ഇഹൈകസ്ഥം ജഗത്കൃത്സ്നം പശ്യാദ്യ സചരാചരമ്। മമ ദേഹേ ഗുഡാകേശ യച്ചാന്യദ്ദ്രഷ്ടുമിച്ഛസി।।11.7।।
ഗുഡാകേശാ, ഈ ഒരിടത്തുതന്നെ ചലിക്കുന്നതും അചലമായതുമായ മുഴുവൻ ലോകവും എന്റെ ശരീരത്തിൽ നീ കാണുക, കൂടാതെ നീ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും കാണാം.
ന തു മാം ശക്യസേ ദ്രഷ്ടുമനേനൈവ സ്വചക്ഷുഷാ। ദിവ്യം ദദാമി തേ ചക്ഷുഃ പശ്യ മേ യോഗമൈശ്വരമ്।।11.8।।
നിന്റെ സ്വന്തം കണ്ണുകൾകൊണ്ട് എന്നെ കാണാൻ കഴിയില്ല; ഞാൻ നിന്നെ ദൈവിക ദൃഷ്ടി നൽകുന്നു—എന്റെ മഹത്വം നീ കാണുക.
സഞ്ജയ ഉവാച ഏവമുക്ത്വാ തതോ രാജന്മഹായോഗേശ്വരോ ഹരിഃ। ദര്ശയാമാസ പാര്ഥായ പരമം രൂപമൈശ്വരമ്।।11.9।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം മഹായോഗേശ്വരനായ ഹരിചന്ദ്രൻ പാർഥനു തന്റെ പരമ ദൈവികരൂപം കാണിച്ചു.
അനേകവക്ത്രനയനമനേകാദ്ഭുതദര്ശനമ്। അനേകദിവ്യാഭരണം ദിവ്യാനേകോദ്യതായുധമ്।।11.10।।
അനേകം മുഖങ്ങളുമായി, അനേകം കണ്ണുകളുമായി, അനേകം അത്ഭുതങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊണ്ട്, അനേകം ദൈവികാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച്, അനേകം ദൈവായുധങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്.
ദിവ്യമാല്യാമ്ബരധരം ദിവ്യഗന്ധാനുലേപനമ്। സര്വാശ്ചര്യമയം ദേവമനന്തം വിശ്വതോമുഖമ്।।11.11।।
ദൈവികമായ പുഷ്പമാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച്, ദൈവിക സുഗന്ധങ്ങൾ പുരട്ടിയ, അത്ഭുതങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ, അനന്തനായ, എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും മുഖം നോക്കുന്ന ദേവൻ.
ദിവി സൂര്യസഹസ്രസ്യ ഭവേദ്യുഗപദുത്ഥിതാ। യദി ഭാഃ സദൃശീ സാ സ്യാദ്ഭാസസ്തസ്യ മഹാത്മനഃ।।11.12।।
ആകാശത്ത് ആയിരം സൂര്യന്മാർ ഒരേസമയം ഉദിച്ചാൽ ഉണ്ടാകുന്ന പ്രകാശം, ആ മഹാത്മാവിന്റെ തേജസ്സിനോട് സാമ്യമുണ്ടാകുമായിരുന്നു.
തത്രൈകസ്ഥം ജഗത്കൃത്സ്നം പ്രവിഭക്തമനേകധാ। അപശ്യദ്ദേവദേവസ്യ ശരീരേ പാണ്ഡവസ്തദാ।।11.13।।
അവിടെ, ദേവദേവന്റെ ശരീരത്തിൽ, പാണ്ഡുവിന്റെ മകൻ അനേകം ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചിട്ടുള്ള മുഴുവൻ ലോകവും ഒരുമിച്ച് കാണുകയും ചെയ്തു.
