അയുക്തഃ പ്രാകൃതഃ സ്തബ്ധഃ ശഠോ നൈഷ്കൃതികോഽലസഃ।വിഷാദീ ദീര്ഘസൂത്രീ ച കര്താ താമസ ഉച്യതേ।।18.28।।
അയോജ്യനും, കഠിനസ്വഭാവമുള്ളവനും, അഹങ്കാരമുള്ളവനും, വഞ്ചനാപരനുമായവനും, ദുഷ്ടനും, സൌമ്യതയില്ലാത്തവനും, ആലസ്യവും നിരാശയും ഉള്ളവനും, കാര്യങ്ങൾ വൈകിപ്പിക്കുന്നവനും, താമസികനായ പ്രവർത്തകനാണ് എന്നു പറയുന്നു.
ബുദ്ധേര്ഭേദം ധൃതേശ്ചൈവ ഗുണതസ്ത്രിവിധം ശ്രൃണു।പ്രോച്യമാനമശേഷേണ പൃഥക്ത്വേന ധനഞ്ജയ।।18.29।।
ധനഞ്ജയ, ബുദ്ധിയും സ്ഥിരതയും സ്വഭാവഗുണങ്ങൾ പ്രകാരം എങ്ങനെയാണ് മൂന്നു വിധമെന്നു ഞാൻ പൂർണ്ണമായി വ്യത്യസ്തമായി വിശദീകരിക്കുന്നതും നീ കേൾക്കുക.
പ്രവൃത്തിം ച നിവൃത്തിം ച കാര്യാകാര്യേ ഭയാഭയേ।ബന്ധം മോക്ഷം ച യാ വേത്തി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ സാത്ത്വികീ।।18.30।।
പാർത്ത, എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്, ചെയ്യരുതാത്തത്, ഭയം, ഭയമില്ലായ്മ, ബന്ധനം, മോക്ഷം എന്നിവയെ ശരിയായി തിരിച്ചറിയുന്ന ബുദ്ധിയാണ് സാത്വികം.
യയാ ധര്മമധര്മം ച കാര്യം ചാകാര്യമേവ ച।അയഥാവത്പ്രജാനാതി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ।।18.31।।
പാർത്ത, എന്താണ് ധർമ്മം, അധർമ്മം, ചെയ്യേണ്ടത്, ചെയ്യരുതാത്തത് എന്നിവയെ തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കുന്ന ബുദ്ധിയാണ് രജസ്സുള്ളത്.
അധര്മം ധര്മമിതി യാ മന്യതേ തമസാഽഽവൃതാ।സര്വാര്ഥാന്വിപരീതാംശ്ച ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ।।18.32।।
പാർത്ത, അന്ധകാരത്തിൽ മുങ്ങി അധർമ്മം തന്നെയാണ് ധർമ്മമെന്ന് കരുതുകയും എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും തെറ്റായ ധാരണ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബുദ്ധിയാണ് താമസികം.
ധൃത്യാ യയാ ധാരയതേ മനഃപ്രാണേന്ദ്രിയക്രിയാഃ।യോഗേനാവ്യഭിചാരിണ്യാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ സാത്ത്വികീ।।18.33।।
പാർത്ത, മനസ്സ്, പ്രാണൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയെ അചഞ്ചലമായ യോഗം കൊണ്ടു നിലനിർത്തുന്ന സ്ഥിരതയാണ് സാത്വികം.
യയാ തു ധര്മകാമാര്ഥാന് ധൃത്യാ ധാരയതേഽര്ജുന।പ്രസങ്ഗേന ഫലാകാങ്ക്ഷീ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ।।18.34।।
അർജുനാ, ഫലത്തിന്റെ ആഗ്രഹത്തോടെ ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയിൽ ആസക്തിയോടെ പിടിച്ചു നിൽക്കുന്ന സ്ഥിരതയാണ് രജസ്സുള്ളത്.
യയാ സ്വപ്നം ഭയം ശോകം വിഷാദം മദമേവ ച।ന വിമുഞ്ചതി ദുര്മേധാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ।।18.35।।
പാർത്ത, ഉറക്കം, ഭയം, ദുഃഖം, നിരാശ, അഹങ്കാരം എന്നിവ വിട്ടൊഴിയാൻ കഴിയാത്ത, തെറ്റായ ധാരണയുള്ളവന്റെ സ്ഥിരതയാണ് താമസികം.
