ദുഃഖമിത്യേവ യത്കര്മ കായക്ലേശഭയാത്ത്യജേത്।സ കൃത്വാ രാജസം ത്യാഗം നൈവ ത്യാഗഫലം ലഭേത്।।18.8।।
ദു:ഖം കൊണ്ടോ ശരീരവേദനയുടെ ഭയത്താലോ ആരെങ്കിലും ഒരു പ്രവൃത്തി ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അത്തരമൊരു ഉപേക്ഷം ആസക്തിയാൽ നിറഞ്ഞതായാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. അങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവന് ഉപേക്ഷത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കില്ല.
കാര്യമിത്യേവ യത്കര്മ നിയതം ക്രിയതേഽര്ജുന।സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ ഫലം ചൈവ സ ത്യാഗഃ സാത്ത്വികോ മതഃ।।18.9।।
അർജുനാ, നിർബന്ധമായുള്ള പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യേണ്ടതാണെന്ന് മാത്രം കരുതി, അതിനോടുള്ള ആസക്തിയും ഫലപ്രാപ്തിയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യുന്നത് സത്വഗുണമുള്ള ഉപേക്ഷമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
ന ദ്വേഷ്ട്യകുശലം കര്മ കുശലേ നാനുഷജ്ജതേ।ത്യാഗീ സത്ത്വസമാവിഷ്ടോ മേധാവീ ഛിന്നസംശയഃ।।18.10।।
ശുദ്ധതയാൽ നിറഞ്ഞ, വിവേകമുള്ള, സംശയരഹിതനായ ഉപേക്ഷകൻ ദുഷ്കർമ്മം വെറുക്കുകയുമില്ല, നല്ല പ്രവൃത്തിയിൽ ആസക്തനാവുകയുമില്ല. അത്തരം ഉപേക്ഷകൻ സത്വഗുണത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ന ഹി ദേഹഭൃതാ ശക്യം ത്യക്തും കര്മാണ്യശേഷതഃ।യസ്തു കര്മഫലത്യാഗീ സ ത്യാഗീത്യഭിധീയതേ।।18.11।।
ശരീരമുള്ളവൻക്ക് എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും പൂർണ്ണമായും ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനെയാണ് യഥാർത്ഥ ഉപേക്ഷകൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
അനിഷ്ടമിഷ്ടം മിശ്രം ച ത്രിവിധം കര്മണഃ ഫലമ്।ഭവത്യത്യാഗിനാം പ്രേത്യ ന തു സംന്യാസിനാം ക്വചിത്।।18.12।।
പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലങ്ങൾ മൂന്നു വിധമാണ്—ഇഷ്ടം, അനിഷ്ടം, മിശ്രം. ഉപേക്ഷിക്കാത്തവർക്കു മരിച്ചശേഷം ഇവ ലഭിക്കും; ഉപവാസികൾക്ക് അങ്ങനെയൊന്നും ഉണ്ടാകില്ല.
പഞ്ചൈതാനി മഹാബാഹോ കാരണാനി നിബോധ മേ।സാംഖ്യേ കൃതാന്തേ പ്രോക്താനി സിദ്ധയേ സര്വകര്മണാമ്।।18.13।।
മഹാബാഹുവായ അർജുനാ, എല്ലാ പ്രവൃത്തികൾക്കും ആവശ്യമായ അഞ്ചു കാരണങ്ങൾ ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അവയെക്കുറിച്ച് എന്നിൽ നിന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം.
അധിഷ്ഠാനം തഥാ കര്താ കരണം ച പൃഥഗ്വിധമ്।വിവിധാശ്ച പൃഥക്ചേഷ്ടാ ദൈവം ചൈവാത്ര പഞ്ചമമ്।।18.14।।
അവയാണ്: ശരീരം എന്ന അധിഷ്ഠാനം, ചെയ്യുന്നവൻ, പലവിധ ഉപകരണങ്ങൾ, വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ദൈവം എന്ന അഞ്ചാമത്തേത്.
ശരീരവാങ്മനോഭിര്യത്കര്മ പ്രാരഭതേ നരഃ।ന്യായ്യം വാ വിപരീതം വാ പഞ്ചൈതേ തസ്യ ഹേതവഃ।।18.15।।
ശരീരത്താൽ, വാക്കിനാൽ, മനസ്സിനാൽ ചെയ്യുന്ന എല്ലാ പ്രവൃത്തികൾക്കും—അത് ധർമ്മമായാലും അത്യധികമോ—ഈ അഞ്ചു കാരണങ്ങളാണ് അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്.
