്വധര്മോ വിഗുണഃ പരധര്മാത്സ്വനുഷ്ഠിതാത്।സ്വഭാവനിയതം കര്മ കുര്വന്നാപ്നോതി കില്ബിഷമ്।।18.47।।
സ്വന്തം കർത്തവ്യം എത്രയെങ്കിലും കുറവുണ്ടെങ്കിലും, മറ്റൊരാളുടെ നല്ല കർത്തവ്യത്തെക്കാൾ ഉത്തമമാണ്. സ്വഭാവപ്രകൃതിയനുസരിച്ച് ജോലി ചെയ്യുമ്പോൾ പാപം ഉണ്ടാകില്ല.
സഹജം കര്മ കൌന്തേയ സദോഷമപി ന ത്യജേത്।സര്വാരമ്ഭാ ഹി ദോഷേണ ധൂമേനാഗ്നിരിവാവൃതാഃ।।18.48।।
കൗന്തേയ, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ജോലിയെ, അതിൽ ദോഷം കാണിച്ചാലും, ഉപേക്ഷിക്കരുത്. എല്ലായ്പ്പോഴും ആരംഭിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ ദോഷം ഉണ്ടാകും; തീയിൽ പുകപോലെ.
അസക്തബുദ്ധിഃ സര്വത്ര ജിതാത്മാ വിഗതസ്പൃഹഃ।നൈഷ്കര്മ്യസിദ്ധിം പരമാം സംന്യാസേനാധിഗച്ഛതി।।18.49।।
എവിടെയും ആസക്തിയില്ലാത്ത ബുദ്ധിയുള്ളവൻ, ആത്മസംയമനം നേടിയവൻ, ആഗ്രഹങ്ങൾ വിട്ടവൻ, സമ്പൂർണ്ണ സന്ന്യാസത്തിലൂടെ പ്രവർത്തനരഹിതമായ പരമാവസ്ഥയെ നേടുന്നു.
സിദ്ധിം പ്രാപ്തോ യഥാ ബ്രഹ്മ തഥാപ്നോതി നിബോധ മേ।സമാസേനൈവ കൌന്തേയ നിഷ്ഠാ ജ്ഞാനസ്യ യാ പരാ।।18.50।।
പരിപൂർണ്ണതയിലേക്കെത്തിയവൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ എങ്ങനെ ലയിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ ചുരുക്കത്തിൽ പറയാം, കൗന്തേയ; അതാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ പരമാവസ്ഥ.
ബുദ്ധ്യാ വിശുദ്ധയാ യുക്തോ ധൃത്യാഽഽത്മാനം നിയമ്യ ച।ശബ്ദാദീന് വിഷയാംസ്ത്യക്ത്വാ രാഗദ്വേഷൌ വ്യുദസ്യ ച।।18.51।।
ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയോടെ, ദൃഢതയോടെ ആത്മാവിനെ നിയന്ത്രിച്ച്, ശബ്ദം മുതലായ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ആസക്തിയും ദ്വേഷവും വിട്ട്,
വിവിക്തസേവീ ലഘ്വാശീ യതവാക്കായമാനസഃ।ധ്യാനയോഗപരോ നിത്യം വൈരാഗ്യം സമുപാശ്രിതഃ।।18.52।।
ഏകാന്തത്തിൽ താമസിച്ച്, കുറച്ച് മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, വാക്ക്, ശരീരം, മനസ്സ് എന്നിവ നിയന്ത്രിച്ച്, ധ്യാനയോഗത്തിൽ നിരന്തരം ലയിച്ച്, വൈരാഗ്യം സ്വീകരിച്ച്,
അഹങ്കാരം ബലം ദര്പം കാമം ക്രോധം പരിഗ്രഹമ്।വിമുച്യ നിര്മമഃ ശാന്തോ ബ്രഹ്മഭൂയായ കല്പതേ।।18.53।।
അഹങ്കാരം, ബലം, അഹംഭാവം, ആഗ്രഹം, കോപം, സ്വന്തമെന്നു തോന്നൽ എന്നിവയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വാർത്ഥതയില്ലാതെ, ശാന്തനായവൻ ബ്രഹ്മാവസ്ഥയ്ക്ക് യോഗ്യനാകുന്നു.
