വക്ത്രാണി തേ ത്വരമാണാ വിശന്തി ദംഷ്ട്രാകരാലാനി ഭയാനകാനി। കേചിദ്വിലഗ്നാ ദശനാന്തരേഷു സംദൃശ്യന്തേ ചൂര്ണിതൈരുത്തമാങ്ഗൈഃ।।11.27।।
അവരൊക്കെയും നിന്റെ ഭയങ്കരമായ പല്ലുകളുള്ള വായിലേക്കു വേഗത്തിൽ കടക്കുന്നു; ചിലർ നിന്റെ പല്ലുകൾക്കിടയിൽ കുടുങ്ങി, തല ചിതറിപ്പൊളിഞ്ഞ നിലയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.
യഥാ നദീനാം ബഹവോഽമ്ബുവേഗാഃ സമുദ്രമേവാഭിമുഖാഃ ദ്രവന്തി। തഥാ തവാമീ നരലോകവീരാ വിശന്തി വക്ത്രാണ്യഭിവിജ്വലന്തി।।11.28।।
നദികളുടെ അനേകം വേഗമുള്ള പ്രവാഹങ്ങൾ സമുദ്രത്തേക്കു ഓടിപ്പോകുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യലോകത്തിലെ വീരന്മാർ നിന്റെ കത്തുന്ന വായിലേക്കു കടക്കുന്നു.
യഥാ പ്രദീപ്തം ജ്വലനം പതങ്ഗാ വിശന്തി നാശായ സമൃദ്ധവേഗാഃ। തഥൈവ നാശായ വിശന്തി ലോകാ സ്തവാപി വക്ത്രാണി സമൃദ്ധവേഗാഃ।।11.29।।
പ്രകാശമുള്ള തീയിലേക്കു വണ്ടുകൾ വേഗത്തിൽ ചെന്ന് നശിക്കുന്നതുപോലെ, ലോകങ്ങൾ നിന്റെ വായിലേക്കു വേഗത്തിൽ കടന്ന് നശിക്കുന്നു.
ലേലിഹ്യസേ ഗ്രസമാനഃ സമന്താ ല്ലോകാന്സമഗ്രാന്വദനൈര്ജ്വലദ്ഭിഃ। തേജോഭിരാപൂര്യ ജഗത്സമഗ്രം ഭാസസ്തവോഗ്രാഃ പ്രതപന്തി വിഷ്ണോ।।11.30।।
നീ നിന്റെ കത്തുന്ന വായുകൾകൊണ്ട് എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും ചുറ്റും നിന്ന് തിന്നുന്നു; നിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് മുഴുവൻ ജഗത് നിറയുന്നു; നിന്റെ ഉഗ്രമായ പ്രകാശം ഈ ലോകം ചുട്ടുപൊള്ളിക്കുന്നു, വിഷ്ണുവേ.
ആഖ്യാഹി മേ കോ ഭവാനുഗ്രരൂപോ നമോഽസ്തു തേ ദേവവര പ്രസീദ। വിജ്ഞാതുമിച്ഛാമി ഭവന്തമാദ്യം ന ഹി പ്രജാനാമി തവ പ്രവൃത്തിമ്।।11.31।।
നീ ആരാണെന്നു ഈ ഭയങ്കരമായ രൂപത്തിൽ എനിക്ക് പറയണം. ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, നമസ്കാരം. ദയവായി കൃപചെയ്യണം. ഞാൻ നിന്നെ, ആദിമനുവിനെ, അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നിന്റെ ലക്ഷ്യം എനിക്ക് മനസ്സിലാകുന്നില്ല.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച കാലോഽസ്മി ലോകക്ഷയകൃത്പ്രവൃദ്ധോ ലോകാന്സമാഹര്തുമിഹ പ്രവൃത്തഃ। ഋതേഽപി ത്വാം ന ഭവിഷ്യന്തി സര്വേ യേഽവസ്ഥിതാഃ പ്രത്യനീകേഷു യോധാഃ।।11.32।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ കാലൻ, ലോകങ്ങളെ സംഹരിക്കാൻ വന്നവൻ. ഇവരെ നശിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ഇവിടെ എത്തി. നിന്നെ കൂടാതെ ഇവർ എല്ലാം നേരെ തന്നെ നശിക്കും; എതിർപാളയത്തിലെ യോദ്ധാക്കൾ ആരും രക്ഷപ്പെടില്ല.
