ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം പരിജ്ഞാതാ ത്രിവിധാ കര്മചോദനാ।കരണം കര്മ കര്തേതി ത്രിവിധഃ കര്മസംഗ്രഹഃ।।18.18।।
ജ്ഞാനം, അറിയേണ്ടത്, അറിയുന്നവൻ—ഇവയാണ് പ്രവൃത്തിയിലേക്കുള്ള മൂന്നു പ്രേരകങ്ങൾ. ഉപകരണം, പ്രവൃത്തി, ചെയ്യുന്നവൻ—ഇവയാണ് പ്രവൃത്തിയുടെ മൂന്നു ഘടകങ്ങൾ.
ജ്ഞാനം കര്മ ച കര്താ ച ത്രിധൈവ ഗുണഭേദതഃ।പ്രോച്യതേ ഗുണസംഖ്യാനേ യഥാവച്ഛൃണു താന്യപി।।18.19।।
ജ്ഞാനവും പ്രവൃത്തിയും ചെയ്യുന്നവനും ഗുണഭേദപ്രകാരം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് ഗുണസങ്ക്യാനത്തിൽ പറയുന്നു. അവയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയുന്നത് കേൾക്കു.
സര്വഭൂതേഷു യേനൈകം ഭാവമവ്യയമീക്ഷതേ।അവിഭക്തം വിഭക്തേഷു തജ്ജ്ഞാനം വിദ്ധി സാത്ത്വികമ്।।18.20।।
എല്ലാ ജീവികളിലും ഒരേ അക്ഷരമായ സത്യം, വിഭജിക്കപ്പെടാത്തതിനെ വിഭജിച്ചവയിൽ കാണുന്ന ജ്ഞാനമാണ് സത്വഗുണമുള്ളത്.
പൃഥക്ത്വേന തു യജ്ജ്ഞാനം നാനാഭാവാന്പൃഥഗ്വിധാന്।വേത്തി സര്വേഷു ഭൂതേഷു തജ്ജ്ഞാനം വിദ്ധി രാജസമ്।।18.21।।
എന്നാൽ, എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യത്യസ്തതകളും വേർതിരിവുകളും മാത്രം കാണുന്ന ജ്ഞാനമാണ് രാജോഗുണമുള്ളത്.
യത്തു കൃത്സ്നവദേകസ്മിന്കാര്യേ സക്തമഹൈതുകമ്।അതത്ത്വാര്ഥവദല്പം ച തത്താമസമുദാഹൃതമ്।।18.22।।
ഒരു കാര്യത്തിൽ മാത്രം ആസക്തി വച്ച്, കാരണം ഇല്ലാതെ, യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാതെ, ചെറുതായും പരിഗണിക്കുന്ന ജ്ഞാനമാണ് തമോഗുണമുള്ളത്.
നിയതം സങ്ഗരഹിതമരാഗദ്വേഷതഃ കൃതമ്।അഫലപ്രേപ്സുനാ കര്മ യത്തത്സാത്ത്വികമുച്യതേ।।18.23।।
നിർബന്ധമായും, ആസക്തിയില്ലാതെ, രാഗദ്വേഷങ്ങളില്ലാതെ, ഫലത്തിനുള്ള ആഗ്രഹമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി സത്വഗുണമുള്ളതാണെന്ന് പറയുന്നു.
യത്തു കാമേപ്സുനാ കര്മ സാഹങ്കാരേണ വാ പുനഃ।ക്രിയതേ ബഹുലായാസം തദ്രാജസമുദാഹൃതമ്।।18.24।।
ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹത്തോടെ, അഹങ്കാരത്തോടെ, വളരെ പരിശ്രമത്തോടെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി രാജോഗുണമുള്ളതാണെന്ന് പറയുന്നു.
അനുബന്ധം ക്ഷയം ഹിംസാമനപേക്ഷ്യ ച പൌരുഷമ്।മോഹാദാരഭ്യതേ കര്മ യത്തത്താമസമുച്യതേ।।18.25।।
ഫലവും നഷ്ടവും ഹിംസയും സ്വശക്തിയും പരിഗണിക്കാതെ, മായയാൽ ആരംഭിക്കുന്ന പ്രവൃത്തി തമോഗുണമുള്ളതാണെന്ന് പറയുന്നു.
