പുരുഷഃ പ്രകൃതിസ്ഥോ ഹി ഭുങ്ക്തേ പ്രകൃതിജാന്ഗുണാന്।കാരണം ഗുണസങ്ഗോഽസ്യ സദസദ്യോനിജന്മസു।।13.22।।
പുരുഷൻ പ്രകൃതിയിൽ നിലകൊണ്ടു പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു; ആ ഗുണങ്ങളോടുള്ള ആസക്തിയാണ് നല്ലതോ ചീത്തയോ ജന്മങ്ങൾക്ക് കാരണം.
ഉപദ്രഷ്ടാഽനുമന്താ ച ഭര്താ ഭോക്താ മഹേശ്വരഃ।പരമാത്മേതി ചാപ്യുക്തോ ദേഹേഽസ്മിന്പുരുഷഃ പരഃ।।13.23।।
ഈ ശരീരത്തിൽ ഉള്ള പരമാത്മാവിനെ സാക്ഷിയും സമ്മതിക്കുന്നവനും പോഷകനും അനുഭവിക്കുന്നവനും മഹാദേവനും പരമാത്മാവും എന്നു വിളിക്കുന്നു.
യ ഏവം വേത്തി പുരുഷം പ്രകൃതിം ച ഗുണൈഃസഹ।സര്വഥാ വര്തമാനോഽപി ന സ ഭൂയോഽഭിജായതേ।।13.24।।
ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ പുരുഷനെയും പ്രകൃതിയെയും ഗുണങ്ങളോടൊപ്പം അറിയുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ എങ്ങനെ ജീവിച്ചാലും വീണ്ടും ജനിക്കേണ്ടി വരില്ല.
ധ്യാനേനാത്മനി പശ്യന്തി കേചിദാത്മാനമാത്മനാ।അന്യേ സാംഖ്യേന യോഗേന കര്മയോഗേന ചാപരേ।।13.25।।
ചിലർ ധ്യാനത്തിലൂടെ ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ കാണുന്നു; മറ്റുള്ളവർ ജ്ഞാനമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ, ചിലർ again another group, കർമ്മമാർഗ്ഗത്തിലൂടെയും കാണുന്നു.
അന്യേ ത്വേവമജാനന്തഃ ശ്രുത്വാഽന്യേഭ്യ ഉപാസതേ।തേഽപി ചാതിതരന്ത്യേവ മൃത്യും ശ്രുതിപരായണാഃ।।13.26।।
മറ്റുള്ളവർ ഇങ്ങനെ അറിയാതെ, മറ്റൊരാളിൽ നിന്ന് കേട്ട് ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കുന്നു; അവർയും ശ്രവണത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവർ ആയതിനാൽ മരണത്തെ അതിജയിക്കുന്നു.
യാവത്സഞ്ജായതേ കിഞ്ചിത്സത്ത്വം സ്ഥാവരജങ്ഗമമ്।ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞസംയോഗാത്തദ്വിദ്ധി ഭരതര്ഷഭ।।13.27।।
സ്ഥാവരമായോ ചലിക്കുന്നതോ ആയ ഏതൊരു ജീവിയും ജനിക്കുന്നത്, ദേശവും ദേശജ്ഞനും ഒന്നിച്ചാണ് എന്ന് നീ അറിയണം, ഭാരതശ്രേഷ്ഠ.
സമം സര്വേഷു ഭൂതേഷു തിഷ്ഠന്തം പരമേശ്വരമ്।വിനശ്യത്സ്വവിനശ്യന്തം യഃ പശ്യതി സ പശ്യതി।।13.28।।
എല്ലാ ജീവികളിലും സമമായി നിലകൊള്ളുന്ന പരമേശ്വരനെയും നശിക്കുന്നവയിൽ അക്ഷരമായിരിക്കുന്നതെയും കാണുന്നവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നവനാണ്.