തത്രൈവം സതി കര്താരമാത്മാനം കേവലം തു യഃ।പശ്യത്യകൃതബുദ്ധിത്വാന്ന സ പശ്യതി ദുര്മതിഃ।।18.16।।
ഈ സത്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാതെ, അജ്ഞതയാൽ ആത്മാവിനെ മാത്രം കർത്താവെന്നു കരുതുന്നവൻ യഥാർത്ഥം കാണുന്നില്ല; അത്തരം മനസ്സാണ് തെറ്റായത്.
യസ്യ നാഹംകൃതോ ഭാവോ ബുദ്ധിര്യസ്യ ന ലിപ്യതേ।ഹത്വാപി സ ഇമാഁല്ലോകാന്ന ഹന്തി ന നിബധ്യതേ।।18.17।।
ആത്മാഭിമാനമില്ലാത്തവനും, വിവേകം മലിനമല്ലാത്തവനും, ഈ ലോകത്തെ എല്ലാവരെയും കൊല്ലുമ്പോഴും കൊല്ലുന്നില്ല, ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നുമില്ല.
ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം പരിജ്ഞാതാ ത്രിവിധാ കര്മചോദനാ।കരണം കര്മ കര്തേതി ത്രിവിധഃ കര്മസംഗ്രഹഃ।।18.18।।
ജ്ഞാനം, അറിയേണ്ടത്, അറിയുന്നവൻ—ഇവയാണ് പ്രവൃത്തിയിലേക്കുള്ള മൂന്നു പ്രേരകങ്ങൾ. ഉപകരണം, പ്രവൃത്തി, ചെയ്യുന്നവൻ—ഇവയാണ് പ്രവൃത്തിയുടെ മൂന്നു ഘടകങ്ങൾ.
ജ്ഞാനം കര്മ ച കര്താ ച ത്രിധൈവ ഗുണഭേദതഃ।പ്രോച്യതേ ഗുണസംഖ്യാനേ യഥാവച്ഛൃണു താന്യപി।।18.19।।
ജ്ഞാനവും പ്രവൃത്തിയും ചെയ്യുന്നവനും ഗുണഭേദപ്രകാരം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് ഗുണസങ്ക്യാനത്തിൽ പറയുന്നു. അവയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയുന്നത് കേൾക്കു.
സര്വഭൂതേഷു യേനൈകം ഭാവമവ്യയമീക്ഷതേ।അവിഭക്തം വിഭക്തേഷു തജ്ജ്ഞാനം വിദ്ധി സാത്ത്വികമ്।।18.20।।
എല്ലാ ജീവികളിലും ഒരേ അക്ഷരമായ സത്യം, വിഭജിക്കപ്പെടാത്തതിനെ വിഭജിച്ചവയിൽ കാണുന്ന ജ്ഞാനമാണ് സത്വഗുണമുള്ളത്.
പൃഥക്ത്വേന തു യജ്ജ്ഞാനം നാനാഭാവാന്പൃഥഗ്വിധാന്।വേത്തി സര്വേഷു ഭൂതേഷു തജ്ജ്ഞാനം വിദ്ധി രാജസമ്।।18.21।।
എന്നാൽ, എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യത്യസ്തതകളും വേർതിരിവുകളും മാത്രം കാണുന്ന ജ്ഞാനമാണ് രാജോഗുണമുള്ളത്.
യത്തു കൃത്സ്നവദേകസ്മിന്കാര്യേ സക്തമഹൈതുകമ്।അതത്ത്വാര്ഥവദല്പം ച തത്താമസമുദാഹൃതമ്।।18.22।।
ഒരു കാര്യത്തിൽ മാത്രം ആസക്തി വച്ച്, കാരണം ഇല്ലാതെ, യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാതെ, ചെറുതായും പരിഗണിക്കുന്ന ജ്ഞാനമാണ് തമോഗുണമുള്ളത്.
