ശ്രേയോ ഹി ജ്ഞാനമഭ്യാസാജ്ജ്ഞാനാദ്ധ്യാനം വിശിഷ്യതേ।ധ്യാനാത്കര്മഫലത്യാഗസ്ത്യാഗാച്ഛാന്തിരനന്തരമ്।।12.12।।
അഭ്യാസത്തേക്കാൾ ജ്ഞാനം ഉത്തമമാണ്; ജ്ഞാനത്തേക്കാൾ ധ്യാനം ഉത്തമമാണ്; ധ്യാനത്തേക്കാൾ പ്രവൃത്തി ഫലം ഉപേക്ഷിക്കൽ ഉത്തമമാണ്; ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ഉടൻ തന്നെ ശാന്തി ലഭിക്കും.
അദ്വേഷ്ടാ സര്വഭൂതാനാം മൈത്രഃ കരുണ ഏവ ച।നിര്മമോ നിരഹങ്കാരഃ സമദുഃഖസുഖഃ ക്ഷമീ।।12.13।।
എല്ലാ ജീവികളോടും വൈരാഗ്യമില്ലാത്തവനും, സൗഹൃദവും കരുണയും ഉള്ളവനും, സ്വാർത്ഥതയില്ലാത്തവനും, അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനും, സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമത്വബുദ്ധിയുള്ളവനും, ക്ഷമയുള്ളവനും,
സന്തുഷ്ടഃ സതതം യോഗീ യതാത്മാ ദൃഢനിശ്ചയഃ।മയ്യര്പിതമനോബുദ്ധിര്യോ മദ്ഭക്തഃ സ മേ പ്രിയഃ।।12.14।।
സന്തുഷ്ടനും, എപ്പോഴും ആത്മസംയമനമുള്ളവനും, ദൃഢനിശ്ചയമുള്ളവനും, മനസ്സും ബുദ്ധിയും എന്നിൽ അർപ്പിച്ച ഭക്തനും, അത്തരം ഭക്തൻ എനിക്ക് പ്രിയനാണ്.
യസ്മാന്നോദ്വിജതേ ലോകോ ലോകാന്നോദ്വിജതേ ച യഃ।ഹര്ഷാമര്ഷഭയോദ്വേഗൈര്മുക്തോ യഃ സ ച മേ പ്രിയഃ।।12.15।।
യാരാലും ലോകം അലറുന്നില്ല, ലോകം അവനാൽ അലറുന്നില്ല, സന്തോഷം, അസൂയ, ഭയം, ഉത്കണ്ഠ എന്നിവയിൽ നിന്ന് മോചിതനായവനും എനിക്ക് പ്രിയനാണ്.
അനപേക്ഷഃ ശുചിര്ദക്ഷ ഉദാസീനോ ഗതവ്യഥഃ।സര്വാരമ്ഭപരിത്യാഗീ യോ മദ്ഭക്തഃ സ മേ പ്രിയഃ।।12.16।।
എന്തിനും പ്രതീക്ഷയില്ലാത്തവനും, ശുദ്ധനും, കൃത്യനിഷ്ഠയുള്ളവനും, നിരപേക്ഷനും, ദു:ഖം വിട്ടവനും, എല്ലാ പ്രവർത്തികളും ഉപേക്ഷിച്ചവനും, അത്തരം ഭക്തൻ എനിക്ക് പ്രിയനാണ്.
യോ ന ഹൃഷ്യതി ന ദ്വേഷ്ടി ന ശോചതി ന കാങ്ക്ഷതി।ശുഭാശുഭപരിത്യാഗീ ഭക്ിതമാന്യഃ സ മേ പ്രിയഃ।।12.17।।
ആനന്ദം കാണുന്നില്ലാത്തവനും, ദ്വേഷം ഇല്ലാത്തവനും, ദു:ഖം അനുഭവിക്കാത്തവനും, ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തവനും, നല്ലതും ചീത്തയും ഉപേക്ഷിച്ചവനും, ഭക്തിയുള്ളവനും എനിക്ക് പ്രിയനാണ്.
സമഃ ശത്രൌ ച മിത്രേ ച തഥാ മാനാപമാനയോഃ।ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖേഷു സമഃ സങ്ഗവിവര്ജിതഃ।।12.18।।
ശത്രുവിനോടും സുഹൃത്തിനോടും ഒരുപോലെ പെരുമാറുന്നവനും, മാനവും അപമാനവും ഒരുപോലെ കാണുന്നവനും, ചൂടിലും തണുപ്പിലും, സന്തോഷത്തിലും ദുഃഖത്തിലും ഒരുപോലെയായവനും, ആസ്വാദനബോധം വിട്ടവനും.
