മനഃപ്രസാദഃ സൌമ്യത്വം മൌനമാത്മവിനിഗ്രഹഃ।ഭാവസംശുദ്ധിരിത്യേതത്തപോ മാനസമുച്യതേ।।17.16।।
മനസ്സിന്റെ സമാധാനം, സൌമ്യത, മൗനം, ആത്മനിയന്ത്രണം, ഭാവത്തിന്റെ ശുദ്ധി — ഇതാണ് മാനസികതപസ് എന്ന് പറയുന്നു.
ശ്രദ്ധയാ പരയാ തപ്തം തപസ്തത്ിത്രവിധം നരൈഃ।അഫലാകാങ്ക്ഷിഭിര്യുക്തൈഃ സാത്ത്വികം പരിചക്ഷതേ।।17.17।।
പരമമായ വിശ്വാസത്തോടെ, ഫലപ്രാർത്ഥന ഇല്ലാതെ, സ്ഥിരതയോടെ ഈ മൂന്നു വിധ തപസ്സും ചെയ്യുന്നവരെ സാത്ത്വികർ എന്ന് പറയുന്നു.
സത്കാരമാനപൂജാര്ഥം തപോ ദമ്ഭേന ചൈവ യത്।ക്രിയതേ തദിഹ പ്രോക്തം രാജസം ചലമധ്രുവമ്।।17.18।।
ആരാധനയും മാനവും ആദരവും നേടാനായി, കപടതയോടെ ചെയ്യുന്ന തപസ്സിനെ ഈ ലോകത്ത് ഉന്മേഷമുള്ളതും സ്ഥിരതയില്ലാത്തതും വഞ്ചനാപരവുമാണ് എന്നു പറയുന്നു.
മൂഢഗ്രാഹേണാത്മനോ യത്പീഡയാ ക്രിയതേ തപഃ।പരസ്യോത്സാദനാര്ഥം വാ തത്താമസമുദാഹൃതമ്।।17.19।।
അജ്ഞതയാൽ സ്വയം പീഡിപ്പിച്ചും മറ്റൊരാളെ ദുഃഖിപ്പിക്കാനായി ചെയ്യുന്ന തപസ്സിനെ ഇരുണ്ടതായതും അജ്ഞാനപരവുമായതും എന്നു പറയുന്നു.
ദാതവ്യമിതി യദ്ദാനം ദീയതേഽനുപകാരിണേ।ദേശേ കാലേ ച പാത്രേ ച തദ്ദാനം സാത്ത്വികം സ്മൃതമ്।।17.20।।
‘ഇത് നൽകേണ്ടതാണ്’ എന്ന മനസ്സോടെ, പ്രതിഫലം പ്രതീക്ഷിക്കാതെ, യോഗ്യനായവർക്കും ശരിയായ സമയത്തും സ്ഥലത്തും നൽകുന്ന ദാനം ശുദ്ധമായതാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
യത്തു പ്രത്യുപകാരാര്ഥം ഫലമുദ്ദിശ്യ വാ പുനഃ।ദീയതേ ച പരിക്ലിഷ്ടം തദ്ദാനം രാജസം സ്മൃതമ്।।17.21।।
തിരിച്ചുകിട്ടാൻ പ്രതീക്ഷയോടെയോ, ഫലത്തിനായി തന്നെയോ, മനസ്സിൽ ബുദ്ധിമുട്ടോടെ തന്നെയോ നൽകുന്ന ദാനം ഉന്മേഷമുള്ളതാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
അദേശകാലേ യദ്ദാനമപാത്രേഭ്യശ്ച ദീയതേ।അസത്കൃതമവജ്ഞാതം തത്താമസമുദാഹൃതമ്।।17.22।।
അയോഗ്യരായവർക്കും, തെറ്റായ സമയത്തോ സ്ഥലത്തോ, ആദരമില്ലാതെ അല്ലെങ്കിൽ അവഹേളനത്തോടെ നൽകുന്ന ദാനം ഇരുണ്ടതാണെന്ന് പറയുന്നു.