ബ്രഹ്മഭൂതഃ പ്രസന്നാത്മാ ന ശോചതി ന കാങ്ക്ഷതി।സമഃ സര്വേഷു ഭൂതേഷു മദ്ഭക്തിം ലഭതേ പരാമ്।।18.54।।
ബ്രഹ്മാവസ്ഥയിൽ എത്തി, സന്തോഷമുള്ള മനസ്സോടെ, ദുഃഖിക്കുകയോ ആഗ്രഹിക്കുകയോ ഇല്ലാതെ, എല്ലാ ജീവികളോടും സമദർശനം പുലർത്തി, പരമഭക്തിയെ നേടുന്നു.
ഭക്ത്യാ മാമഭിജാനാതി യാവാന്യശ്ചാസ്മി തത്ത്വതഃ।തതോ മാം തത്ത്വതോ ജ്ഞാത്വാ വിശതേ തദനന്തരമ്।।18.55।।
ഭക്തിയിലൂടെ, ഞാൻ ആരാണെന്നും എങ്ങനെയാണെന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാൻ കഴിയും. അങ്ങനെ എന്നെ അറിയുമ്പോൾ, ഉടൻ തന്നെ എന്നിൽ ലയിക്കുന്നു.
സര്വകര്മാണ്യപി സദാ കുര്വാണോ മദ്വ്യപാശ്രയഃ।മത്പ്രസാദാദവാപ്നോതി ശാശ്വതം പദമവ്യയമ്।।18.56।।
എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും എപ്പോഴും ചെയ്യുമ്പോഴും, എന്നിൽ ആശ്രയിച്ചാൽ, എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ശാശ്വതവും അക്ഷയവുമായ സ്ഥിതിയെ നേടുന്നു.
ചേതസാ സര്വകര്മാണി മയി സംന്യസ്യ മത്പരഃ।ബുദ്ധിയോഗമുപാശ്രിത്യ മച്ചിത്തഃ സതതം ഭവ।।18.57।।
മനസ്സിൽ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും എന്നിൽ സമർപ്പിച്ച്, എന്നെ പരമ ലക്ഷ്യമായി കരുതി, ബുദ്ധിയോഗത്തിൽ ആശ്രയിച്ച്, എപ്പോഴും എന്നിൽ മനസ്സു നിർത്തണം.
മച്ചിത്തഃ സര്വദുര്ഗാണി മത്പ്രസാദാത്തരിഷ്യസി।അഥ ചേത്ത്വമഹങ്കാരാന്ന ശ്രോഷ്യസി വിനങ്ക്ഷ്യസി।।18.58।।
എന്നിൽ മനസ്സു നിർത്തിയാൽ, എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ നീ എല്ലാ ബുദ്ധിമുട്ടുകളും കടന്ന് പോകും. എന്നാൽ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് നീ കേൾക്കാതിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, നശിക്കും.
യദഹങ്കാരമാശ്രിത്യ ന യോത്സ്യ ഇതി മന്യസേ।മിഥ്യൈഷ വ്യവസായസ്തേ പ്രകൃതിസ്ത്വാം നിയോക്ഷ്യതി।।18.59।।
അഹങ്കാരത്തിൽ ആശ്രയിച്ച് 'ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യില്ല' എന്ന് നീ കരുതിയാൽ, ആ തീരുമാനത്തിൽ സത്യമില്ല; നിന്റെ സ്വഭാവം നിന്നെ നിർബന്ധിക്കും.
സ്വഭാവജേന കൌന്തേയ നിബദ്ധഃ സ്വേന കര്മണാ।കര്തും നേച്ഛസി യന്മോഹാത്കരിഷ്യസ്യവശോഽപി തത്।।18.60।।
കൗന്തേയ, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രവൃത്തിയിൽ ബന്ധിതനായവൻ, മോഹം മൂലം ചെയ്യാൻ ഇഷ്ടമില്ലാത്തതും ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിതനാകും.