തുല്യനിന്ദാസ്തുതിര്മൌനീ സന്തുഷ്ടോ യേനകേനചിത്।അനികേതഃ സ്ഥിരമതിര്ഭക്ിതമാന്മേ പ്രിയോ നരഃ।।12.19।।
നിന്ദയും പ്രശംസയും ഒരുപോലെ കാണുന്നവനും, മിണ്ടാതെ ഇരിക്കുന്നവനും, എന്ത് ലഭിച്ചാലും തൃപ്തനായവനും, സ്ഥിരമായ താമസമില്ലാത്തവനും, മനസ്സിൽ ഉറപ്പുള്ളവനും, ഭക്തിയുള്ളവനും, അത്തരം മനുഷ്യൻ എനിക്ക് പ്രിയനാണ്.
യേ തു ധര്മ്യാമൃതമിദം യഥോക്തം പര്യുപാസതേ।ശ്രദ്ദധാനാ മത്പരമാ ഭക്താസ്തേഽതീവ മേ പ്രിയാഃ।।12.20।।
എന്നാൽ ഈ അമൃതസ്വരൂപമായ ധർമ്മം വിശ്വാസത്തോടെ, എന്നെ പരമമായതായിട്ട് കരുതി, ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കുന്നവർ എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയരാണ്.
അര്ജുന ഉവാച പ്രകൃതിം പുരുഷം ചൈവ ക്ഷേത്രം ക്ഷേത്രജ്ഞമേവ ച। ഏതദ്വേദിതുമിച്ഛാമി ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ച കേശവ।।13.1।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: പ്രകൃതിയും പുരുഷനും, ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും, ജ്ഞാനവും അറിയേണ്ടതുമെല്ലാം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കേശവ.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാചഇദം ശരീരം കൌന്തേയ ക്ഷേത്രമിത്യഭിധീയതേ।ഏതദ്യോ വേത്തി തം പ്രാഹുഃ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഇതി തദ്വിദഃ।।13.2।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ഈ ശരീരമാണ്, കുന്തിപുത്രാ, 'ക്ഷേത്രം' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനെ അറിയുന്നവനെയാണ് ജ്ഞാനികൾ 'ക്ഷേത്രജ്ഞൻ' എന്ന് പറയുന്നു.
ക്ഷേത്രജ്ഞം ചാപി മാം വിദ്ധി സര്വക്ഷേത്രേഷു ഭാരത। ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോര്ജ്ഞാനം യത്തജ്ജ്ഞാനം മതം മമ।।13.3।।
ഭാരത, എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലും ക്ഷേത്രജ്ഞനായി എന്നെയും നീ അറിയണം. ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും സംബന്ധിച്ചുള്ള ജ്ഞാനമാണ് ഞാൻ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം എന്ന് കരുതുന്നത്.
തത്ക്ഷേത്രം യച്ച യാദൃക് ച യദ്വികാരി യതശ്ച യത്।സ ച യോ യത്പ്രഭാവശ്ച തത്സമാസേന മേ ശ്രൃണു।।13.4।।
ക്ഷേത്രം എന്താണ്, അതിന്റെ സ്വഭാവം എങ്ങനെയാണ്, അതിന്റെ മാറ്റങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്, അതിന്റെ ഉത്ഭവം എവിടുനിന്നാണ്, അതിന്റെ സ്വാധീനം എത്രമാത്രമുണ്ട് — ഇതെല്ലാം ഞാൻ ചുരുക്കത്തിൽ പറയാം, കേൾക്കൂ.
ഋഷിഭിര്ബഹുധാ ഗീതം ഛന്ദോഭിര്വിവിധൈഃ പൃഥക്।ബ്രഹ്മസൂത്രപദൈശ്ചൈവ ഹേതുമദ്ഭിര്വിനിശ്ിചതൈഃ।।13.5।।
ഇത് മഹർഷിമാർ പലവിധത്തിൽ വേദമന്ത്രങ്ങളിലൂടെയും, വ്യത്യസ്ത ഛന്ദസ്സുകളിൽ വേറിട്ടും, കാരണം വ്യക്തമാക്കുന്ന ബ്രഹ്മസൂത്രങ്ങളിലൂടെയും പാടിയിട്ടുണ്ട്.
