കസ്മാച്ച തേ ന നമേരന്മഹാത്മന് ഗരീയസേ ബ്രഹ്മണോഽപ്യാദികര്ത്രേ। അനന്ത ദേവേശ ജഗന്നിവാസ ത്വമക്ഷരം സദസത്തത്പരം യത്।।11.37।।
മഹാത്മാവേ, സകലത്തിനും ആദിയായ ബ്രഹ്മാവിനേക്കാൾ മഹത്വമുള്ളവനായി, അനന്തനായ ദേവന്മാരുടെ നാഥനായും ലോകത്തിന്റെ ആധാരമായും നിലകൊള്ളുന്നവനായി, നശിക്കാത്തവനും, സതും അസതും അതിനപ്പുറത്തുള്ളതും ആകുന്നവനായി, എങ്ങിനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കാതിരിക്കുമെന്നു ചോദിക്കേണ്ടതില്ലല്ലോ.
ത്വമാദിദേവഃ പുരുഷഃ പുരാണ സ്ത്വമസ്യ വിശ്വസ്യ പരം നിധാനമ്। വേത്താസി വേദ്യം ച പരം ച ധാമ ത്വയാ തതം വിശ്വമനന്തരൂപ।।11.38।।
നീ ആദിദേവനും, പുരാതനപുരുഷനും, ഈ വിശ്വത്തിന്റെയും പരമാശ്രയവുമാണ്. നീ അറിയുന്നവനും അറിയപ്പെടേണ്ടതും പരമധാമവുമാണ്. അനന്തരൂപനായ നീയാൽ ഈ ലോകം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
വായുര്യമോഽഗ്നിര്വരുണഃ ശശാങ്കഃ പ്രജാപതിസ്ത്വം പ്രപിതാമഹശ്ച। നമോ നമസ്തേഽസ്തു സഹസ്രകൃത്വഃ പുനശ്ച ഭൂയോഽപി നമോ നമസ്തേ।।11.39।।
നീ വായുവും, യമനും, അഗ്നിയും, വരുണനും, ചന്ദ്രനും, പ്രജാപതിയും, പ്രപിതാമഹനുമാണ്. നിനക്കായിരം പ്രാവശ്യം നമസ്കാരം, വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം, നമസ്കാരം.
നമഃ പുരസ്താദഥ പൃഷ്ഠതസ്തേ നമോഽസ്തു തേ സര്വത ഏവ സര്വ। അനന്തവീര്യാമിതവിക്രമസ്ത്വം സര്വം സമാപ്നോഷി തതോഽസി സര്വഃ।।11.40।।
മുന്നിലും പിന്നിലും നിന്നെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു. എല്ലാ ദിശകളിലും നിന്നെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു, സകലവുമാകുന്നവനേ. അനന്തശക്തിയുള്ളവനായി, അളവറ്റ വീര്യശാലിയായ്, നീ എല്ലാം ആകുന്നു, അതുകൊണ്ടു നീയാണ് സകലവും.
സഖേതി മത്വാ പ്രസഭം യദുക്തം ഹേ കൃഷ്ണ ഹേ യാദവ ഹേ സഖേതി। അജാനതാ മഹിമാനം തവേദം മയാ പ്രമാദാത്പ്രണയേന വാപി।।11.41।।
സുഹൃത്ത് എന്നു കരുതി, കൃഷ്ണാ, യാദവാ, സുഹൃത്ത് എന്നിങ്ങനെ ഞാൻ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു, നിന്റെ മഹത്വം അറിയാതെയോ, അശ്രദ്ധയാലോ സ്നേഹത്താലോ പറഞ്ഞതെല്ലാം,
യച്ചാവഹാസാര്ഥമസത്കൃതോഽസി വിഹാരശയ്യാസനഭോജനേഷു। ഏകോഽഥവാപ്യച്യുത തത്സമക്ഷം തത്ക്ഷാമയേ ത്വാമഹമപ്രമേയമ്।।11.42।।
നിനക്ക് അപമാനം തോന്നുന്ന വിധത്തിൽ, തമാശയ്ക്കോ, കളിക്കിടയിലോ, വിശ്രമിക്കുമ്പോഴോ, ഇരിക്കുമ്പോഴോ, ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോഴോ, ഒറ്റയ്ക്കോ മറ്റുള്ളവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിലോ, അച്യുതാ, ഞാൻ ചെയ്തതെല്ലാം, അപ്രമേയനായ ദേവാ, അതെല്ലാം ക്ഷമിക്കണമെന്നു ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു.