സുഖം ത്വിദാനീം ത്രിവിധം ശ്രൃണു മേ ഭരതര്ഷഭ।അഭ്യാസാദ്രമതേ യത്ര ദുഃഖാന്തം ച നിഗച്ഛതി।।18.36।।
ഭാരതശ്രേഷ്ഠ, ഇപ്പോൾ നീ എന്റെ ഭാഗത്ത് നിന്ന് മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുക. അതിൽ ഒരാൾ അഭ്യാസംകൊണ്ട് ആനന്ദം അനുഭവിക്കുകയും, ദു:ഖത്തിന് അവസാനം കാണുകയും ചെയ്യുന്നു. ആദ്യം വിഷംപോലെ തോന്നുന്നെങ്കിലും, ഫലത്തിൽ അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം ആത്മബോധത്തിൽ നിന്നുള്ള സാത്വികസുഖം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
യത്തദഗ്രേ വിഷമിവ പരിണാമേഽമൃതോപമമ്।തത്സുഖം സാത്ത്വികം പ്രോക്തമാത്മബുദ്ധിപ്രസാദജമ്।।18.37।।
ആദ്യത്തിൽ വിഷംപോലെ തോന്നി, ഫലത്തിൽ അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം ആത്മബോധത്തിന്റെ ശാന്തിയിൽ നിന്നുള്ള സാത്വികസുഖം എന്നാണ് പറയുന്നു.
വിഷയേന്ദ്രിയസംയോഗാദ്യത്തദഗ്രേഽമൃതോപമമ്।പരിണാമേ വിഷമിവ തത്സുഖം രാജസം സ്മൃതമ്।।18.38।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളുമായി ചേർന്ന് ആദ്യത്തിൽ അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുകയും, ഫലത്തിൽ വിഷംപോലെ മാറുകയും ചെയ്യുന്ന സന്തോഷം രജസ്സാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
യദഗ്രേ ചാനുബന്ധേ ച സുഖം മോഹനമാത്മനഃ।നിദ്രാലസ്യപ്രമാദോത്ഥം തത്താമസമുദാഹൃതമ്।।18.39।।
ആദ്യത്തിലും ഫലത്തിലും മനസ്സിനെ മയക്കുകയും, ഉറക്കം, ആലസ്യം, അശ്രദ്ധ എന്നിവയിൽ നിന്നു ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷം താമസികം എന്നാണ് പറയുന്നു.
ന തദസ്തി പൃഥിവ്യാം വാ ദിവി ദേവേഷു വാ പുനഃ।സത്ത്വം പ്രകൃതിജൈര്മുക്തം യദേഭിഃ സ്യാത്ിത്രഭിര്ഗുണൈഃ।।18.40।।
ഭൂമിയിലോ, ദേവതകളുടെ ലോകത്തോ, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ജീവി ആരുമില്ല.
ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവിശാം ശൂദ്രാണാം ച പരംതപ।കര്മാണി പ്രവിഭക്താനി സ്വഭാവപ്രഭവൈര്ഗുണൈഃ।।18.41।।
പരന്തപ, ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നിവരുടെ കര്മങ്ങൾ അവരുടെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ പ്രകാരം വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു.
ശമോ ദമസ്തപഃ ശൌചം ക്ഷാന്തിരാര്ജവമേവ ച।ജ്ഞാനം വിജ്ഞാനമാസ്തിക്യം ബ്രഹ്മകര്മ സ്വഭാവജമ്।।18.42।।
ശമം, ദമം, തപസ്, ശുദ്ധി, ക്ഷമ, നേര്മ, ജ്ഞാനം, വിവേകം, വിശ്വാസം എന്നിവ ബ്രാഹ്മണന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മങ്ങളാണ്.
ശൌര്യം തേജോ ധൃതിര്ദാക്ഷ്യം യുദ്ധേ ചാപ്യപലായനമ്।ദാനമീശ്വരഭാവശ്ച ക്ഷാത്രം കര്മ സ്വഭാവജമ്।।18.43।।
ധൈര്യം, തേജസ്, സ്ഥിരത, കഴിവ്, യുദ്ധത്തിൽ പിന്മാറാതിരിക്കുക, ദാനശീലം, അധികാരബോധം എന്നിവ ക്ഷത്രിയന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മങ്ങളാണ്.