തതഃ സ വിസ്മയാവിഷ്ടോ ഹൃഷ്ടരോമാ ധനഞ്ജയഃ। പ്രണമ്യ ശിരസാ ദേവം കൃതാഞ്ജലിരഭാഷത।।11.14।।
അപ്പോൾ അത്ഭുതത്തിൽ മുഴുകി, രോമാഞ്ചംകൊണ്ടു, ധനഞ്ജയൻ തല കുനിഞ്ഞ് ദേവനെ നമസ്കരിച്ചു, കൈകൂപ്പി സംസാരിച്ചു.
അര്ജുന ഉവാച പശ്യാമി ദേവാംസ്തവ ദേവ ദേഹേ സര്വാംസ്തഥാ ഭൂതവിശേഷസങ്ഘാന്। ബ്രഹ്മാണമീശം കമലാസനസ്ഥ മൃഷീംശ്ച സര്വാനുരഗാംശ്ച ദിവ്യാന്।।11.15।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: ദേവാ, നിന്റെ ദൈവിക ശരീരത്തിൽ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും, വിവിധ ജീവികളെയും, കമലത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാവിനെയും, എല്ലാ ഋഷിമാരെയും, ദൈവിക സർപ്പങ്ങളെയും ഞാൻ കാണുന്നു.
അനേകബാഹൂദരവക്ത്രനേത്രം പശ്യാമി ത്വാം സര്വതോഽനന്തരൂപമ്। നാന്തം ന മധ്യം ന പുനസ്തവാദിം പശ്യാമി വിശ്വേശ്വര വിശ്വരൂപ।।11.16।।
അനേകം കൈകളും വയറുകളും മുഖങ്ങളും കണ്ണുകളുംകൊണ്ട്, എല്ലാടും അനന്തരൂപത്തിൽ നിന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു. വിശ്വേശ്വരാ, വിശ്വരൂപാ, ഞാൻ നിന്റെ അവസാനവും നടുവും ആരംഭവും എവിടെയും കാണുന്നില്ല.
കിരീടിനം ഗദിനം ചക്രിണം ച തേജോരാശിം സര്വതോദീപ്തിമന്തമ്। പശ്യാമി ത്വാം ദുര്നിരീക്ഷ്യം സമന്താ ദ്ദീപ്താനലാര്കദ്യുതിമപ്രമേയമ്।।11.17।।
കിരീടവും ഗദയും ചക്രവും കൈവശം വച്ച, എല്ലാ ദിക്കിലും പ്രകാശം പകർന്നു നിൽക്കുന്ന, തീയും സൂര്യനും പോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന, കാണാൻ പ്രയാസമുള്ള, അളവുകിട്ടാത്ത തേജസ്സുള്ളവനായി നിന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു.
ത്വമക്ഷരം പരമം വേദിതവ്യം ത്വമസ്യ വിശ്വസ്യ പരം നിധാനമ്। ത്വമവ്യയഃ ശാശ്വതധര്മഗോപ്താ സനാതനസ്ത്വം പുരുഷോ മതോ മേ।।11.18।।
നീ അക്ഷരവും പരമമായ അറിവും ആണു; ഈ ലോകത്തിന്റെ പരമാശ്രയവും നീ തന്നെയാണ്; നീ അക്ഷയനായും ശാശ്വതധർമ്മത്തിന്റെ രക്ഷകനായും, സനാതനപുരുഷനായും ഞാൻ നിന്നെ കരുതുന്നു.
അനാദിമധ്യാന്തമനന്തവീര്യ മനന്തബാഹും ശശിസൂര്യനേത്രമ്। പശ്യാമി ത്വാം ദീപ്തഹുതാശവക്ത്രമ് സ്വതേജസാ വിശ്വമിദം തപന്തമ്।।11.19।।
നിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് ഈ മുഴുവൻ ലോകവും നീ ചൂടാക്കുന്നു.