തത്സദിതി നിര്ദേശോ ബ്രഹ്മണസ്ത്രിവിധഃ സ്മൃതഃ।ബ്രാഹ്മണാസ്തേന വേദാശ്ച യജ്ഞാശ്ച വിഹിതാഃ പുരാ।।17.23।।
‘ഓം തത് സത്’ എന്ന ഈ മൂന്നു പേരും പരമാത്മാവിന്റെ പേരുകളാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പേരുകൾകൊണ്ടാണ് ബ്രാഹ്മണരും വേദങ്ങളും യജ്ഞങ്ങളും ആദിയിൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടത്.
തസ്മാദോമിത്യുദാഹൃത്യ യജ്ഞദാനതപഃക്രിയാഃ।പ്രവര്തന്തേ വിധാനോക്താഃ സതതം ബ്രഹ്മവാദിനാമ്।।17.24।।
അതിനാൽ, ‘ഓം’ എന്നു ഉച്ചരിച്ച്, നിയമപ്രകാരം യജ്ഞവും ദാനവും തപസ്സും ചെയ്യുന്നവരാണ് പരമാത്മാവിനെ അറിയുന്നവർ.
തദിത്യനഭിസന്ധായ ഫലം യജ്ഞതപഃക്രിയാഃ।ദാനക്രിയാശ്ച വിവിധാഃ ക്രിയന്തേ മോക്ഷകാങ്ക്ഷി।।17.25।।
‘തത്’ എന്നു ഉച്ചരിച്ച്, ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിക്കാതെ, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ വിവിധയിനം യജ്ഞങ്ങളും തപസ്സുകളും ദാനങ്ങളും ചെയ്യുന്നു.
സദ്ഭാവേ സാധുഭാവേ ച സദിത്യേതത്പ്രയുജ്യതേ।പ്രശസ്തേ കര്മണി തഥാ സച്ഛബ്ദഃ പാര്ഥ യുജ്യതേ।।17.26।।
നന്മയിലും സത്യത്തിലും ‘സത്’ എന്നത് ഉപയോഗിക്കുന്നു. അതുപോലെ, പുണ്യമായ പ്രവർത്തികളിലും ‘സത്’ എന്ന പദം പ്രയോഗിക്കുന്നു, പാർഥ.
യജ്ഞേ തപസി ദാനേ ച സ്ഥിതിഃ സദിതി ചോച്യതേ।കര്മ ചൈവ തദര്ഥീയം സദിത്യേവാഭിധീയതേ।।17.27।।
യജ്ഞത്തിലും തപസ്സിലും ദാനത്തിലും സ്ഥിരതയുള്ളതിനെ ‘സത്’ എന്നു പറയുന്നു. അതിനായി ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനവും ‘സത്’ എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
അശ്രദ്ധയാ ഹുതം ദത്തം തപസ്തപ്തം കൃതം ച യത്।അസദിത്യുച്യതേ പാര്ഥ ന ച തത്പ്രേത്യ നോ ഇഹ।।17.28।।
വിശ്വാസമില്ലാതെ അർപ്പിച്ചതും നൽകിയതും ചെയ്ത തപസ്സും പ്രവർത്തിയും ‘അസത്’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു, പാർഥ. അതിന് neither ഈ ലോകത്തും മരിച്ചശേഷവും ഫലമില്ല.
അര്ജുന ഉവാച സംന്യാസസ്യ മഹാബാഹോ തത്ത്വമിച്ഛാമി വേദിതുമ്। ത്യാഗസ്യ ച ഹൃഷീകേശ പൃഥക്കേശിനിഷൂദന।।18.1।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവേ, സന്ന്യാസത്തിന്റെ സത്യം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഹൃഷീകേശാ. ത്യാഗത്തിന്റെ വ്യത്യാസവും അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കേശിനാശകാ.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച കാമ്യാനാം കര്മണാം ന്യാസം സംന്യാസം കവയോ വിദുഃ। സര്വകര്മഫലത്യാഗം പ്രാഹുസ്ത്യാഗം വിചക്ഷണാഃ।।18.2।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ആഗ്രഹത്തോടെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനെ സന്ന്യാസം എന്നാണ് പണ്ഡിതർ പറയുന്നത്. എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനെ ത്യാഗം എന്നാണ് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നത്.
