അര്ജുന ഉവാച കഥം ഭീഷ്മമഹം സംഖ്യേ ദ്രോണം ച മധുസൂദന। ഇഷുഭിഃ പ്രതിയോത്സ്യാമി പൂജാര്ഹാവരിസൂദന।।2.4।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: മധുസൂദനാ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവാ, യുദ്ധത്തിൽ ബീഷ്മനും ദ്രോണനും പോലെയുള്ള ആരാധ്യരായ ഗുരുക്കളെ എങ്ങനെ ഞാൻ അമ്പുകൊണ്ട് നേരിടും?
ഗുരൂനഹത്വാ ഹി മഹാനുഭാവാന് ശ്രേയോ ഭോക്തും ഭൈക്ഷ്യമപീഹ ലോകേ। ഹത്വാര്ഥകാമാംസ്തു ഗുരൂനിഹൈവ ഭുഞ്ജീയ ഭോഗാന് രുധിരപ്രദിഗ്ധാന്।।2.5।।
ഇവിടെ മഹാനുഭാവികളായ ഗുരുക്കളെ കൊല്ലാതെ ഭിക്ഷയെടുത്ത് ജീവിക്കുന്നത് എനിക്ക് നല്ലതാണ്. അവർക്ക് ധനം വേണ്ടിയാണെങ്കിലും, അവരെ കൊന്നു കിട്ടുന്ന ആനന്ദം രക്തത്തിൽ കലർന്നതായിരിക്കും.
ന ചൈതദ്വിദ്മഃ കതരന്നോ ഗരീയോ യദ്വാ ജയേമ യദി വാ നോ ജയേയുഃ। യാനേവ ഹത്വാ ന ജിജീവിഷാമ സ്തേഽവസ്ഥിതാഃ പ്രമുഖേ ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ।।2.6।।
നമുക്ക് ഏത് നല്ലതാണെന്ന് അറിയില്ല — നാം ജയിക്കണോ, അവർ ജയിക്കണോ. ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മക്കളെ കൊല്ലിയാൽ നമുക്ക് ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹമില്ല, അവർ ഇപ്പോൾ നമ്മുടെ മുന്നിൽ നില്ക്കുന്നു.
കാര്പണ്യദോഷോപഹതസ്വഭാവഃ പൃച്ഛാമി ത്വാം ധര്മസംമൂഢചേതാഃ। യച്ഛ്രേയഃ സ്യാന്നിശ്ിചതം ബ്രൂഹി തന്മേ ശിഷ്യസ്തേഽഹം ശാധി മാം ത്വാം പ്രപന്നമ്।।2.7।।
കരുണയുടെ ദുർബലത കൊണ്ട് എന്റെ സ്വഭാവം കീഴടങ്ങിയിരിക്കുന്നു; എന്താണ് ധർമ്മം എന്നതിൽ ഞാൻ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാണ്. എനിക്ക് നല്ലത് എന്താണെന്ന് വ്യക്തമായി പറയൂ. ഞാൻ നിന്റെ ശിഷ്യനാണ്; എന്നെ പഠിപ്പിക്കൂ, ഞാൻ നിന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ന ഹി പ്രപശ്യാമി മമാപനുദ്യാ ദ്യച്ഛോകമുച്ഛോഷണമിന്ദ്രിയാണാമ്। അവാപ്യ ഭൂമാവസപത്നമൃദ്ധമ് രാജ്യം സുരാണാമപി ചാധിപത്യമ്।।2.8।।
എന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഉണക്കുന്ന ഈ ദുഃഖം അകറ്റാൻ എന്തും കഴിയുമെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഭൂമിയിൽ എനിക്ക് എത്രയും സമ്പന്നവും എതിരില്ലാത്തതുമായ രാജ്യം ലഭിച്ചാലും, ദേവന്മാരുടെ ആധിപത്യം കിട്ടിയാലും, ഈ ദുഃഖം മാറില്ല.
സഞ്ജയ ഉവാച ഏവമുക്ത്വാ ഹൃഷീകേശം ഗുഡാകേശഃ പരന്തപ। ന യോത്സ്യ ഇതി ഗോവിന്ദമുക്ത്വാ തൂഷ്ണീം ബഭൂവ ഹ।।2.9।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ഹൃഷീകേശനോടു പറഞ്ഞ്, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഗുഡാകേശൻ, 'ഞാൻ യുദ്ധിക്കില്ല' എന്ന് ഗോവിന്ദനോട് പറഞ്ഞു, പിന്നെ മൗനമായിരിച്ചു.