മുക്തസങ്ഗോഽനഹംവാദീ ധൃത്യുത്സാഹസമന്വിതഃ।സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോര്നിര്വികാരഃ കര്താ സാത്ത്വിക ഉച്യതേ।।18.26।।
ബന്ധമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും, 'ഞാനാണ് ചെയ്യുന്നത്' എന്ന ഭാവം ഇല്ലാത്തവനും, സ്ഥിരതയും ഉത്സാഹവും ഉള്ളവനും, വിജയത്തിലും പരാജയത്തിലും മനസ്സു മാറ്റമില്ലാത്തവനും സാത്വികനായ പ്രവർത്തകനാണ് എന്നു പറയുന്നു.
രാഗീ കര്മഫലപ്രേപ്സുര്ലുബ്ധോ ഹിംസാത്മകോഽശുചിഃ।ഹര്ഷശോകാന്വിതഃ കര്താ രാജസഃ പരികീര്തിതഃ।।18.27।।
ആസക്തിയുള്ളവനും, പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, ദ്രോഹഭാവമുള്ളവനും, അശുദ്ധനും, സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നവനും, രജസ്സുള്ള പ്രവർത്തകനാണ് എന്നു പറയുന്നു.
അയുക്തഃ പ്രാകൃതഃ സ്തബ്ധഃ ശഠോ നൈഷ്കൃതികോഽലസഃ।വിഷാദീ ദീര്ഘസൂത്രീ ച കര്താ താമസ ഉച്യതേ।।18.28।।
അയോജ്യനും, കഠിനസ്വഭാവമുള്ളവനും, അഹങ്കാരമുള്ളവനും, വഞ്ചനാപരനുമായവനും, ദുഷ്ടനും, സൌമ്യതയില്ലാത്തവനും, ആലസ്യവും നിരാശയും ഉള്ളവനും, കാര്യങ്ങൾ വൈകിപ്പിക്കുന്നവനും, താമസികനായ പ്രവർത്തകനാണ് എന്നു പറയുന്നു.
ബുദ്ധേര്ഭേദം ധൃതേശ്ചൈവ ഗുണതസ്ത്രിവിധം ശ്രൃണു।പ്രോച്യമാനമശേഷേണ പൃഥക്ത്വേന ധനഞ്ജയ।।18.29।।
ധനഞ്ജയ, ബുദ്ധിയും സ്ഥിരതയും സ്വഭാവഗുണങ്ങൾ പ്രകാരം എങ്ങനെയാണ് മൂന്നു വിധമെന്നു ഞാൻ പൂർണ്ണമായി വ്യത്യസ്തമായി വിശദീകരിക്കുന്നതും നീ കേൾക്കുക.
പ്രവൃത്തിം ച നിവൃത്തിം ച കാര്യാകാര്യേ ഭയാഭയേ।ബന്ധം മോക്ഷം ച യാ വേത്തി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ സാത്ത്വികീ।।18.30।।
പാർത്ത, എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്, ചെയ്യരുതാത്തത്, ഭയം, ഭയമില്ലായ്മ, ബന്ധനം, മോക്ഷം എന്നിവയെ ശരിയായി തിരിച്ചറിയുന്ന ബുദ്ധിയാണ് സാത്വികം.
യയാ ധര്മമധര്മം ച കാര്യം ചാകാര്യമേവ ച।അയഥാവത്പ്രജാനാതി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ।।18.31।।
പാർത്ത, എന്താണ് ധർമ്മം, അധർമ്മം, ചെയ്യേണ്ടത്, ചെയ്യരുതാത്തത് എന്നിവയെ തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കുന്ന ബുദ്ധിയാണ് രജസ്സുള്ളത്.
അധര്മം ധര്മമിതി യാ മന്യതേ തമസാഽഽവൃതാ।സര്വാര്ഥാന്വിപരീതാംശ്ച ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ।।18.32।।
പാർത്ത, അന്ധകാരത്തിൽ മുങ്ങി അധർമ്മം തന്നെയാണ് ധർമ്മമെന്ന് കരുതുകയും എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും തെറ്റായ ധാരണ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബുദ്ധിയാണ് താമസികം.