പിതാസി ലോകസ്യ ചരാചരസ്യ ത്വമസ്യ പൂജ്യശ്ച ഗുരുര്ഗരീയാന്। ന ത്വത്സമോഽസ്ത്യഭ്യധികഃ കുതോഽന്യോ ലോകത്രയേഽപ്യപ്രതിമപ്രഭാവ।।11.43।।
നീ ചലനശീലികളുടെയും അചലങ്ങളുടെയും ലോകത്തിന്റെ പിതാവാണ്. നീ ആരാധനാർഹനും ഗുരുക്കളിൽ ഏറ്റവും വലിയവനുമാണ്. നിനക്കു തുല്യനോ അതിലധികനോ ലോകത്രയത്തിലും ആരുമില്ല, അപരിമിതശക്തിയുള്ളവനേ.
തസ്മാത്പ്രണമ്യ പ്രണിധായ കായം പ്രസാദയേ ത്വാമഹമീശമീഡ്യമ്। പിതേവ പുത്രസ്യ സഖേവ സഖ്യുഃ പ്രിയഃ പ്രിയായാര്ഹസി ദേവ സോഢുമ്।।11.44।।
അതിനാൽ, ഞാൻ നമസ്കരിച്ച് ശരീരം താഴ്ത്തി, കർത്താവേ, സ്തുത്യർഹനായ ദേവാ, നിന്റെ ദയ തേടുന്നു. പിതാവിന് മകനോടുള്ളതുപോലെയും, സുഹൃത്തിനും സുഹൃത്തിനോടുള്ളതുപോലെയും, പ്രിയപ്പെട്ടവർക്കു തമ്മിലുള്ളതുപോലെയും, ദേവാ, നീ എന്നെ ക്ഷമിക്കണം.
അദൃഷ്ടപൂര്വം ഹൃഷിതോഽസ്മി ദൃഷ്ട്വാ ഭയേന ച പ്രവ്യഥിതം മനോ മേ। തദേവ മേ ദര്ശയ ദേവ രൂപം പ്രസീദ ദേവേശ ജഗന്നിവാസ।।11.45।।
ഇതുവരെ ഞാൻ കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത രൂപം കണ്ടതിൽ ഞാൻ ആനന്ദിതനാണ്, പക്ഷേ ഭയത്താൽ എന്റെ മനസ്സ് വിറക്കുന്നു. ദേവാ, ദയവായി ആ പഴയ രൂപം തന്നെ എനിക്ക് കാണിക്കണം, ദേവന്മാരുടെ നാഥാ, ലോകത്തിന്റെ ആധാരമായവനേ.
കിരീടിനം ഗദിനം ചക്രഹസ്ത മിച്ഛാമി ത്വാം ദ്രഷ്ടുമഹം തഥൈവ। തേനൈവ രൂപേണ ചതുര്ഭുജേന സഹസ്രബാഹോ ഭവ വിശ്വമൂര്തേ।।11.46।।
കിരീടം ധരിച്ചും, ഗദയും ചക്രവും കൈവശമുള്ള നാലു കൈകളോടുകൂടിയ രൂപം കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആയിരം കൈകളുള്ള വിശ്വമൂർത്തിയായ ദേവാ, ആ രൂപത്തിൽ ദർശനം നൽകണം.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച മയാ പ്രസന്നേന തവാര്ജുനേദം രൂപം പരം ദര്ശിതമാത്മയോഗാത്। തേജോമയം വിശ്വമനന്തമാദ്യം യന്മേ ത്വദന്യേന ന ദൃഷ്ടപൂര്വമ്।।11.47।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: അർജ്ജുനാ, എന്റെ യോഗശക്തിയാൽ, എന്റെ പരമരൂപം, പ്രകാശമുള്ളതും വിശ്വവ്യാപിയായതും അനന്തവും ആദിമവുമായതും, നിനക്ക് മാത്രം ഞാൻ ദയവുകൊണ്ട് കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. മറ്റാരും ഇതുവരെ ഇത് കണ്ടിട്ടില്ല.