മഹാഭൂതാന്യഹങ്കാരോ ബുദ്ധിരവ്യക്തമേവ ച।ഇന്ദ്രിയാണി ദശൈകം ച പഞ്ച ചേന്ദ്രിയഗോചരാഃ।।13.6।।
പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ, അഹങ്കാരം, ബുദ്ധി, അവ്യക്തം, പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ — ഇവയൊക്കെയാണ്.
ഇച്ഛാ ദ്വേഷഃ സുഖം ദുഃഖം സങ്ഘാതശ്ചേതനാധൃതിഃ।ഏതത്ക്ഷേത്രം സമാസേന സവികാരമുദാഹൃതമ്।।13.7।।
ആഗ്രഹം, ദ്വേഷം, സന്തോഷം, ദുഃഖം, ശരീരസമൂഹം, ചൈതന്യം, ധൈര്യം — ഇതൊക്കെയാണ് ക്ഷേത്രം, അതിന്റെ മാറ്റങ്ങളോടുകൂടി ചുരുക്കത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ.
അമാനിത്വമദമ്ഭിത്വമഹിംസാ ക്ഷാന്തിരാര്ജവമ്।ആചാര്യോപാസനം ശൌചം സ്ഥൈര്യമാത്മവിനിഗ്രഹഃ।।13.8।।
മാനഭാവം ഇല്ലായ്മ, കപടത ഇല്ലായ്മ, അഹിംസ, ക്ഷമ, നേരുമനസ്സ്, ഗുരുവിനെ ആദരിക്കൽ, ശുദ്ധി, സ്ഥിരത, ആത്മനിയന്ത്രണം.
ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വൈരാഗ്യമനഹങ്കാര ഏവ ച।ജന്മമൃത്യുജരാവ്യാധിദുഃഖദോഷാനുദര്ശനമ്।।13.9।।
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ വിരക്തി, അഹങ്കാരം ഇല്ലായ്മ, ജനനം, മരണം, വയസ്സാകൽ, രോഗം എന്നിവയുടെ ദോഷങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കൽ.
അസക്ിതരനഭിഷ്വങ്ഗഃ പുത്രദാരഗൃഹാദിഷു।നിത്യം ച സമചിത്തത്വമിഷ്ടാനിഷ്ടോപപത്തിഷു।।13.10।।
ആസ്വാദനബോധം ഇല്ലായ്മ, മകനിലും ഭാര്യയിലും വീട്ടിലും മുതലായവയിലൊന്നിലും执ിയില്ലായ്മ, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും സംഭവിക്കുമ്പോഴും മനസ്സിൽ സമത്വം നിലനിർത്തൽ.
മയി ചാനന്യയോഗേന ഭക്ിതരവ്യഭിചാരിണീ।വിവിക്തദേശസേവിത്വമരതിര്ജനസംസദി।।13.11।।
എന്നിൽ അനന്യമായ യോഗത്തോടെ അചഞ്ചലമായ ഭക്തി, ഏകാന്തമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ ഇഷ്ടം, ജനസമൂഹത്തിൽ ആസ്വാദനമില്ലായ്മ.
അധ്യാത്മജ്ഞാനനിത്യത്വം തത്ത്വജ്ഞാനാര്ഥദര്ശനമ്।ഏതജ്ജ്ഞാനമിതി പ്രോക്തമജ്ഞാനം യദതോന്യഥാ।।13.12।।
ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥിരത, സത്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം മനസ്സിലാക്കൽ — ഇതാണ് ജ്ഞാനം എന്ന് പറയുന്നത്; ഇതിന് വിപരീതമായതെല്ലാം അജ്ഞാനമാണ്.
ജ്ഞേയം യത്തത്പ്രവക്ഷ്യാമി യജ്ജ്ഞാത്വാഽമൃതമശ്നുതേ।അനാദിമത്പരം ബ്രഹ്മ ന സത്തന്നാസദുച്യതേ।।13.13।।
എന്താണ് അറിയേണ്ടത് എന്ന് ഞാൻ പറയാം; അതറിയുമ്പോൾ അമൃതസ്വരൂപം പ്രാപിക്കാം. അതിന് ആദിയില്ല, അതാണ് പരമമായ ബ്രഹ്മം; അതിനെ സത്തായോ അസത്തായോ വിളിക്കാറില്ല.