നിയതം സങ്ഗരഹിതമരാഗദ്വേഷതഃ കൃതമ്।അഫലപ്രേപ്സുനാ കര്മ യത്തത്സാത്ത്വികമുച്യതേ।।18.23।।
നിർബന്ധമായും, ആസക്തിയില്ലാതെ, രാഗദ്വേഷങ്ങളില്ലാതെ, ഫലത്തിനുള്ള ആഗ്രഹമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി സത്വഗുണമുള്ളതാണെന്ന് പറയുന്നു.
യത്തു കാമേപ്സുനാ കര്മ സാഹങ്കാരേണ വാ പുനഃ।ക്രിയതേ ബഹുലായാസം തദ്രാജസമുദാഹൃതമ്।।18.24।।
ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹത്തോടെ, അഹങ്കാരത്തോടെ, വളരെ പരിശ്രമത്തോടെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി രാജോഗുണമുള്ളതാണെന്ന് പറയുന്നു.
അനുബന്ധം ക്ഷയം ഹിംസാമനപേക്ഷ്യ ച പൌരുഷമ്।മോഹാദാരഭ്യതേ കര്മ യത്തത്താമസമുച്യതേ।।18.25।।
ഫലവും നഷ്ടവും ഹിംസയും സ്വശക്തിയും പരിഗണിക്കാതെ, മായയാൽ ആരംഭിക്കുന്ന പ്രവൃത്തി തമോഗുണമുള്ളതാണെന്ന് പറയുന്നു.
മുക്തസങ്ഗോഽനഹംവാദീ ധൃത്യുത്സാഹസമന്വിതഃ।സിദ്ധ്യസിദ്ധ്യോര്നിര്വികാരഃ കര്താ സാത്ത്വിക ഉച്യതേ।।18.26।।
ബന്ധമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും, 'ഞാനാണ് ചെയ്യുന്നത്' എന്ന ഭാവം ഇല്ലാത്തവനും, സ്ഥിരതയും ഉത്സാഹവും ഉള്ളവനും, വിജയത്തിലും പരാജയത്തിലും മനസ്സു മാറ്റമില്ലാത്തവനും സാത്വികനായ പ്രവർത്തകനാണ് എന്നു പറയുന്നു.
രാഗീ കര്മഫലപ്രേപ്സുര്ലുബ്ധോ ഹിംസാത്മകോഽശുചിഃ।ഹര്ഷശോകാന്വിതഃ കര്താ രാജസഃ പരികീര്തിതഃ।।18.27।।
ആസക്തിയുള്ളവനും, പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, ദ്രോഹഭാവമുള്ളവനും, അശുദ്ധനും, സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നവനും, രജസ്സുള്ള പ്രവർത്തകനാണ് എന്നു പറയുന്നു.
അയുക്തഃ പ്രാകൃതഃ സ്തബ്ധഃ ശഠോ നൈഷ്കൃതികോഽലസഃ।വിഷാദീ ദീര്ഘസൂത്രീ ച കര്താ താമസ ഉച്യതേ।।18.28।।
അയോജ്യനും, കഠിനസ്വഭാവമുള്ളവനും, അഹങ്കാരമുള്ളവനും, വഞ്ചനാപരനുമായവനും, ദുഷ്ടനും, സൌമ്യതയില്ലാത്തവനും, ആലസ്യവും നിരാശയും ഉള്ളവനും, കാര്യങ്ങൾ വൈകിപ്പിക്കുന്നവനും, താമസികനായ പ്രവർത്തകനാണ് എന്നു പറയുന്നു.
ബുദ്ധേര്ഭേദം ധൃതേശ്ചൈവ ഗുണതസ്ത്രിവിധം ശ്രൃണു।പ്രോച്യമാനമശേഷേണ പൃഥക്ത്വേന ധനഞ്ജയ।।18.29।।
ധനഞ്ജയ, ബുദ്ധിയും സ്ഥിരതയും സ്വഭാവഗുണങ്ങൾ പ്രകാരം എങ്ങനെയാണ് മൂന്നു വിധമെന്നു ഞാൻ പൂർണ്ണമായി വ്യത്യസ്തമായി വിശദീകരിക്കുന്നതും നീ കേൾക്കുക.