ന വേദയജ്ഞാധ്യയനൈര്ന ദാനൈ ര്ന ച ക്രിയാഭിര്ന തപോഭിരുഗ്രൈഃ। ഏവംരൂപഃ ശക്യ അഹം നൃലോകേ ദ്രഷ്ടും ത്വദന്യേന കുരുപ്രവീര।।11.48।।
വേദപഠനത്തിലൂടെയോ യാഗങ്ങളിലൂടെയോ ദാനങ്ങളിലൂടെയോ കര്മ്മങ്ങളിലൂടെയോ കഠിനതപസ്സുകളിലൂടെയോ, മനുഷ്യലോകത്ത് നീയല്ലാതെ മറ്റാരും ഈ രൂപം കാണാൻ കഴിയില്ല, കുരുവീരാ.
മാ തേ വ്യഥാ മാ ച വിമൂഢഭാവോ ദൃഷ്ട്വാ രൂപം ഘോരമീദൃങ്മമേദമ്। വ്യപേതഭീഃ പ്രീതമനാഃ പുനസ്ത്വം തദേവ മേ രൂപമിദം പ്രപശ്യ।।11.49।।
എന്റെ ഈ ഭയങ്കരമായ രൂപം കണ്ടിട്ട് ഭയമോ ആശങ്കയോ നിനക്കുണ്ടാകേണ്ട. ഭയം മാറി മനസ്സ് സന്തോഷത്തോടെ, വീണ്ടും എന്റെ ആ പഴയ രൂപം തന്നെ നീ കാണുക.
സഞ്ജയ ഉവാച ഇത്യര്ജുനം വാസുദേവസ്തഥോക്ത്വാ സ്വകം രൂപം ദര്ശയാമാസ ഭൂയഃ। ആശ്വാസയാമാസ ച ഭീതമേനം ഭൂത്വാ പുനഃ സൌമ്യവപുര്മഹാത്മാ।।11.50।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: അർജ്ജുനനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, വാസുദേവൻ തന്റെ സ്വരൂപം വീണ്ടും കാണിച്ചു. മഹാത്മാവായ ദേവൻ, സൌമ്യമായ രൂപം സ്വീകരിച്ച് ഭയപ്പെട്ട അർജ്ജുനനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
അര്ജുന ഉവാച ദൃഷ്ട്വേദം മാനുഷം രൂപം തവസൌമ്യം ജനാര്ദന। ഇദാനീമസ്മി സംവൃത്തഃ സചേതാഃ പ്രകൃതിം ഗതഃ।।11.51।।
അർജ്ജുനൻ പറഞ്ഞു: ജനാർദ്ദനാ, നിന്റെ ഈ മനുഷ്യരൂപം, സൌമ്യമായതും മനോഹരവുമായതും ഞാൻ കണ്ടപ്പോൾ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ മനസ്സിൽ സമാധാനവും സ്വാഭാവികതയും തിരിച്ചുപിടിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച സുദുര്ദര്ശമിദം രൂപം ദൃഷ്ടവാനസി യന്മമ। ദേവാ അപ്യസ്യ രൂപസ്യ നിത്യം ദര്ശനകാങ്ക്ഷിണഃ।।11.52।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: നീ കണ്ട ഈ എന്റെ രൂപം കാണാൻ വളരെ ദുർലഭമാണ്; ദേവന്മാർക്കും ഈ രൂപം എപ്പോഴും കാണാൻ വലിയ ആഗ്രഹം ഉണ്ട്.