തസ്മാത്ത്വമുത്തിഷ്ഠ യശോ ലഭസ്വ ജിത്വാ ശത്രൂന് ഭുങ്ക്ഷ്വ രാജ്യം സമൃദ്ധമ്। മയൈവൈതേ നിഹതാഃ പൂര്വമേവ നിമിത്തമാത്രം ഭവ സവ്യസാചിന്।।11.33।।
അതിനാൽ നീ എഴുന്നേറ്റ്, യശസ്സും സമ്പന്നമായ രാജ്യവും നേടുക. ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച് ആസ്വദിക്കൂ. ഇവരെ ഞാൻ മുമ്പേ തന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടവരാക്കിയിരിക്കുന്നു; നീ ഒരു ഉപാധി മാത്രമാണ്, ധനുര്ധരാ.
ദ്രോണം ച ഭീഷ്മം ച ജയദ്രഥം ച കര്ണം തഥാഽന്യാനപി യോധവീരാന്। മയാ ഹതാംസ്ത്വം ജഹി മാ വ്യഥിഷ്ഠാ യുധ്യസ്വ ജേതാസി രണേ സപത്നാന്।।11.34।।
ദ്രോണനും ഭീഷ്മനും ജയദ്രഥനും കർണ്ണനും മറ്റു വീരയോദ്ധാക്കളും എന്റെ കൈവശം കൊല്ലപ്പെട്ടവരാണ്; നീ അവരെ കൊല്ലൂ, ഭയപ്പെടേണ്ട. പോരാടൂ, നീ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കും.
സഞ്ജയ ഉവാച ഏതച്ഛ്രുത്വാ വചനം കേശവസ്യ കൃതാഞ്ജലിര്വേപമാനഃ കിരീടീ। നമസ്കൃത്വാ ഭൂയ ഏവാഹ കൃഷ്ണം സഗദ്ഗദം ഭീതഭീതഃ പ്രണമ്യ।।11.35।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഈശ്വരന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ കയ്യുകൂപ്പി വിറച്ച് നമസ്കരിച്ചു; വീണ്ടും വീണ്ടും ഭയത്തോടെ, കണ്ണീർ കെട്ടിയ സ്വരത്തിൽ കൃഷ്ണനോട് സംസാരിച്ചു.
അര്ജുന ഉവാച സ്ഥാനേ ഹൃഷീകേശ തവ പ്രകീര്ത്യാ ജഗത് പ്രഹൃഷ്യത്യനുരജ്യതേ ച। രക്ഷാംസി ഭീതാനി ദിശോ ദ്രവന്തി സര്വേ നമസ്യന്തി ച സിദ്ധസങ്ഘാഃ।।11.36।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: ഹൃഷീകേശാ, നിന്റെ മഹത്വം പാടുമ്പോൾ ലോകം സന്തോഷിക്കുകയും ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഭീതിയാൽ അസുരന്മാർ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഓടുന്നു; സിദ്ധന്മാരെല്ലാം നിന്നെ നമസ്കരിക്കുന്നു.
കസ്മാച്ച തേ ന നമേരന്മഹാത്മന് ഗരീയസേ ബ്രഹ്മണോഽപ്യാദികര്ത്രേ। അനന്ത ദേവേശ ജഗന്നിവാസ ത്വമക്ഷരം സദസത്തത്പരം യത്।।11.37।।
മഹാത്മാവേ, സകലത്തിനും ആദിയായ ബ്രഹ്മാവിനേക്കാൾ മഹത്വമുള്ളവനായി, അനന്തനായ ദേവന്മാരുടെ നാഥനായും ലോകത്തിന്റെ ആധാരമായും നിലകൊള്ളുന്നവനായി, നശിക്കാത്തവനും, സതും അസതും അതിനപ്പുറത്തുള്ളതും ആകുന്നവനായി, എങ്ങിനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കാതിരിക്കുമെന്നു ചോദിക്കേണ്ടതില്ലല്ലോ.