സര്വതഃ പാണിപാദം തത്സര്വതോഽക്ഷിശിരോമുഖമ്।സര്വതഃ ശ്രുതിമല്ലോകേ സര്വമാവൃത്യ തിഷ്ഠതി।।13.14।।
എവിടെയും കൈകളും കാലുകളും ഉള്ളത് പോലെ, എല്ലായിടത്തും കണ്ണുകളും തലകളും മുഖങ്ങളും ഉള്ളതുപോലെ, ലോകത്ത് എല്ലായിടത്തും ചെവികൾ ഉള്ളതുപോലെ, എല്ലാം ആവൃതമാക്കി നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്വേന്ദ്രിയഗുണാഭാസം സര്വേന്ദ്രിയവിവര്ജിതമ്।അസക്തം സര്വഭൃച്ചൈവ നിര്ഗുണം ഗുണഭോക്തൃ ച।।13.15।।
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങൾ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതും, എന്നാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതും, ആസ്വാദനബോധം ഇല്ലാത്തതും, എല്ലാം പിന്തുണയ്ക്കുന്നതും, ഗുണങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതും, എന്നാൽ ഗുണങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നതുമാണ്.
ബഹിരന്തശ്ച ഭൂതാനാമചരം ചരമേവ ച।സൂക്ഷ്മത്വാത്തദവിജ്ഞേയം ദൂരസ്ഥം ചാന്തികേ ച തത്।।13.16।।
എല്ലാ ജീവികളുടെയും അകത്തും പുറത്തും അതുണ്ട്; അത് ചലിക്കുന്നതും അചലമായതുമാണ്; അത്ര സൂക്ഷ്മമായതിനാൽ അതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല; അതു ദൂരത്തും അതുപോലെ അടുത്തും നിലകൊള്ളുന്നു.
അവിഭക്തം ച ഭൂതേഷു വിഭക്തമിവ ച സ്ഥിതമ്।ഭൂതഭര്തൃ ച തജ്ജ്ഞേയം ഗ്രസിഷ്ണു പ്രഭവിഷ്ണു ച।।13.17।।
അത് എല്ലാ ജീവികളിലും വിഭജിക്കപ്പെടാതെ ഒന്നായി നിലകൊള്ളുന്നു, പക്ഷേ വിഭജിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നുന്നു; അതാണ് എല്ലാ ജീവികളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നത്; അതു എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുകയും സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ജ്യോതിഷാമപി തജ്ജ്യോതിസ്തമസഃ പരമുച്യതേ।ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ജ്ഞാനഗമ്യം ഹൃദി സര്വസ്യ വിഷ്ഠിതമ്।।13.18।।
എല്ലാ പ്രകാശങ്ങളിലെയും പ്രകാശം അതാണ്; അതു ഇരുണ്ടതിനെക്കാൾ ഉയർന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു; അതാണ് ജ്ഞാനം, അറിയേണ്ടത്, ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ലഭ്യമാകുന്നത്; അതു എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഇതി ക്ഷേത്രം തഥാ ജ്ഞാനം ജ്ഞേയം ചോക്തം സമാസതഃ।മദ്ഭക്ത ഏതദ്വിജ്ഞായ മദ്ഭാവായോപപദ്യതേ।।13.19।।
ഇങ്ങനെ, ഈ ദേശവും ജ്ഞാനവും അറിയേണ്ടതും സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കുന്ന എന്റെ ഭക്തൻ എനിക്ക് സമാനമായ അവസ്ഥയിലാകും.
പ്രകൃതിം പുരുഷം ചൈവ വിദ്ധ്യനാദീ ഉഭാവപി।വികാരാംശ്ച ഗുണാംശ്ചൈവ വിദ്ധി പ്രകൃതിസംഭവാന്।।13.20।।
പ്രകൃതിയും പുരുഷനും ആദിയില്ലാത്തവയാണെന്ന് അറിയണം; എല്ലാ മാറ്റങ്ങളും ഗുണങ്ങളും പ്രകൃതിയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
കാര്യകാരണകര്തൃത്വേ ഹേതുഃ പ്രകൃതിരുച്യതേ।പുരുഷഃ സുഖദുഃഖാനാം ഭോക്തൃത്വേ ഹേതുരുച്യതേ।।13.21।।
ഫലവും കാരണവും ചെയ്യുന്നവനായി നിലകൊള്ളുന്നത് പ്രകൃതിയാണ്; ആനന്ദവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നവനായി നിലകൊള്ളുന്നത് പുരുഷനാണ്.