പ്രവൃത്തിം ച നിവൃത്തിം ച കാര്യാകാര്യേ ഭയാഭയേ।ബന്ധം മോക്ഷം ച യാ വേത്തി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ സാത്ത്വികീ।।18.30।।
പാർത്ത, എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്, ചെയ്യരുതാത്തത്, ഭയം, ഭയമില്ലായ്മ, ബന്ധനം, മോക്ഷം എന്നിവയെ ശരിയായി തിരിച്ചറിയുന്ന ബുദ്ധിയാണ് സാത്വികം.
യയാ ധര്മമധര്മം ച കാര്യം ചാകാര്യമേവ ച।അയഥാവത്പ്രജാനാതി ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ।।18.31।।
പാർത്ത, എന്താണ് ധർമ്മം, അധർമ്മം, ചെയ്യേണ്ടത്, ചെയ്യരുതാത്തത് എന്നിവയെ തെറ്റായി മനസ്സിലാക്കുന്ന ബുദ്ധിയാണ് രജസ്സുള്ളത്.
അധര്മം ധര്മമിതി യാ മന്യതേ തമസാഽഽവൃതാ।സര്വാര്ഥാന്വിപരീതാംശ്ച ബുദ്ധിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ।।18.32।।
പാർത്ത, അന്ധകാരത്തിൽ മുങ്ങി അധർമ്മം തന്നെയാണ് ധർമ്മമെന്ന് കരുതുകയും എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും തെറ്റായ ധാരണ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ബുദ്ധിയാണ് താമസികം.
ധൃത്യാ യയാ ധാരയതേ മനഃപ്രാണേന്ദ്രിയക്രിയാഃ।യോഗേനാവ്യഭിചാരിണ്യാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ സാത്ത്വികീ।।18.33।।
പാർത്ത, മനസ്സ്, പ്രാണൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നിവയെ അചഞ്ചലമായ യോഗം കൊണ്ടു നിലനിർത്തുന്ന സ്ഥിരതയാണ് സാത്വികം.
യയാ തു ധര്മകാമാര്ഥാന് ധൃത്യാ ധാരയതേഽര്ജുന।പ്രസങ്ഗേന ഫലാകാങ്ക്ഷീ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ രാജസീ।।18.34।।
അർജുനാ, ഫലത്തിന്റെ ആഗ്രഹത്തോടെ ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയിൽ ആസക്തിയോടെ പിടിച്ചു നിൽക്കുന്ന സ്ഥിരതയാണ് രജസ്സുള്ളത്.
യയാ സ്വപ്നം ഭയം ശോകം വിഷാദം മദമേവ ച।ന വിമുഞ്ചതി ദുര്മേധാ ധൃതിഃ സാ പാര്ഥ താമസീ।।18.35।।
പാർത്ത, ഉറക്കം, ഭയം, ദുഃഖം, നിരാശ, അഹങ്കാരം എന്നിവ വിട്ടൊഴിയാൻ കഴിയാത്ത, തെറ്റായ ധാരണയുള്ളവന്റെ സ്ഥിരതയാണ് താമസികം.
സുഖം ത്വിദാനീം ത്രിവിധം ശ്രൃണു മേ ഭരതര്ഷഭ।അഭ്യാസാദ്രമതേ യത്ര ദുഃഖാന്തം ച നിഗച്ഛതി।।18.36।।
ഭാരതശ്രേഷ്ഠ, ഇപ്പോൾ നീ എന്റെ ഭാഗത്ത് നിന്ന് മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള സന്തോഷത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുക. അതിൽ ഒരാൾ അഭ്യാസംകൊണ്ട് ആനന്ദം അനുഭവിക്കുകയും, ദു:ഖത്തിന് അവസാനം കാണുകയും ചെയ്യുന്നു. ആദ്യം വിഷംപോലെ തോന്നുന്നെങ്കിലും, ഫലത്തിൽ അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം ആത്മബോധത്തിൽ നിന്നുള്ള സാത്വികസുഖം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
യത്തദഗ്രേ വിഷമിവ പരിണാമേഽമൃതോപമമ്।തത്സുഖം സാത്ത്വികം പ്രോക്തമാത്മബുദ്ധിപ്രസാദജമ്।।18.37।।
ആദ്യത്തിൽ വിഷംപോലെ തോന്നി, ഫലത്തിൽ അമൃതംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം ആത്മബോധത്തിന്റെ ശാന്തിയിൽ നിന്നുള്ള സാത്വികസുഖം എന്നാണ് പറയുന്നു.