തമുവാച ഹൃഷീകേശഃ പ്രഹസന്നിവ ഭാരത। സേനയോരുഭയോര്മധ്യേ വിഷീദന്തമിദം വചഃ।।2.10।।
ഭാരതപുത്രാ, ആ രണ്ടു സൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങിയ അവനോട്, ഹൃഷീകേശൻ ഒരു മന്ദഹാസംപോലെ ചിരിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച അശോച്യാനന്വശോചസ്ത്വം പ്രജ്ഞാവാദാംശ്ച ഭാഷസേ। ഗതാസൂനഗതാസൂംശ്ച നാനുശോചന്തി പണ്ഡിതാഃ।।2.11।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: നീ ദുഃഖിക്കേണ്ടവർക്കു വേണ്ടി ദുഃഖിക്കുന്നു, എന്നാൽ ജ്ഞാനത്തിന്റെ വാക്കുകൾ സംസാരിക്കുന്നു. മരിച്ചവർക്കും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർക്കും പണ്ഡിതന്മാർ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.
ന ത്വേവാഹം ജാതു നാസം ന ത്വം നേമേ ജനാധിപാഃ। ന ചൈവ ന ഭവിഷ്യാമഃ സര്വേ വയമതഃ പരമ്।।2.12।।
ഞാനും നീയും ഈ ജനാധിപന്മാരും ഒരിക്കലും ഇല്ലാതിരുന്നില്ല, ഇനി ഒരിക്കലും ഇല്ലാതാവുകയുമില്ല.
ദേഹിനോഽസ്മിന്യഥാ ദേഹേ കൌമാരം യൌവനം ജരാ। തഥാ ദേഹാന്തരപ്രാപ്തിര്ധീരസ്തത്ര ന മുഹ്യതി।।2.13।।
ഈ ശരീരത്തിൽ ജീവൻ ബാല്യവും യൗവനവും വൃദ്ധാവസ്ഥയും അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ, മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്കും പോകുന്നു. ഇതിൽ ധീരന്മാർ ആശ്ചര്യപ്പെടുന്നില്ല.
മാത്രാസ്പര്ശാസ്തു കൌന്തേയ ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖദാഃ। ആഗമാപായിനോഽനിത്യാസ്താംസ്തിതിക്ഷസ്വ ഭാരത।।2.14।।
കുന്തീപുത്രാ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു ലഭിക്കുന്ന സ്പർശങ്ങൾ തണുപ്പും ചൂടും സുഖവും ദുഃഖവും നൽകുന്നു. അവ വരികയും പോകികയും ചെയ്യുന്ന, സ്ഥിരമല്ലാത്തവയാണ്. അതിനാൽ, ഭാരതപുത്രാ, നീ അവയെ സഹിക്കണം.
യം ഹി ന വ്യഥയന്ത്യേതേ പുരുഷം പുരുഷര്ഷഭ। സമദുഃഖസുഖം ധീരം സോഽമൃതത്വായ കല്പതേ।।2.15।।
പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഈ സുഖദുഃഖങ്ങൾ ആരെയും അലട്ടുന്നില്ലെങ്കിൽ, ആ ധീരൻ അമൃതതയ്ക്ക് യോഗ്യനാണ്.
നാസതോ വിദ്യതേ ഭാവോ നാഭാവോ വിദ്യതേ സതഃ। ഉഭയോരപി ദൃഷ്ടോഽന്തസ്ത്വനയോസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ।।2.16।।
അസത്യം എന്നതിനു യാഥാർത്ഥ്യമായ നിലയില്ല, സത്യം എന്നതിനു ഇല്ലാതാവലില്ല. ഈ രണ്ടിന്റെയും യഥാർത്ഥം തത്വദർശികൾ കണ്ടറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
അവിനാശി തു തദ്വിദ്ധി യേന സര്വമിദം തതമ്। വിനാശമവ്യയസ്യാസ്യ ന കശ്ചിത് കര്തുമര്ഹതി।।2.17।।
എല്ലാം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന അതിനെ നീ അക്ഷയമെന്ന് അറിയണം. ഈ അവിനാശിയെ നശിപ്പിക്കാൻ ആരാലും കഴിയില്ല.