സമം പശ്യന്ഹി സര്വത്ര സമവസ്ഥിതമീശ്വരമ്।ന ഹിനസ്ത്യാത്മനാഽഽത്മാനം തതോ യാതി പരാം ഗതിമ്।।13.29।।
എവിടെയും സമമായി നിലകൊള്ളുന്ന ഈശ്വരനേ കാണുന്നവൻ ആത്മാവിനാൽ ആത്മാവിനെ ദോഷപ്പെടുത്തുന്നില്ല; അതിനാൽ അവൻ പരമഗതിയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നു.
പ്രകൃത്യൈവ ച കര്മാണി ക്രിയമാണാനി സര്വശഃ।യഃ പശ്യതി തഥാഽഽത്മാനമകര്താരം സ പശ്യതി।।13.30।।
എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും പ്രകൃതിയാൽ തന്നെ നടക്കുന്നതാണെന്ന് കാണുന്നവനും, അതിനാൽ ആത്മാവിനെ അകർത്താവായി കാണുന്നവനും യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നവനാണ്.
യദാ ഭൂതപൃഥഗ്ഭാവമേകസ്ഥമനുപശ്യതി।തത ഏവ ച വിസ്താരം ബ്രഹ്മ സമ്പദ്യതേ തദാ।।13.31।।
എല്ലാ ജീവികളുടെ വ്യത്യസ്തമായ നിലകൾ ഒറ്റതിലാണെന്നും അതിൽ നിന്നാണ് എല്ലാം വ്യാപിക്കുന്നതെന്നും കാണുമ്പോൾ, അപ്പോൾ അവൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.
അനാദിത്വാന്നിര്ഗുണത്വാത്പരമാത്മായമവ്യയഃ।ശരീരസ്ഥോഽപി കൌന്തേയ ന കരോതി ന ലിപ്യതേ।।13.32।।
ആദിയില്ലാത്തതും ഗുണരഹിതവും ആയ ഈ പരമാത്മാവ് അക്ഷരനാണ്; ശരീരത്തിൽ ഇരുന്നാലും, കൌന്തേയ, അവൻ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല, ഒന്നിലും അകപ്പെടുന്നില്ല.
യഥാ സര്വഗതം സൌക്ഷ്മ്യാദാകാശം നോപലിപ്യതേ।സര്വത്രാവസ്ഥിതോ ദേഹേ തഥാഽഽത്മാ നോപലിപ്യതേ।।13.33।।
എങ്ങുമുള്ള ആകാശം അതിന്റെ സൂക്ഷ്മത കാരണം അകപ്പെടാത്തതുപോലെ, ശരീരത്തിൽ എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്ന ആത്മാവും അകപ്പെടുന്നില്ല.
യഥാ പ്രകാശയത്യേകഃ കൃത്സ്നം ലോകമിമം രവിഃ।ക്ഷേത്രം ക്ഷേത്രീ തഥാ കൃത്സ്നം പ്രകാശയതി ഭാരത।।13.34।।
ഒരു സൂര്യൻ ഈ ലോകം മുഴുവൻ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, അർജുനാ, ക്ഷേത്രത്തെ അറിയുന്നവൻ ആ മുഴുവൻ ക്ഷേത്രത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.
ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോരേവമന്തരം ജ്ഞാനചക്ഷുഷാ।ഭൂതപ്രകൃതിമോക്ഷം ച യേ വിദുര്യാന്തി തേ പരമ്।।13.35।।
ക്ഷേത്രവും അതിനെ അറിയുന്നവനും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം, ജീവികളുടെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് മോചനം എന്നിവ ജ്ഞാനദൃഷ്ടിയോടെ അറിയുന്നവർ, അവർ പരമാവധി എത്തുന്നു.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാചപരം ഭൂയഃ പ്രവക്ഷ്യാമി ജ്ഞാനാനാം ജ്ഞാനമുത്തമമ്।യജ്ജ്ഞാത്വാ മുനയഃ സര്വേ പരാം സിദ്ധിമിതോ ഗതാഃ।।14.1।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ജ്ഞാനങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതമായത് ഞാൻ വീണ്ടും പറയും. അത് അറിഞ്ഞ് എല്ലാ മുനികൾക്കും ഇവിടുനിന്ന് പരമസിദ്ധി ലഭിച്ചു.