ഈശ്വരഃ സര്വഭൂതാനാം ഹൃദ്ദേശേഽര്ജുന തിഷ്ഠതി।ഭ്രാമയന്സര്വഭൂതാനി യന്ത്രാരൂഢാനി മായയാ।।18.61।।
അർജുനാ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ ഈശ്വരൻ വസിക്കുന്നു; തന്റെ മായാവശാൽ, യന്ത്രത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവരെപ്പോലെ, എല്ലാ ജീവികളെയും ആൾക്കാർ ചലിപ്പിക്കുന്നു.
തമേവ ശരണം ഗച്ഛ സര്വഭാവേന ഭാരത।തത്പ്രസാദാത്പരാം ശാന്തിം സ്ഥാനം പ്രാപ്സ്യസി ശാശ്വതമ്।।18.62।।
ഭാരത, നീ പൂർണ്ണമായ മനസ്സോടെ അവനിൽ മാത്രം ആശ്രയം നേടുക. അവന്റെ കൃപയാൽ നീ പരമശാന്തിയും ശാശ്വതമായ സ്ഥാനം കൂടി പ്രാപിക്കും.
ഇതി തേ ജ്ഞാനമാഖ്യാതം ഗുഹ്യാദ്ഗുഹ്യതരം മയാ।വിമൃശ്യൈതദശേഷേണ യഥേച്ഛസി തഥാ കുരു।।18.63।।
ഇതാ, ഏറ്റവും രഹസ്യമായ ഈ ജ്ഞാനം ഞാൻ നിനക്കു പറഞ്ഞു. നീ ഇതെല്ലാം ആലോചിച്ച് മനസ്സിൽ ഉറപ്പാക്കി, ഇഷ്ടമുള്ളതുപോലെ ചെയ്യുക.
സര്വഗുഹ്യതമം ഭൂയഃ ശ്രൃണു മേ പരമം വചഃ।ഇഷ്ടോഽസി മേ ദൃഢമിതി തതോ വക്ഷ്യാമി തേ ഹിതമ്।।18.64।।
എന്റെ ഏറ്റവും രഹസ്യമായ പരമവാക്യം ഞാൻ വീണ്ടും പറയാം, നീ എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയനായതിനാൽ നിനക്കു ഉപകാരകരമായത് ഞാൻ പറയുന്നു.
മന്മനാ ഭവ മദ്ഭക്തോ മദ്യാജീ മാം നമസ്കുരു।മാമേവൈഷ്യസി സത്യം തേ പ്രതിജാനേ പ്രിയോഽസി മേ।।18.65।।
നിന്റെ മനസ്സ് എന്നിൽ ഏകാഗ്രമാക്കുക, എന്റെ ഭക്തനാകുക, എന്നെ ആരാധിക്കൂ, എന്നെ നമസ്കരിക്കൂ. നീ ഉറപ്പായും എനിക്ക് അടുത്ത് വരും; നീ എനിക്ക് പ്രിയനായതിനാൽ ഞാൻ സത്യമായി വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
സര്വധര്മാന്പരിത്യജ്യ മാമേകം ശരണം വ്രജ।അഹം ത്വാ സര്വപാപേഭ്യോ മോക്ഷയിഷ്യാമി മാ ശുചഃ।।18.66।।
എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് എന്നിൽ മാത്രം ആശ്രയം നേടുക. ഞാൻ നിന്നെ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിപ്പിക്കും; നീ ദുഃഖിക്കേണ്ട.
ഇദം തേ നാതപസ്കായ നാഭക്തായ കദാചന।ന ചാശുശ്രൂഷവേ വാച്യം ന ച മാം യോഽഭ്യസൂയതി।।18.67।।
ഈ വാക്കുകൾ തപസ്സില്ലാത്തവർക്കും ഭക്തിയില്ലാത്തവർക്കും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹമില്ലാത്തവർക്കും എന്നെ പരിഹസിക്കുന്നവർക്കും ഒരിക്കലും പറയരുത്.