ത്യാജ്യം ദോഷവദിത്യേകേ കര്മ പ്രാഹുര്മനീഷിണഃ। യജ്ഞദാനതപഃകര്മ ന ത്യാജ്യമിതി ചാപരേ।।18.3।।
ചിലർ പ്രവൃത്തികൾ ദോഷകരമാണെന്ന് കരുതി ഉപേക്ഷിക്കണം എന്നാണ് പറയുന്നത്. എന്നാൽ, യജ്ഞം, ദാനം, തപസ്സു എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കരുത് എന്നാണ് മറ്റുചിലർ പറയുന്നു.
നിശ്ചയം ശ്രൃണു മേ തത്ര ത്യാഗേ ഭരതസത്തമ।ത്യാഗോ ഹി പുരുഷവ്യാഘ്ര ത്രിവിധഃ സംപ്രകീര്തിതഃ।।18.4।।
ത്യാഗത്തെക്കുറിച്ച് എന്റെ ഉറപ്പായ അഭിപ്രായം നീ കേൾക്കൂ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠ. കാരണം, മനുഷ്യരിൽ ശൂരനായവനേ, ത്യാഗം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.
യജ്ഞദാനതപഃകര്മ ന ത്യാജ്യം കാര്യമേവ തത്।യജ്ഞോ ദാനം തപശ്ചൈവ പാവനാനി മനീഷിണാമ്।।18.5।।
യജ്ഞം, ദാനം, തപസ്സു എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കരുത്; അവ നിർബന്ധമായും ചെയ്യേണ്ടതാണ്. ജ്ഞാനികൾക്കും ഈ പ്രവർത്തികൾ ശുദ്ധീകരണമാണ്.
ഏതാന്യപി തു കര്മാണി സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ ഫലാനി ച।കര്തവ്യാനീതി മേ പാര്ഥ നിശ്ിചതം മതമുത്തമമ്।।18.6।।
എന്നാൽ, ഈ പ്രവൃത്തികളും ആസക്തിയും ഫലപ്രതീക്ഷയും ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യേണ്ടതാണെന്ന് ഞാൻ ഉറപ്പായി പറയുന്നു, പാർഥ.
നിയതസ്യ തു സംന്യാസഃ കര്മണോ നോപപദ്യതേ।മോഹാത്തസ്യ പരിത്യാഗസ്താമസഃ പരികീര്തിതഃ।।18.7।।
നിർദ്ദേശിച്ച പ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് ശരിയല്ല. അജ്ഞതയാൽ അവ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് ഇരുണ്ടതായ ത്യാഗം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ദുഃഖമിത്യേവ യത്കര്മ കായക്ലേശഭയാത്ത്യജേത്।സ കൃത്വാ രാജസം ത്യാഗം നൈവ ത്യാഗഫലം ലഭേത്।।18.8।।
ദു:ഖം കൊണ്ടോ ശരീരവേദനയുടെ ഭയത്താലോ ആരെങ്കിലും ഒരു പ്രവൃത്തി ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അത്തരമൊരു ഉപേക്ഷം ആസക്തിയാൽ നിറഞ്ഞതായാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. അങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവന് ഉപേക്ഷത്തിന്റെ ഫലം ലഭിക്കില്ല.