ദ്യാവാപൃഥിവ്യോരിദമന്തരം ഹി വ്യാപ്തം ത്വയൈകേന ദിശശ്ച സര്വാഃ। ദൃഷ്ട്വാഽദ്ഭുതം രൂപമുഗ്രം തവേദം ലോകത്രയം പ്രവ്യഥിതം മഹാത്മന്।।11.20।।
സ്വർഗ്ഗവും ഭൂമിയും തമ്മിലുള്ള ഈ അന്തരവും എല്ലാ ദിശകളും നീ മാത്രം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മഹാനേ, നിന്റെ അത്ഭുതകരമായ ഭയങ്കരമായ രൂപം കണ്ടപ്പോൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഭയത്തോടെ വിറക്കുന്നു.
അമീ ഹി ത്വാം സുരസങ്ഘാഃ വിശന്തി കേചിദ്ഭീതാഃ പ്രാഞ്ജലയോ ഗൃണന്തി। സ്വസ്തീത്യുക്ത്വാ മഹര്ഷിസിദ്ധസങ്ഘാഃ സ്തുവന്തി ത്വാം സ്തുതിഭിഃ പുഷ്കലാഭിഃ।।11.21।।
ദേവതാസംഘങ്ങൾ നിന്നിലേക്കു കടക്കുന്നു; ചിലർ ഭയത്തോടെ കയ്യുകൂപ്പി നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്നു. 'ശാന്തി' എന്നു പറഞ്ഞ് മഹർഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും സമൃദ്ധമായ സ്തുതികളാൽ നിന്നെ പാടുന്നു.
രുദ്രാദിത്യാ വസവോ യേ ച സാധ്യാ വിശ്വേഽശ്ിവനൌ മരുതശ്ചോഷ്മപാശ്ച। ഗന്ധര്വയക്ഷാസുരസിദ്ധസങ്ഘാ വീക്ഷന്തേ ത്വാം വിസ്മിതാശ്ചൈവ സര്വേ।।11.22।।
രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, സാധ്യന്മാർ, വിശ്വദേവന്മാർ, അശ്വിനീദേവന്മാർ, മരുത്ഗണം, പിതൃകൾ, ഗാന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, അസുരന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ—എല്ലാവരും നിന്നെ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കുന്നു.
രൂപം മഹത്തേ ബഹുവക്ത്രനേത്രം മഹാബാഹോ ബഹുബാഹൂരുപാദമ്। ബഹൂദരം ബഹുദംഷ്ട്രാകരാലം ദൃഷ്ട്വാ ലോകാഃ പ്രവ്യഥിതാസ്തഥാഽഹമ്।।11.23।।
നിന്റെ അനേകം മുഖങ്ങളും കണ്ണുകളും, മഹാബാഹുവേ, അനേകം കൈകളും കാലുകളും ഉരുക്കളും, അനേകം വയറുകളും ഭയങ്കരമായ പല്ലുകളും കണ്ടപ്പോൾ ലോകങ്ങൾ ഭയപ്പെട്ടു; ഞാനും അങ്ങനെ തന്നെ ഭയപ്പെടുന്നു.
നഭഃസ്പൃശം ദീപ്തമനേകവര്ണം വ്യാത്താനനം ദീപ്തവിശാലനേത്രമ്। ദൃഷ്ട്വാ ഹി ത്വാം പ്രവ്യഥിതാന്തരാത്മാ ധൃതിം ന വിന്ദാമി ശമം ച വിഷ്ണോ।।11.24।।
ആകാശം തൊടുന്ന പ്രകാശമുള്ള, പല നിറങ്ങളുള്ള, വലിയ തുറന്ന വായുകളും തീപോലെ കത്തുന്ന വലിയ കണ്ണുകളും ഉള്ള നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ, വിഷ്ണുവേ, എന്റെ മനസ്സ് വിറക്കുന്നു; എനിക്ക് ധൈര്യവും സമാധാനവും ഇല്ല.