ത്വമാദിദേവഃ പുരുഷഃ പുരാണ സ്ത്വമസ്യ വിശ്വസ്യ പരം നിധാനമ്। വേത്താസി വേദ്യം ച പരം ച ധാമ ത്വയാ തതം വിശ്വമനന്തരൂപ।।11.38।।
നീ ആദിദേവനും, പുരാതനപുരുഷനും, ഈ വിശ്വത്തിന്റെയും പരമാശ്രയവുമാണ്. നീ അറിയുന്നവനും അറിയപ്പെടേണ്ടതും പരമധാമവുമാണ്. അനന്തരൂപനായ നീയാൽ ഈ ലോകം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
വായുര്യമോഽഗ്നിര്വരുണഃ ശശാങ്കഃ പ്രജാപതിസ്ത്വം പ്രപിതാമഹശ്ച। നമോ നമസ്തേഽസ്തു സഹസ്രകൃത്വഃ പുനശ്ച ഭൂയോഽപി നമോ നമസ്തേ।।11.39।।
നീ വായുവും, യമനും, അഗ്നിയും, വരുണനും, ചന്ദ്രനും, പ്രജാപതിയും, പ്രപിതാമഹനുമാണ്. നിനക്കായിരം പ്രാവശ്യം നമസ്കാരം, വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം, നമസ്കാരം.
നമഃ പുരസ്താദഥ പൃഷ്ഠതസ്തേ നമോഽസ്തു തേ സര്വത ഏവ സര്വ। അനന്തവീര്യാമിതവിക്രമസ്ത്വം സര്വം സമാപ്നോഷി തതോഽസി സര്വഃ।।11.40।।
മുന്നിലും പിന്നിലും നിന്നെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു. എല്ലാ ദിശകളിലും നിന്നെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു, സകലവുമാകുന്നവനേ. അനന്തശക്തിയുള്ളവനായി, അളവറ്റ വീര്യശാലിയായ്, നീ എല്ലാം ആകുന്നു, അതുകൊണ്ടു നീയാണ് സകലവും.
സഖേതി മത്വാ പ്രസഭം യദുക്തം ഹേ കൃഷ്ണ ഹേ യാദവ ഹേ സഖേതി। അജാനതാ മഹിമാനം തവേദം മയാ പ്രമാദാത്പ്രണയേന വാപി।।11.41।।
സുഹൃത്ത് എന്നു കരുതി, കൃഷ്ണാ, യാദവാ, സുഹൃത്ത് എന്നിങ്ങനെ ഞാൻ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു, നിന്റെ മഹത്വം അറിയാതെയോ, അശ്രദ്ധയാലോ സ്നേഹത്താലോ പറഞ്ഞതെല്ലാം,
യച്ചാവഹാസാര്ഥമസത്കൃതോഽസി വിഹാരശയ്യാസനഭോജനേഷു। ഏകോഽഥവാപ്യച്യുത തത്സമക്ഷം തത്ക്ഷാമയേ ത്വാമഹമപ്രമേയമ്।।11.42।।
നിനക്ക് അപമാനം തോന്നുന്ന വിധത്തിൽ, തമാശയ്ക്കോ, കളിക്കിടയിലോ, വിശ്രമിക്കുമ്പോഴോ, ഇരിക്കുമ്പോഴോ, ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോഴോ, ഒറ്റയ്ക്കോ മറ്റുള്ളവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിലോ, അച്യുതാ, ഞാൻ ചെയ്തതെല്ലാം, അപ്രമേയനായ ദേവാ, അതെല്ലാം ക്ഷമിക്കണമെന്നു ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു.
പിതാസി ലോകസ്യ ചരാചരസ്യ ത്വമസ്യ പൂജ്യശ്ച ഗുരുര്ഗരീയാന്। ന ത്വത്സമോഽസ്ത്യഭ്യധികഃ കുതോഽന്യോ ലോകത്രയേഽപ്യപ്രതിമപ്രഭാവ।।11.43।।
നീ ചലനശീലികളുടെയും അചലങ്ങളുടെയും ലോകത്തിന്റെ പിതാവാണ്. നീ ആരാധനാർഹനും ഗുരുക്കളിൽ ഏറ്റവും വലിയവനുമാണ്. നിനക്കു തുല്യനോ അതിലധികനോ ലോകത്രയത്തിലും ആരുമില്ല, അപരിമിതശക്തിയുള്ളവനേ.