ഇദം ജ്ഞാനമുപാശ്രിത്യ മമ സാധര്മ്യമാഗതാഃ।സര്ഗേഽപി നോപജായന്തേ പ്രലയേ ന വ്യഥന്തി ച।।14.2।।
ഈ ജ്ഞാനം ആശ്രയിച്ചവർ എനിക്ക് സമാനതയിൽ എത്തുന്നു; സൃഷ്ടിക്കുമ്പോഴും അവർ ജനിക്കാറില്ല, ലയിക്കുമ്പോഴും അവർ കഷ്ടപ്പെടാറില്ല.
മമ യോനിര്മഹദ്ബ്രഹ്മ തസ്മിന് ഗര്ഭം ദധാമ്യഹമ്।സംഭവഃ സര്വഭൂതാനാം തതോ ഭവതി ഭാരത।।14.3।।
എന്റെ ഗർഭം മഹത്തായ ബ്രഹ്മമാണ്; അതിൽ ഞാൻ വിത്ത് വെക്കുന്നു. അതിൽ നിന്ന് എല്ലാ ജീവികളും ജനിക്കുന്നു, അർജുനാ.
സര്വയോനിഷു കൌന്തേയ മൂര്തയഃ സമ്ഭവന്തി യാഃ।താസാം ബ്രഹ്മ മഹദ്യോനിരഹം ബീജപ്രദഃ പിതാ।।14.4।।
കൗന്തേയാ, എല്ലാ ഗർഭങ്ങളിലും ഉണ്ടാകുന്ന രൂപങ്ങൾക്കും മഹത്തായ ബ്രഹ്മമാണ് ഗർഭം; ഞാൻ വിത്ത് നൽകുന്ന പിതാവാണ്.
സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി ഗുണാഃ പ്രകൃതിസംഭവാഃ।നിബധ്നന്തി മഹാബാഹോ ദേഹേ ദേഹിനമവ്യയമ്।।14.5।।
സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്നിങ്ങനെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ, മഹാബാഹുവേ, അവശേഷിക്കുന്ന ആത്മാവിനെ ശരീരത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
തത്ര സത്ത്വം നിര്മലത്വാത്പ്രകാശകമനാമയമ്।സുഖസങ്ഗേന ബധ്നാതി ജ്ഞാനസങ്ഗേന ചാനഘ।।14.6।।
ഇവയിൽ സത്ത്വം ശുദ്ധമായതും പ്രകാശമുള്ളതും രോഗരഹിതവുമാണ്; എങ്കിലും, അഘരഹിതനായവനേ, സുഖത്തിലും ജ്ഞാനത്തിലും ആസക്തിയിലൂടെ അത് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
രജോ രാഗാത്മകം വിദ്ധി തൃഷ്ണാസങ്ഗസമുദ്ഭവമ്।തന്നിബധ്നാതി കൌന്തേയ കര്മസങ്ഗേന ദേഹിനമ്।।14.7।।
രജസ് ആസക്തിയുള്ളതും തൃഷ്ണയിലും ബന്ധത്തിലും നിന്നുമാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത് എന്ന് അറിയുക; കൗന്തേയാ, അത് പ്രവർത്തിയിൽ ആസക്തിയിലൂടെ ജീവനെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
തമസ്ത്വജ്ഞാനജം വിദ്ധി മോഹനം സര്വദേഹിനാമ്।പ്രമാദാലസ്യനിദ്രാഭിസ്തന്നിബധ്നാതി ഭാരത।।14.8।।
തമസ് അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത് എന്ന് അറിയുക; അത് എല്ലാ ജീവികളെയും മയക്കുന്നു. പ്രമാദം, അലസ്യം, ഉറക്കം എന്നിവയിലൂടെ അത് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു, ഭാരതാ.
സത്ത്വം സുഖേ സഞ്ജയതി രജഃ കര്മണി ഭാരത।ജ്ഞാനമാവൃത്യ തു തമഃ പ്രമാദേ സഞ്ജയത്യുത।।14.9।।
സത്ത്വം സുഖത്തിൽ ആസക്തിയുണ്ടാക്കുന്നു, രജസ് പ്രവർത്തിയിൽ ആസക്തിയുണ്ടാക്കുന്നു, ഭാരതാ; എന്നാൽ തമസ് ജ്ഞാനം മറച്ച് പ്രമാദത്തിൽ ആസക്തിയുണ്ടാക്കുന്നു.