ദംഷ്ട്രാകരാലാനി ച തേ മുഖാനി ദൃഷ്ട്വൈവ കാലാനലസന്നിഭാനി। ദിശോ ന ജാനേ ന ലഭേ ച ശര്മ പ്രസീദ ദേവേശ ജഗന്നിവാസ।।11.25।।
നിന്റെ ഭയങ്കരമായ, കല്ലുപല്ലുകളുള്ള, സംഹാരാഗ്നിപോലെയുള്ള മുഖങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് ദിശകൾ അറിയാനാവുന്നില്ല, ആശ്വാസവും ഇല്ല. ദേവന്മാരുടെ നാഥാ, ലോകത്തിന്റെ ആശ്രയമേ, ദയചെയ്യണം.
അമീ ച ത്വാം ധൃതരാഷ്ട്രസ്യ പുത്രാഃ സര്വേ സഹൈവാവനിപാലസങ്ഘൈഃ। ഭീഷ്മോ ദ്രോണഃ സൂതപുത്രസ്തഥാഽസൌ സഹാസ്മദീയൈരപി യോധമുഖ്യൈഃ।।11.26।।
ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മക്കളും രാജാക്കന്മാരുടെ കൂട്ടവും ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും കർണ്ണനും ഞങ്ങളുടെ പ്രധാന യോദ്ധാക്കളും എല്ലാവരും നിന്റെ ഭയങ്കരമായ പല്ലുകളുള്ള വായിലേക്കു വേഗത്തിൽ കടക്കുന്നു; ചിലർ നിന്റെ പല്ലുകൾക്കിടയിൽ കുടുങ്ങി, തല ചിതറിപ്പൊളിഞ്ഞ നിലയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.
വക്ത്രാണി തേ ത്വരമാണാ വിശന്തി ദംഷ്ട്രാകരാലാനി ഭയാനകാനി। കേചിദ്വിലഗ്നാ ദശനാന്തരേഷു സംദൃശ്യന്തേ ചൂര്ണിതൈരുത്തമാങ്ഗൈഃ।।11.27।।
അവരൊക്കെയും നിന്റെ ഭയങ്കരമായ പല്ലുകളുള്ള വായിലേക്കു വേഗത്തിൽ കടക്കുന്നു; ചിലർ നിന്റെ പല്ലുകൾക്കിടയിൽ കുടുങ്ങി, തല ചിതറിപ്പൊളിഞ്ഞ നിലയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.
യഥാ നദീനാം ബഹവോഽമ്ബുവേഗാഃ സമുദ്രമേവാഭിമുഖാഃ ദ്രവന്തി। തഥാ തവാമീ നരലോകവീരാ വിശന്തി വക്ത്രാണ്യഭിവിജ്വലന്തി।।11.28।।
നദികളുടെ അനേകം വേഗമുള്ള പ്രവാഹങ്ങൾ സമുദ്രത്തേക്കു ഓടിപ്പോകുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യലോകത്തിലെ വീരന്മാർ നിന്റെ കത്തുന്ന വായിലേക്കു കടക്കുന്നു.
യഥാ പ്രദീപ്തം ജ്വലനം പതങ്ഗാ വിശന്തി നാശായ സമൃദ്ധവേഗാഃ। തഥൈവ നാശായ വിശന്തി ലോകാ സ്തവാപി വക്ത്രാണി സമൃദ്ധവേഗാഃ।।11.29।।
പ്രകാശമുള്ള തീയിലേക്കു വണ്ടുകൾ വേഗത്തിൽ ചെന്ന് നശിക്കുന്നതുപോലെ, ലോകങ്ങൾ നിന്റെ വായിലേക്കു വേഗത്തിൽ കടന്ന് നശിക്കുന്നു.
ലേലിഹ്യസേ ഗ്രസമാനഃ സമന്താ ല്ലോകാന്സമഗ്രാന്വദനൈര്ജ്വലദ്ഭിഃ। തേജോഭിരാപൂര്യ ജഗത്സമഗ്രം ഭാസസ്തവോഗ്രാഃ പ്രതപന്തി വിഷ്ണോ।।11.30।।
നീ നിന്റെ കത്തുന്ന വായുകൾകൊണ്ട് എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും ചുറ്റും നിന്ന് തിന്നുന്നു; നിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് മുഴുവൻ ജഗത് നിറയുന്നു; നിന്റെ ഉഗ്രമായ പ്രകാശം ഈ ലോകം ചുട്ടുപൊള്ളിക്കുന്നു, വിഷ്ണുവേ.