കാര്യമിത്യേവ യത്കര്മ നിയതം ക്രിയതേഽര്ജുന।സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ ഫലം ചൈവ സ ത്യാഗഃ സാത്ത്വികോ മതഃ।।18.9।।
അർജുനാ, നിർബന്ധമായുള്ള പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യേണ്ടതാണെന്ന് മാത്രം കരുതി, അതിനോടുള്ള ആസക്തിയും ഫലപ്രാപ്തിയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യുന്നത് സത്വഗുണമുള്ള ഉപേക്ഷമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
ന ദ്വേഷ്ട്യകുശലം കര്മ കുശലേ നാനുഷജ്ജതേ।ത്യാഗീ സത്ത്വസമാവിഷ്ടോ മേധാവീ ഛിന്നസംശയഃ।।18.10।।
ശുദ്ധതയാൽ നിറഞ്ഞ, വിവേകമുള്ള, സംശയരഹിതനായ ഉപേക്ഷകൻ ദുഷ്കർമ്മം വെറുക്കുകയുമില്ല, നല്ല പ്രവൃത്തിയിൽ ആസക്തനാവുകയുമില്ല. അത്തരം ഉപേക്ഷകൻ സത്വഗുണത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ന ഹി ദേഹഭൃതാ ശക്യം ത്യക്തും കര്മാണ്യശേഷതഃ।യസ്തു കര്മഫലത്യാഗീ സ ത്യാഗീത്യഭിധീയതേ।।18.11।।
ശരീരമുള്ളവൻക്ക് എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും പൂർണ്ണമായും ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനെയാണ് യഥാർത്ഥ ഉപേക്ഷകൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
അനിഷ്ടമിഷ്ടം മിശ്രം ച ത്രിവിധം കര്മണഃ ഫലമ്।ഭവത്യത്യാഗിനാം പ്രേത്യ ന തു സംന്യാസിനാം ക്വചിത്।।18.12।।
പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലങ്ങൾ മൂന്നു വിധമാണ്—ഇഷ്ടം, അനിഷ്ടം, മിശ്രം. ഉപേക്ഷിക്കാത്തവർക്കു മരിച്ചശേഷം ഇവ ലഭിക്കും; ഉപവാസികൾക്ക് അങ്ങനെയൊന്നും ഉണ്ടാകില്ല.
പഞ്ചൈതാനി മഹാബാഹോ കാരണാനി നിബോധ മേ।സാംഖ്യേ കൃതാന്തേ പ്രോക്താനി സിദ്ധയേ സര്വകര്മണാമ്।।18.13।।
മഹാബാഹുവായ അർജുനാ, എല്ലാ പ്രവൃത്തികൾക്കും ആവശ്യമായ അഞ്ചു കാരണങ്ങൾ ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അവയെക്കുറിച്ച് എന്നിൽ നിന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം.
അധിഷ്ഠാനം തഥാ കര്താ കരണം ച പൃഥഗ്വിധമ്।വിവിധാശ്ച പൃഥക്ചേഷ്ടാ ദൈവം ചൈവാത്ര പഞ്ചമമ്।।18.14।।
അവയാണ്: ശരീരം എന്ന അധിഷ്ഠാനം, ചെയ്യുന്നവൻ, പലവിധ ഉപകരണങ്ങൾ, വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ദൈവം എന്ന അഞ്ചാമത്തേത്.
ശരീരവാങ്മനോഭിര്യത്കര്മ പ്രാരഭതേ നരഃ।ന്യായ്യം വാ വിപരീതം വാ പഞ്ചൈതേ തസ്യ ഹേതവഃ।।18.15।।
ശരീരത്താൽ, വാക്കിനാൽ, മനസ്സിനാൽ ചെയ്യുന്ന എല്ലാ പ്രവൃത്തികൾക്കും—അത് ധർമ്മമായാലും അത്യധികമോ—ഈ അഞ്ചു കാരണങ്ങളാണ് അടിസ്ഥാനമാകുന്നത്.
തത്രൈവം സതി കര്താരമാത്മാനം കേവലം തു യഃ।പശ്യത്യകൃതബുദ്ധിത്വാന്ന സ പശ്യതി ദുര്മതിഃ।।18.16।।
ഈ സത്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാതെ, അജ്ഞതയാൽ ആത്മാവിനെ മാത്രം കർത്താവെന്നു കരുതുന്നവൻ യഥാർത്ഥം കാണുന്നില്ല; അത്തരം മനസ്സാണ് തെറ്റായത്.
യസ്യ നാഹംകൃതോ ഭാവോ ബുദ്ധിര്യസ്യ ന ലിപ്യതേ।ഹത്വാപി സ ഇമാഁല്ലോകാന്ന ഹന്തി ന നിബധ്യതേ।।18.17।।
ആത്മാഭിമാനമില്ലാത്തവനും, വിവേകം മലിനമല്ലാത്തവനും, ഈ ലോകത്തെ എല്ലാവരെയും കൊല്ലുമ്പോഴും കൊല്ലുന്നില്ല, ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നുമില്ല.