കൃഷിഗൌരക്ഷ്യവാണിജ്യം വൈശ്യകര്മ സ്വഭാവജമ്।പരിചര്യാത്മകം കര്മ ശൂദ്രസ്യാപി സ്വഭാവജമ്।।18.44।।
വളചെയ്യൽ, പശുക്കൾക്ക് സംരക്ഷണം, വ്യാപാരം എന്നിവ വൈശ്യന്റെ സ്വഭാവപ്രകൃതിയായ കർത്തവ്യങ്ങളാണ്. സേവനപ്രധാനമായ ജോലി ശൂദ്രന്റെ സ്വഭാവപ്രകൃതിയായ കർത്തവ്യമാണ്.
സ്വേ സ്വേ കര്മണ്യഭിരതഃ സംസിദ്ധിം ലഭതേ നരഃ।സ്വകര്മനിരതഃ സിദ്ധിം യഥാ വിന്ദതി തച്ഛൃണു।।18.45।।
തനിക്കുള്ള ജോലി മനസ്സോടെ ചെയ്യുന്നവൻ പരിപൂർണ്ണതയിലേക്ക് എത്തുന്നു. തൻറെ ജോലി നിർഭാഗ്യമായി ചെയ്യുന്നവൻ എങ്ങനെ വിജയിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ.
യതഃ പ്രവൃത്തിര്ഭൂതാനാം യേന സര്വമിദം തതമ്।സ്വകര്മണാ തമഭ്യര്ച്യ സിദ്ധിം വിന്ദതി മാനവഃ।।18.46।।
എല്ലാ ജീവികളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നതും എല്ലാം നിറയുന്നതും ആ സ്രോതസ്സിനെ തൻറെ ജോലി മുഖേന ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ പരിപൂർണ്ണതയെ നേടുന്നു.
ശ്രേയാന്സ്വധര്മോ വിഗുണഃ പരധര്മാത്സ്വനുഷ്ഠിതാത്।സ്വഭാവനിയതം കര്മ കുര്വന്നാപ്നോതി കില്ബിഷമ്।।18.47।।
സ്വന്തം കർത്തവ്യം എത്രയെങ്കിലും കുറവുണ്ടെങ്കിലും, മറ്റൊരാളുടെ നല്ല കർത്തവ്യത്തെക്കാൾ ഉത്തമമാണ്. സ്വഭാവപ്രകൃതിയനുസരിച്ച് ജോലി ചെയ്യുമ്പോൾ പാപം ഉണ്ടാകില്ല.
സഹജം കര്മ കൌന്തേയ സദോഷമപി ന ത്യജേത്।സര്വാരമ്ഭാ ഹി ദോഷേണ ധൂമേനാഗ്നിരിവാവൃതാഃ।।18.48।।
കൗന്തേയ, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ജോലിയെ, അതിൽ ദോഷം കാണിച്ചാലും, ഉപേക്ഷിക്കരുത്. എല്ലായ്പ്പോഴും ആരംഭിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളിൽ ദോഷം ഉണ്ടാകും; തീയിൽ പുകപോലെ.
അസക്തബുദ്ധിഃ സര്വത്ര ജിതാത്മാ വിഗതസ്പൃഹഃ।നൈഷ്കര്മ്യസിദ്ധിം പരമാം സംന്യാസേനാധിഗച്ഛതി।।18.49।।
എവിടെയും ആസക്തിയില്ലാത്ത ബുദ്ധിയുള്ളവൻ, ആത്മസംയമനം നേടിയവൻ, ആഗ്രഹങ്ങൾ വിട്ടവൻ, സമ്പൂർണ്ണ സന്ന്യാസത്തിലൂടെ പ്രവർത്തനരഹിതമായ പരമാവസ്ഥയെ നേടുന്നു.
സിദ്ധിം പ്രാപ്തോ യഥാ ബ്രഹ്മ തഥാപ്നോതി നിബോധ മേ।സമാസേനൈവ കൌന്തേയ നിഷ്ഠാ ജ്ഞാനസ്യ യാ പരാ।।18.50।।
പരിപൂർണ്ണതയിലേക്കെത്തിയവൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ എങ്ങനെ ലയിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ ചുരുക്കത്തിൽ പറയാം, കൗന്തേയ; അതാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ പരമാവസ്ഥ.