അന്തവന്ത ഇമേ ദേഹാ നിത്യസ്യോക്താഃ ശരീരിണഃ। അനാശിനോഽപ്രമേയസ്യ തസ്മാദ്യുധ്യസ്വ ഭാരത।।2.18।।
ഈ ശരീരങ്ങൾ നശിക്കുന്നവയാണെന്ന് പറയുന്നു, എന്നാൽ അതിൽ ഉള്ള ജീവൻ ശാശ്വതവും അക്ഷയവും അളക്കാൻ കഴിയാത്തതുമാണ്. അതിനാൽ, ഭാരതപുത്രാ, നീ യുദ്ധിക്കണം.
യ ഏനം വേത്തി ഹന്താരം യശ്ചൈനം മന്യതേ ഹതമ്। ഉഭൌ തൌ ന വിജാനീതോ നായം ഹന്തി ന ഹന്യതേ।।2.19।।
ഇതിനെ കൊല്ലുന്നു എന്ന് കരുതുന്നവനും, ഇതു കൊല്ലപ്പെടുന്നു എന്ന് കരുതുന്നവനും രണ്ടുപേരും യാഥാർത്ഥ്യം അറിയുന്നില്ല. ഇതു കൊല്ലുന്നില്ല, കൊല്ലപ്പെടുന്നുമില്ല.
ന ജായതേ മ്രിയതേ വാ കദാചി ന്നായം ഭൂത്വാ ഭവിതാ വാ ന ഭൂയഃ। അജോ നിത്യഃ ശാശ്വതോഽയം പുരാണോ ന ഹന്യതേ ഹന്യമാനേ ശരീരേ।।2.20।।
ഇത് ഒരിക്കലും ജനിക്കുകയോ മരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. ഒരിക്കൽ ഉണ്ടായാൽ, പിന്നെ ഇല്ലാതാകുന്നുമില്ല. ഇത് ജനനമില്ലാത്തതും, ശാശ്വതവും, പുരാതനവുമാണ്. ശരീരം നശിച്ചാലും, ഇത് നശിക്കുന്നില്ല.
വേദാവിനാശിനം നിത്യം യ ഏനമജമവ്യയമ്। കഥം സ പുരുഷഃ പാര്ഥ കം ഘാതയതി ഹന്തി കമ്।।2.21।।
പാർത്താ, ഈ ആത്മാവ് അക്ഷയവും ശാശ്വതവും ജനനമില്ലാത്തതും മാറ്റമില്ലാത്തതുമാണെന്ന് ആരെങ്കിലും അറിയുന്നെങ്കിൽ, അവൻ എങ്ങനെയാണ് ആരെയും കൊല്ലുകയോ കൊല്ലാൻ ഇടയാക്കുകയോ ചെയ്യുക?
വാസാംസി ജീര്ണാനി യഥാ വിഹായ നവാനി ഗൃഹ്ണാതി നരോഽപരാണി। തഥാ ശരീരാണി വിഹായ ജീര്ണാ ന്യന്യാനി സംയാതി നവാനി ദേഹീ।।2.22।।
ഒരു മനുഷ്യൻ പഴയ വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയവ ധരിക്കുന്നതുപോലെ, ജീവൻ പഴയ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ ശരീരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു.
നൈനം ഛിന്ദന്തി ശസ്ത്രാണി നൈനം ദഹതി പാവകഃ। ന ചൈനം ക്ലേദയന്ത്യാപോ ന ശോഷയതി മാരുതഃ।।2.23।।
ഇതിനെ ആയുധങ്ങൾ വെട്ടാൻ കഴിയില്ല, അഗ്നി ദഹിപ്പിക്കാനും കഴിയില്ല. വെള്ളം ഇതിനെ നനയ്ക്കുകയുമില്ല, കാറ്റ് ഉണക്കുകയും ചെയ്യില്ല.
അച്ഛേദ്യോഽയമദാഹ്യോഽയമക്ലേദ്യോഽശോഷ്യ ഏവ ച। നിത്യഃ സര്വഗതഃ സ്ഥാണുരചലോഽയം സനാതനഃ।।2.24।।
ഇത് വെട്ടാനാവില്ല, ദഹിപ്പിക്കാനാവില്ല, നനയ്ക്കാനാവില്ല, ഉണക്കാനാവില്ല. ഇത് ശാശ്വതവും എല്ലായിടത്തും ഉള്ളതും, അചഞ്ചലവും പുരാതനവുമാണ്.
അവ്യക്തോഽയമചിന്ത്യോഽയമവികാര്യോഽയമുച്യതേ। തസ്മാദേവം വിദിത്വൈനം നാനുശോചിതുമര്ഹസി।।2.25।।
ഇത് കാണാനാവാത്തതും, ചിന്തിക്കാൻ കഴിയാത്തതും, മാറ്റം വരാത്തതുമാണ് എന്ന് പറയുന്നു. അതിനാൽ, ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞ് നീ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.