നാഹം വേദൈര്ന തപസാ ന ദാനേന ന ചേജ്യയാ। ശക്യ ഏവംവിധോ ദ്രഷ്ടും ദൃഷ്ടവാനസി മാം യഥാ।।11.53।।
വേദങ്ങളാലോ, തപസ്സാലോ, ദാനങ്ങളാലോ, യാഗങ്ങളാലോ, ഈ വിധത്തിൽ എന്നെ കാണാൻ കഴിയില്ല; നീ എന്നെ കണ്ടതുപോലെ.
ഭക്ത്യാ ത്വനന്യയാ ശക്യമഹമേവംവിധോഽര്ജുന। ജ്ഞാതും ദൃഷ്ടും ച തത്ത്വേന പ്രവേഷ്ടും ച പരംതപ।।11.54।।
എന്നാൽ, അർജ്ജുനാ, അനന്യഭക്തിയാൽ മാത്രം എന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാനും കാണാനും, എന്നിൽ ലയിക്കാനും സാധിക്കും, ശത്രുനാശകനേ.
മത്കര്മകൃന്മത്പരമോ മദ്ഭക്തഃ സങ്ഗവര്ജിതഃ। നിര്വൈരഃ സര്വഭൂതേഷു യഃ സ മാമേതി പാണ്ഡവ।।11.55।।
എനിക്ക് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും, എന്നെ പരമമായത് എന്ന് കരുതുന്നവനും, എന്നിൽ അർപ്പിതനായ ഭക്തനും, ആസ്വാദനബോധം ഇല്ലാത്തവനും, എല്ലാ ജീവികളോടും വൈരാഗ്യമില്ലാത്തവനും, പാണ്ഡവാ, അവൻ എനിക്ക് സമീപമാകുന്നു.
അര്ജുന ഉവാചഏവം സതതയുക്താ യേ ഭക്താസ്ത്വാം പര്യുപാസതേ।യേചാപ്യക്ഷരമവ്യക്തം തേഷാം കേ യോഗവിത്തമാഃ।।12.1।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: ഭഗവനെ, എപ്പോഴും ഏകാഗ്രതയോടെ നിന്നെ ആരാധിക്കുന്ന ഭക്തന്മാരും, അക്ഷരവും അവ്യക്തവുമായതിനെ ആരാധിക്കുന്നവരും, ഇവരിൽ യോഗത്തിൽ കൂടുതൽ പ്രാവീണ്യം ഉള്ളത് ആരാണ്?
ശ്രീ ഭഗവാനുവാചമയ്യാവേശ്യ മനോ യേ മാം നിത്യയുക്താ ഉപാസതേ।ശ്രദ്ധയാ പരയോപേതാസ്തേ മേ യുക്തതമാ മതാഃ।।12.2।।
ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: മനസ്സു എന്നിൽ ഏകാഗ്രമാക്കി, എപ്പോഴും വിശ്വാസപൂർവ്വം എന്നെ ആരാധിക്കുന്നവരാണ് എനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവരും, യുക്തന്മാരും.
യേ ത്വക്ഷരമനിര്ദേശ്യമവ്യക്തം പര്യുപാസതേ।സര്വത്രഗമചിന്ത്യം ച കൂടസ്ഥമചലം ധ്രുവമ്।।12.3।।
അക്ഷരവും നിർവചനമില്ലാത്തതും, അവ്യക്തവും, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും, ചിന്തിക്കാൻ കഴിയാത്തതും, സ്ഥിരവുമായതും, അചഞ്ചലമായതും, ശാശ്വതമായതുമായതിനെ ആരാധിക്കുന്നവരും,
സംനിയമ്യേന്ദ്രിയഗ്രാമം സര്വത്ര സമബുദ്ധയഃ।തേ പ്രാപ്നുവന്തി മാമേവ സര്വഭൂതഹിതേ രതാഃ।।12.4।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, എല്ലായിടത്തും സമബുദ്ധിയോടെ, എല്ലാ ജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തിൽ താല്പര്യമുള്ളവരും, അവരും എന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു.