ധൃത്യാ യയാ ധാരയതേ മനഃപ്രാണേന്ദ്രിയക്രിയാഃ।യോഗേനാവ്യഭിചാരിണ്യാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ സാത്ത്വികീ।।18.33।।
പാർത്ത, മനസ്സ്, പ്രാണൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയെ അചഞ്ചലമായ യോഗം കൊണ്ടു നിലനിർത്തുന്ന സ്ഥിരതയാണ് സാത്വികം.
യയാ തു ധര്മകാമാര്ഥാന് ധൃത്യാ ധാരയതേഽര്ജുന।പ്രസങ്ഗേന ഫലാകാങ്ക്ഷീ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ।।18.34।।
അർജുനാ, ഫലത്തിന്റെ ആഗ്രഹത്തോടെ ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയിൽ ആസക്തിയോടെ പിടിച്ചു നിൽക്കുന്ന സ്ഥിരതയാണ് രജസ്സുള്ളത്.
യയാ സ്വപ്നം ഭയം ശോകം വിഷാദം മദമേവ ച।ന വിമുഞ്ചതി ദുര്മേധാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ।।18.35।।
പാർത്ത, ഉറക്കം, ഭയം, ദുഃഖം, നിരാശ, അഹങ്കാരം എന്നിവ വിട്ടൊഴിയാൻ കഴിയാത്ത, തെറ്റായ ധാരണയുള്ളവന്റെ സ്ഥിരതയാണ് താമസികം.
സുഖം ത്വിദാനീം ത്രിവിധം ശ്രൃണു മേ ഭരതര്ഷഭ।അഭ്യാസാദ്രമതേ യത്ര ദുഃഖാന്തം ച നിഗച്ഛതി।।18.36।।
ഭാരതശ്രേഷ്ഠ, ഇപ്പോൾ നീ എന്റെ ഭാഗത്ത് നിന്ന് മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുക. അതിൽ ഒരാൾ അഭ്യാസംകൊണ്ട് ആനന്ദം അനുഭവിക്കുകയും, ദു:ഖത്തിന് അവസാനം കാണുകയും ചെയ്യുന്നു. ആദ്യം വിഷംപോലെ തോന്നുന്നെങ്കിലും, ഫലത്തിൽ അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം ആത്മബോധത്തിൽ നിന്നുള്ള സാത്വികസുഖം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
യത്തദഗ്രേ വിഷമിവ പരിണാമേഽമൃതോപമമ്।തത്സുഖം സാത്ത്വികം പ്രോക്തമാത്മബുദ്ധിപ്രസാദജമ്।।18.37।।
ആദ്യത്തിൽ വിഷംപോലെ തോന്നി, ഫലത്തിൽ അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം ആത്മബോധത്തിന്റെ ശാന്തിയിൽ നിന്നുള്ള സാത്വികസുഖം എന്നാണ് പറയുന്നു.
വിഷയേന്ദ്രിയസംയോഗാദ്യത്തദഗ്രേഽമൃതോപമമ്।പരിണാമേ വിഷമിവ തത്സുഖം രാജസം സ്മൃതമ്।।18.38।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളുമായി ചേർന്ന് ആദ്യത്തിൽ അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുകയും, ഫലത്തിൽ വിഷംപോലെ മാറുകയും ചെയ്യുന്ന സന്തോഷം രജസ്സാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
യദഗ്രേ ചാനുബന്ധേ ച സുഖം മോഹനമാത്മനഃ।നിദ്രാലസ്യപ്രമാദോത്ഥം തത്താമസമുദാഹൃതമ്।।18.39।।
ആദ്യത്തിലും ഫലത്തിലും മനസ്സിനെ മയക്കുകയും, ഉറക്കം, ആലസ്യം, അശ്രദ്ധ എന്നിവയിൽ നിന്നു ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷം താമസികം എന്നാണ് പറയുന്നു.
ന തദസ്തി പൃഥിവ്യാം വാ ദിവി ദേവേഷു വാ പുനഃ।സത്ത്വം പ്രകൃതിജൈര്മുക്തം യദേഭിഃ സ്യാത്ിത്രഭിര്ഗുണൈഃ।।18.40।।
ഭൂമിയിലോ, ദേവതകളുടെ ലോകത്തോ, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ജീവി ആരുമില്ല.
ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവിശാം ശൂദ്രാണാം ച പരംതപ।കര്മാണി പ്രവിഭക്താനി സ്വഭാവപ്രഭവൈര്ഗുണൈഃ।।18.41।।
പരന്തപ, ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നിവരുടെ കര്മങ്ങൾ അവരുടെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ പ്രകാരം വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു.
ശമോ ദമസ്തപഃ ശൌചം ക്ഷാന്തിരാര്ജവമേവ ച।ജ്ഞാനം വിജ്ഞാനമാസ്തിക്യം ബ്രഹ്മകര്മ സ്വഭാവജമ്।।18.42।।
ശമം, ദമം, തപസ്, ശുദ്ധി, ക്ഷമ, നേര്മ, ജ്ഞാനം, വിവേകം, വിശ്വാസം എന്നിവ ബ്രാഹ്മണന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മങ്ങളാണ്.
ശൌര്യം തേജോ ധൃതിര്ദാക്ഷ്യം യുദ്ധേ ചാപ്യപലായനമ്।ദാനമീശ്വരഭാവശ്ച ക്ഷാത്രം കര്മ സ്വഭാവജമ്।।18.43।।
ധൈര്യം, തേജസ്, സ്ഥിരത, കഴിവ്, യുദ്ധത്തിൽ പിന്മാറാതിരിക്കുക, ദാനശീലം, അധികാരബോധം എന്നിവ ക്ഷത്രിയന്റെ സ്വഭാവജന്യ കര്മങ്ങളാണ്.
കൃഷിഗൌരക്ഷ്യവാണിജ്യം വൈശ്യകര്മ സ്വഭാവജമ്।പരിചര്യാത്മകം കര്മ ശൂദ്രസ്യാപി സ്വഭാവജമ്।।18.44।।
വളചെയ്യൽ, പശുക്കൾക്ക് സംരക്ഷണം, വ്യാപാരം എന്നിവ വൈശ്യന്റെ സ്വഭാവപ്രകൃതിയായ കർത്തവ്യങ്ങളാണ്. സേവനപ്രധാനമായ ജോലി ശൂദ്രന്റെ സ്വഭാവപ്രകൃതിയായ കർത്തവ്യമാണ്.
സ്വേ സ്വേ കര്മണ്യഭിരതഃ സംസിദ്ധിം ലഭതേ നരഃ।സ്വകര്മനിരതഃ സിദ്ധിം യഥാ വിന്ദതി തച്ഛൃണു।।18.45।।
തനിക്കുള്ള ജോലി മനസ്സോടെ ചെയ്യുന്നവൻ പരിപൂർണ്ണതയിലേക്ക് എത്തുന്നു. തൻറെ ജോലി നിർഭാഗ്യമായി ചെയ്യുന്നവൻ എങ്ങനെ വിജയിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ പറയാം, കേൾക്കൂ.
യതഃ പ്രവൃത്തിര്ഭൂതാനാം യേന സര്വമിദം തതമ്।സ്വകര്മണാ തമഭ്യര്ച്യ സിദ്ധിം വിന്ദതി മാനവഃ।।18.46।।
എല്ലാ ജീവികളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നതും എല്ലാം നിറയുന്നതും ആ സ്രോതസ്സിനെ തൻറെ ജോലി മുഖേന ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ പരിപൂർണ്ണതയെ നേടുന്നു.
ശ്രേയാന്സ്വധര്മോ വിഗുണഃ പരധര്മാത്സ്വനുഷ്ഠിതാത്।സ്വഭാവനിയതം കര്മ കുര്വന്നാപ്നോതി കില്ബിഷമ്।।18.47।।
സ്വന്തം കർത്തവ്യം എത്രയെങ്കിലും കുറവുണ്ടെങ്കിലും, മറ്റൊരാളുടെ നല്ല കർത്തവ്യത്തെക്കാൾ ഉത്തമമാണ്. സ്വഭാവപ്രകൃതിയനുസരിച്ച് ജോലി ചെയ്യുമ്പോൾ പാപം ഉണ്ടാകില്ല.