തസ്മാത്പ്രണമ്യ പ്രണിധായ കായം പ്രസാദയേ ത്വാമഹമീശമീഡ്യമ്। പിതേവ പുത്രസ്യ സഖേവ സഖ്യുഃ പ്രിയഃ പ്രിയായാര്ഹസി ദേവ സോഢുമ്।।11.44।।
അതിനാൽ, ഞാൻ നമസ്കരിച്ച് ശരീരം താഴ്ത്തി, കർത്താവേ, സ്തുത്യർഹനായ ദേവാ, നിന്റെ ദയ തേടുന്നു. പിതാവിന് മകനോടുള്ളതുപോലെയും, സുഹൃത്തിനും സുഹൃത്തിനോടുള്ളതുപോലെയും, പ്രിയപ്പെട്ടവർക്കു തമ്മിലുള്ളതുപോലെയും, ദേവാ, നീ എന്നെ ക്ഷമിക്കണം.
അദൃഷ്ടപൂര്വം ഹൃഷിതോഽസ്മി ദൃഷ്ട്വാ ഭയേന ച പ്രവ്യഥിതം മനോ മേ। തദേവ മേ ദര്ശയ ദേവ രൂപം പ്രസീദ ദേവേശ ജഗന്നിവാസ।।11.45।।
ഇതുവരെ ഞാൻ കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത രൂപം കണ്ടതിൽ ഞാൻ ആനന്ദിതനാണ്, പക്ഷേ ഭയത്താൽ എന്റെ മനസ്സ് വിറക്കുന്നു. ദേവാ, ദയവായി ആ പഴയ രൂപം തന്നെ എനിക്ക് കാണിക്കണം, ദേവന്മാരുടെ നാഥാ, ലോകത്തിന്റെ ആധാരമായവനേ.
കിരീടിനം ഗദിനം ചക്രഹസ്ത മിച്ഛാമി ത്വാം ദ്രഷ്ടുമഹം തഥൈവ। തേനൈവ രൂപേണ ചതുര്ഭുജേന സഹസ്രബാഹോ ഭവ വിശ്വമൂര്തേ।।11.46।।
കിരീടം ധരിച്ചും, ഗദയും ചക്രവും കൈവശമുള്ള നാലു കൈകളോടുകൂടിയ രൂപം കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആയിരം കൈകളുള്ള വിശ്വമൂർത്തിയായ ദേവാ, ആ രൂപത്തിൽ ദർശനം നൽകണം.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച മയാ പ്രസന്നേന തവാര്ജുനേദം രൂപം പരം ദര്ശിതമാത്മയോഗാത്। തേജോമയം വിശ്വമനന്തമാദ്യം യന്മേ ത്വദന്യേന ന ദൃഷ്ടപൂര്വമ്।।11.47।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: അർജ്ജുനാ, എന്റെ യോഗശക്തിയാൽ, എന്റെ പരമരൂപം, പ്രകാശമുള്ളതും വിശ്വവ്യാപിയായതും അനന്തവും ആദിമവുമായതും, നിനക്ക് മാത്രം ഞാൻ ദയവുകൊണ്ട് കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. മറ്റാരും ഇതുവരെ ഇത് കണ്ടിട്ടില്ല.
ന വേദയജ്ഞാധ്യയനൈര്ന ദാനൈ ര്ന ച ക്രിയാഭിര്ന തപോഭിരുഗ്രൈഃ। ഏവംരൂപഃ ശക്യ അഹം നൃലോകേ ദ്രഷ്ടും ത്വദന്യേന കുരുപ്രവീര।।11.48।।
വേദപഠനത്തിലൂടെയോ യാഗങ്ങളിലൂടെയോ ദാനങ്ങളിലൂടെയോ കര്മ്മങ്ങളിലൂടെയോ കഠിനതപസ്സുകളിലൂടെയോ, മനുഷ്യലോകത്ത് നീയല്ലാതെ മറ്റാരും ഈ രൂപം കാണാൻ കഴിയില്ല, കുരുവീരാ.
മാ തേ വ്യഥാ മാ ച വിമൂഢഭാവോ ദൃഷ്ട്വാ രൂപം ഘോരമീദൃങ്മമേദമ്। വ്യപേതഭീഃ പ്രീതമനാഃ പുനസ്ത്വം തദേവ മേ രൂപമിദം പ്രപശ്യ।।11.49।।
എന്റെ ഈ ഭയങ്കരമായ രൂപം കണ്ടിട്ട് ഭയമോ ആശങ്കയോ നിനക്കുണ്ടാകേണ്ട. ഭയം മാറി മനസ്സ് സന്തോഷത്തോടെ, വീണ്ടും എന്റെ ആ പഴയ രൂപം തന്നെ നീ കാണുക.