രജസ്തമശ്ചാഭിഭൂയ സത്ത്വം ഭവതി ഭാരത।രജഃ സത്ത്വം തമശ്ചൈവ തമഃ സത്ത്വം രജസ്തഥാ।।14.10।।
രജസും തമസും കീഴടക്കുമ്പോൾ സത്ത്വം മേൽക്കൊള്ളുന്നു, ഭാരതാ; സത്ത്വവും തമസും കീഴടക്കുമ്പോൾ രജസ് മേൽക്കൊള്ളുന്നു; അതുപോലെ സത്ത്വവും രജസും കീഴടക്കുമ്പോൾ തമസ് മേൽക്കൊള്ളുന്നു.
സര്വദ്വാരേഷു ദേഹേഽസ്മിന്പ്രകാശ ഉപജായതേ।ജ്ഞാനം യദാ തദാ വിദ്യാദ്വിവൃദ്ധം സത്ത്വമിത്യുത।।14.11।।
ഈ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ വാതിലുകളിലും പ്രകാശം ഉദിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ സത്ത്വം വർദ്ധിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയണം.
ലോഭഃ പ്രവൃത്തിരാരമ്ഭഃ കര്മണാമശമഃ സ്പൃഹാ।രജസ്യേതാനി ജായന്തേ വിവൃദ്ധേ ഭരതര്ഷഭ।।14.12।।
ലോഭം, പ്രവർത്തനം, പ്രവർത്തികൾ തുടങ്ങൽ, അശാന്തി, ആഗ്രഹം — ഇവ രജസ് വർദ്ധിച്ചപ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്നു, ഭാരതർഷഭാ.
അപ്രകാശോഽപ്രവൃത്തിശ്ച പ്രമാദോ മോഹ ഏവ ച।തമസ്യേതാനി ജായന്തേ വിവൃദ്ധേ കുരുനന്ദന।।14.13।।
അന്ധകാരവും പ്രവർത്തനരാഹിത്യവും പ്രമാദവും മായയും — ഇവ തമസ് വർദ്ധിച്ചപ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്നു, കുരുനന്ദനാ.
യദാ സത്ത്വേ പ്രവൃദ്ധേ തു പ്രലയം യാതി ദേഹഭൃത്।തദോത്തമവിദാം ലോകാനമലാന്പ്രതിപദ്യതേ।।14.14।।
സത്ത്വം വളരെയധികം ഉള്ളപ്പോൾ ശരീരധാരി മരിച്ചാൽ, അവൻ ഉന്നതജ്ഞാനമുള്ളവരുടെ ശുദ്ധലോകങ്ങളിൽ എത്തുന്നു.
രജസി പ്രലയം ഗത്വാ കര്മസങ്ഗിഷു ജായതേ।തഥാ പ്രലീനസ്തമസി മൂഢയോനിഷു ജായതേ।।14.15।।
രജസിൽ മരിച്ചാൽ പ്രവർത്തിയിൽ ആസക്തരായവരുടെ ഇടയിൽ ജനനം ലഭിക്കും; അതുപോലെ തമസിൽ ലയിച്ചാൽ മൂടിയ ജന്മങ്ങളിൽ ജനനം ലഭിക്കും.
കര്മണഃ സുകൃതസ്യാഹുഃ സാത്ത്വികം നിര്മലം ഫലമ്।രജസസ്തു ഫലം ദുഃഖമജ്ഞാനം തമസഃ ഫലമ്।।14.16।।
നല്ല പ്രവർത്തിയുടെ ഫലം ശുദ്ധവും സത്ത്വഗുണമുള്ളതുമാണ് എന്ന് പറയുന്നു; രജസിന്റെ ഫലം ദുഃഖമാണ്, തമസിന്റെ ഫലം അജ്ഞാനമാണ്.