അഥ ചൈനം നിത്യജാതം നിത്യം വാ മന്യസേ മൃതമ്। തഥാപി ത്വം മഹാബാഹോ നൈവം ശോചിതുമര്ഹസി।।2.26।।
നീ ഈ ആത്മാവ് എല്ലായ്പോഴും ജനിച്ചും മരിച്ചും കൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്നു കരുതിയാലും, മഹാബാഹുവായവനേ, ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.
ജാതസ്യ ഹി ധ്രുവോ മൃത്യുര്ധ്രുവം ജന്മ മൃതസ്യ ച। തസ്മാദപരിഹാര്യേഽര്ഥേ ന ത്വം ശോചിതുമര്ഹസി।।2.27।।
ജനിച്ചവന് മരണവും മരിച്ചവന് വീണ്ടും ജനനവും ഉറപ്പാണ്. അതിനാൽ ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയാത്ത കാര്യത്തിൽ നീ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.
അവ്യക്താദീനി ഭൂതാനി വ്യക്തമധ്യാനി ഭാരത। അവ്യക്തനിധനാന്യേവ തത്ര കാ പരിദേവനാ।।2.28।।
എല്ലാ ജീവികളും ആദിയിൽ കാണാനാവാത്തതും നടുവിൽ കാണാവുന്നതും അവസാനം വീണ്ടും കാണാനാവാത്തതുമാണ്. അപ്പോൾ ഇതിൽ ദുഃഖിക്കാൻ എന്താണ് കാര്യം?
ആശ്ചര്യവത്പശ്യതി കശ്ചിദേന മാശ്ചര്യവദ്വദതി തഥൈവ ചാന്യഃ। ആശ്ചര്യവച്ചൈനമന്യഃ ശ്രൃണോതി ശ്രുത്വാപ്യേനം വേദ ന ചൈവ കശ്ചിത്।।2.29।।
ചിലർ ഇതിനെ അത്ഭുതമായി കാണുന്നു, മറ്റൊരാൾ അത്ഭുതമായി പറയുന്നു, മറ്റൊരാൾ അത്ഭുതമായി കേൾക്കുന്നു, എങ്കിലും കേട്ടിട്ടും ആരും അതിന്റെ യഥാർത്ഥം അറിയുന്നില്ല.
ദേഹീ നിത്യമവധ്യോഽയം ദേഹേ സര്വസ്യ ഭാരത। തസ്മാത്സര്വാണി ഭൂതാനി ന ത്വം ശോചിതുമര്ഹസി।।2.30।।
എല്ലാവരുടെയും ശരീരത്തിൽ ഉള്ള ആത്മാവ് എപ്പോഴും നശിക്കാത്തതാണ്, ഭാരതാ. അതിനാൽ നീ ഒരു ജീവിയെയും കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.
സ്വധര്മമപി ചാവേക്ഷ്യ ന വികമ്പിതുമര്ഹസി। ധര്മ്യാദ്ധി യുദ്ധാഛ്രേയോഽന്യത്ക്ഷത്രിയസ്യ ന വിദ്യതേ।।2.31।।
നിന്റെ സ്വന്തം കർത്തവ്യം പോലും നോക്കിയാൽ നീ വിറയരേണ്ടതില്ല. ക്ഷത്രിയനു ധർമ്മയുദ്ധത്തേക്കാൾ ഉത്തമമായത് ഇല്ല.
യദൃച്ഛയാ ചോപപന്നം സ്വര്ഗദ്വാരമപാവൃതമ്। സുഖിനഃ ക്ഷത്രിയാഃ പാര്ഥ ലഭന്തേ യുദ്ധമീദൃശമ്।।2.32।।
സ്വയം സംഭവിക്കുന്ന, സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള വാതിൽ തുറക്കുന്ന യുദ്ധം ലഭിക്കുന്ന ക്ഷത്രിയന്മാർ ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്, പാർഥ.
അഥ ചൈത്ത്വമിമം ധര്മ്യം സംഗ്രാമം ന കരിഷ്യസി। തതഃ സ്വധര്മം കീര്തിം ച ഹിത്വാ പാപമവാപ്സ്യസി।।2.33।।
നീ ഈ ധർമ്മയുദ്ധം ചെയ്യാതെ ഇരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, നിന്റെ കർത്തവ്യവും മാനവും ഉപേക്ഷിച്ച് പാപം നേടും.