ബുദ്ധ്യാ വിശുദ്ധയാ യുക്തോ ധൃത്യാഽഽത്മാനം നിയമ്യ ച।ശബ്ദാദീന് വിഷയാംസ്ത്യക്ത്വാ രാഗദ്വേഷൌ വ്യുദസ്യ ച।।18.51।।
ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയോടെ, ദൃഢതയോടെ ആത്മാവിനെ നിയന്ത്രിച്ച്, ശബ്ദം മുതലായ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ആസക്തിയും ദ്വേഷവും വിട്ട്,
വിവിക്തസേവീ ലഘ്വാശീ യതവാക്കായമാനസഃ।ധ്യാനയോഗപരോ നിത്യം വൈരാഗ്യം സമുപാശ്രിതഃ।।18.52।।
ഏകാന്തത്തിൽ താമസിച്ച്, കുറച്ച് മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, വാക്ക്, ശരീരം, മനസ്സ് എന്നിവ നിയന്ത്രിച്ച്, ധ്യാനയോഗത്തിൽ നിരന്തരം ലയിച്ച്, വൈരാഗ്യം സ്വീകരിച്ച്,
അഹങ്കാരം ബലം ദര്പം കാമം ക്രോധം പരിഗ്രഹമ്।വിമുച്യ നിര്മമഃ ശാന്തോ ബ്രഹ്മഭൂയായ കല്പതേ।।18.53।।
അഹങ്കാരം, ബലം, അഹംഭാവം, ആഗ്രഹം, കോപം, സ്വന്തമെന്നു തോന്നൽ എന്നിവയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വാർത്ഥതയില്ലാതെ, ശാന്തനായവൻ ബ്രഹ്മാവസ്ഥയ്ക്ക് യോഗ്യനാകുന്നു.
ബ്രഹ്മഭൂതഃ പ്രസന്നാത്മാ ന ശോചതി ന കാങ്ക്ഷതി।സമഃ സര്വേഷു ഭൂതേഷു മദ്ഭക്തിം ലഭതേ പരാമ്।।18.54।।
ബ്രഹ്മാവസ്ഥയിൽ എത്തി, സന്തോഷമുള്ള മനസ്സോടെ, ദുഃഖിക്കുകയോ ആഗ്രഹിക്കുകയോ ഇല്ലാതെ, എല്ലാ ജീവികളോടും സമദർശനം പുലർത്തി, പരമഭക്തിയെ നേടുന്നു.
ഭക്ത്യാ മാമഭിജാനാതി യാവാന്യശ്ചാസ്മി തത്ത്വതഃ।തതോ മാം തത്ത്വതോ ജ്ഞാത്വാ വിശതേ തദനന്തരമ്।।18.55।।
ഭക്തിയിലൂടെ, ഞാൻ ആരാണെന്നും എങ്ങനെയാണെന്നും യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാൻ കഴിയും. അങ്ങനെ എന്നെ അറിയുമ്പോൾ, ഉടൻ തന്നെ എന്നിൽ ലയിക്കുന്നു.
സര്വകര്മാണ്യപി സദാ കുര്വാണോ മദ്വ്യപാശ്രയഃ।മത്പ്രസാദാദവാപ്നോതി ശാശ്വതം പദമവ്യയമ്।।18.56।।
എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും എപ്പോഴും ചെയ്യുമ്പോഴും, എന്നിൽ ആശ്രയിച്ചാൽ, എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ശാശ്വതവും അക്ഷയവുമായ സ്ഥിതിയെ നേടുന്നു.
ചേതസാ സര്വകര്മാണി മയി സംന്യസ്യ മത്പരഃ।ബുദ്ധിയോഗമുപാശ്രിത്യ മച്ചിത്തഃ സതതം ഭവ।।18.57।।
മനസ്സിൽ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും എന്നിൽ സമർപ്പിച്ച്, എന്നെ പരമ ലക്ഷ്യമായി കരുതി, ബുദ്ധിയോഗത്തിൽ ആശ്രയിച്ച്, എപ്പോഴും എന്നിൽ മനസ്സു നിർത്തണം.