ക്ലേശോഽധികതരസ്തേഷാമവ്യക്താസക്തചേതസാമ്। അവ്യക്താ ഹി ഗതിര്ദുഃഖം ദേഹവദ്ഭിരവാപ്യതേ।।12.5।।
അവ്യക്തത്തിൽ മനസ്സു ആകർഷിച്ചവർക്കു കൂടുതൽ കഷ്ടമാണ്; അവ്യക്തമായ വഴിയിലൂടെയാണ് ശരീരമുള്ളവർക്ക് ലക്ഷ്യം പ്രാപിക്കാൻ കഴിയുന്നത്, അതും വളരെ ദുഷ്കരമായി.
യേ തു സര്വാണി കര്മാണി മയി സംന്യസ്യ മത്പരാഃ।അനന്യേനൈവ യോഗേന മാം ധ്യായന്ത ഉപാസതേ।।12.6।।
എന്നാൽ, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും എന്നിൽ സമർപ്പിച്ച്, എന്നെ പരമമായത് എന്ന് കരുതി, അനന്യമായ യോഗത്തോടെ എന്നെ ധ്യാനിച്ച് ആരാധിക്കുന്നവരും,
തേഷാമഹം സമുദ്ധര്താ മൃത്യുസംസാരസാഗരാത്।ഭവാമി നചിരാത്പാര്ഥ മയ്യാവേശിതചേതസാമ്।।12.7।।
അവരുടെ മനസ്സു എന്നിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നവർക്കു, പാർത്ഥാ, ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ മരണസംസാരസമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷകൻ ആകുന്നു.
മയ്യേവ മന ആധത്സ്വ മയി ബുദ്ധിം നിവേശയ।നിവസിഷ്യസി മയ്യേവ അത ഊര്ധ്വം ന സംശയഃ।।12.8।।
നിന്റെ മനസ്സും ബുദ്ധിയും എന്നിൽ മാത്രം ആകട്ടെ; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ, പിന്നെ നീ എന്നിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളും, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
അഥ ചിത്തം സമാധാതും ന ശക്നോഷി മയി സ്ഥിരമ്।അഭ്യാസയോഗേന തതോ മാമിച്ഛാപ്തും ധനഞ്ജയ।।12.9।।
നിന്റെ മനസ്സിനെ എന്നിൽ സ്ഥിരമായി ഏകാഗ്രമാക്കാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, ധനഞ്ജയാ, ആവർത്തനപരമായ അഭ്യാസം വഴി എന്നെ പ്രാപിക്കാൻ ശ്രമിക്കൂ.
അഭ്യാസേഽപ്യസമര്ഥോഽസി മത്കര്മപരമോ ഭവ।മദര്ഥമപി കര്മാണി കുര്വന് സിദ്ധിമവാപ്സ്യസി।।12.10।।
അഭ്യാസം ചെയ്യാൻ പോലും കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, എന്റെ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നതിൽ പ്രാധാന്യം കൊള്ളൂ; എന്റെ വേണ്ടി പ്രവർത്തിച്ചാൽ, നീ സിദ്ധി നേടും.
അഥൈതദപ്യശക്തോഽസി കര്തും മദ്യോഗമാശ്രിതഃ।സര്വകര്മഫലത്യാഗം തതഃ കുരു യതാത്മവാന്।।12.11।।
ഇതും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ലെങ്കിൽ, എന്റെ യോഗത്തിൽ ആശ്രയം വെച്ച്, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലം ഉപേക്ഷിച്ച്, ആത്മസംയമനത്തോടെ അങ്ങനെ ചെയ്യൂ.