സഞ്ജയ ഉവാച ഇത്യര്ജുനം വാസുദേവസ്തഥോക്ത്വാ സ്വകം രൂപം ദര്ശയാമാസ ഭൂയഃ। ആശ്വാസയാമാസ ച ഭീതമേനം ഭൂത്വാ പുനഃ സൌമ്യവപുര്മഹാത്മാ।।11.50।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: അർജ്ജുനനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, വാസുദേവൻ തന്റെ സ്വരൂപം വീണ്ടും കാണിച്ചു. മഹാത്മാവായ ദേവൻ, സൌമ്യമായ രൂപം സ്വീകരിച്ച് ഭയപ്പെട്ട അർജ്ജുനനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
അര്ജുന ഉവാച ദൃഷ്ട്വേദം മാനുഷം രൂപം തവസൌമ്യം ജനാര്ദന। ഇദാനീമസ്മി സംവൃത്തഃ സചേതാഃ പ്രകൃതിം ഗതഃ।।11.51।।
അർജ്ജുനൻ പറഞ്ഞു: ജനാർദ്ദനാ, നിന്റെ ഈ മനുഷ്യരൂപം, സൌമ്യമായതും മനോഹരവുമായതും ഞാൻ കണ്ടപ്പോൾ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ മനസ്സിൽ സമാധാനവും സ്വാഭാവികതയും തിരിച്ചുപിടിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച സുദുര്ദര്ശമിദം രൂപം ദൃഷ്ടവാനസി യന്മമ। ദേവാ അപ്യസ്യ രൂപസ്യ നിത്യം ദര്ശനകാങ്ക്ഷിണഃ।।11.52।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: നീ കണ്ട ഈ എന്റെ രൂപം കാണാൻ വളരെ ദുർലഭമാണ്; ദേവന്മാർക്കും ഈ രൂപം എപ്പോഴും കാണാൻ വലിയ ആഗ്രഹം ഉണ്ട്.
നാഹം വേദൈര്ന തപസാ ന ദാനേന ന ചേജ്യയാ। ശക്യ ഏവംവിധോ ദ്രഷ്ടും ദൃഷ്ടവാനസി മാം യഥാ।।11.53।।
വേദങ്ങളാലോ, തപസ്സാലോ, ദാനങ്ങളാലോ, യാഗങ്ങളാലോ, ഈ വിധത്തിൽ എന്നെ കാണാൻ കഴിയില്ല; നീ എന്നെ കണ്ടതുപോലെ.
ഭക്ത്യാ ത്വനന്യയാ ശക്യമഹമേവംവിധോഽര്ജുന। ജ്ഞാതും ദൃഷ്ടും ച തത്ത്വേന പ്രവേഷ്ടും ച പരംതപ।।11.54।।
എന്നാൽ, അർജ്ജുനാ, അനന്യഭക്തിയാൽ മാത്രം എന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാനും കാണാനും, എന്നിൽ ലയിക്കാനും സാധിക്കും, ശത്രുനാശകനേ.
മത്കര്മകൃന്മത്പരമോ മദ്ഭക്തഃ സങ്ഗവര്ജിതഃ। നിര്വൈരഃ സര്വഭൂതേഷു യഃ സ മാമേതി പാണ്ഡവ।।11.55।।
എനിക്ക് വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും, എന്നെ പരമമായത് എന്ന് കരുതുന്നവനും, എന്നിൽ അർപ്പിതനായ ഭക്തനും, ആസ്വാദനബോധം ഇല്ലാത്തവനും, എല്ലാ ജീവികളോടും വൈരാഗ്യമില്ലാത്തവനും, പാണ്ഡവാ, അവൻ എനിക്ക് സമീപമാകുന്നു.
അര്ജുന ഉവാചഏവം സതതയുക്താ യേ ഭക്താസ്ത്വാം പര്യുപാസതേ।യേചാപ്യക്ഷരമവ്യക്തം തേഷാം കേ യോഗവിത്തമാഃ।।12.1।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: ഭഗവനെ, എപ്പോഴും ഏകാഗ്രതയോടെ നിന്നെ ആരാധിക്കുന്ന ഭക്തന്മാരും, അക്ഷരവും അവ്യക്തവുമായതിനെ ആരാധിക്കുന്നവരും, ഇവരിൽ യോഗത്തിൽ കൂടുതൽ പ്രാവീണ്യം ഉള്ളത് ആരാണ്?