ആഖ്യാഹി മേ കോ ഭവാനുഗ്രരൂപോ നമോഽസ്തു തേ ദേവവര പ്രസീദ। വിജ്ഞാതുമിച്ഛാമി ഭവന്തമാദ്യം ന ഹി പ്രജാനാമി തവ പ്രവൃത്തിമ്।।11.31।।
നീ ആരാണെന്നു ഈ ഭയങ്കരമായ രൂപത്തിൽ എനിക്ക് പറയണം. ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, നമസ്കാരം. ദയവായി കൃപചെയ്യണം. ഞാൻ നിന്നെ, ആദിമനുവിനെ, അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നിന്റെ ലക്ഷ്യം എനിക്ക് മനസ്സിലാകുന്നില്ല.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച കാലോഽസ്മി ലോകക്ഷയകൃത്പ്രവൃദ്ധോ ലോകാന്സമാഹര്തുമിഹ പ്രവൃത്തഃ। ഋതേഽപി ത്വാം ന ഭവിഷ്യന്തി സര്വേ യേഽവസ്ഥിതാഃ പ്രത്യനീകേഷു യോധാഃ।।11.32।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ കാലൻ, ലോകങ്ങളെ സംഹരിക്കാൻ വന്നവൻ. ഇവരെ നശിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ഇവിടെ എത്തി. നിന്നെ കൂടാതെ ഇവർ എല്ലാം നേരെ തന്നെ നശിക്കും; എതിർപാളയത്തിലെ യോദ്ധാക്കൾ ആരും രക്ഷപ്പെടില്ല.
തസ്മാത്ത്വമുത്തിഷ്ഠ യശോ ലഭസ്വ ജിത്വാ ശത്രൂന് ഭുങ്ക്ഷ്വ രാജ്യം സമൃദ്ധമ്। മയൈവൈതേ നിഹതാഃ പൂര്വമേവ നിമിത്തമാത്രം ഭവ സവ്യസാചിന്।।11.33।।
അതിനാൽ നീ എഴുന്നേറ്റ്, യശസ്സും സമ്പന്നമായ രാജ്യവും നേടുക. ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച് ആസ്വദിക്കൂ. ഇവരെ ഞാൻ മുമ്പേ തന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടവരാക്കിയിരിക്കുന്നു; നീ ഒരു ഉപാധി മാത്രമാണ്, ധനുര്ധരാ.
ദ്രോണം ച ഭീഷ്മം ച ജയദ്രഥം ച കര്ണം തഥാഽന്യാനപി യോധവീരാന്। മയാ ഹതാംസ്ത്വം ജഹി മാ വ്യഥിഷ്ഠാ യുധ്യസ്വ ജേതാസി രണേ സപത്നാന്।।11.34।।
ദ്രോണനും ഭീഷ്മനും ജയദ്രഥനും കർണ്ണനും മറ്റു വീരയോദ്ധാക്കളും എന്റെ കൈവശം കൊല്ലപ്പെട്ടവരാണ്; നീ അവരെ കൊല്ലൂ, ഭയപ്പെടേണ്ട. പോരാടൂ, നീ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കും.
സഞ്ജയ ഉവാച ഏതച്ഛ്രുത്വാ വചനം കേശവസ്യ കൃതാഞ്ജലിര്വേപമാനഃ കിരീടീ। നമസ്കൃത്വാ ഭൂയ ഏവാഹ കൃഷ്ണം സഗദ്ഗദം ഭീതഭീതഃ പ്രണമ്യ।।11.35।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഈശ്വരന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ കയ്യുകൂപ്പി വിറച്ച് നമസ്കരിച്ചു; വീണ്ടും വീണ്ടും ഭയത്തോടെ, കണ്ണീർ കെട്ടിയ സ്വരത്തിൽ കൃഷ്ണനോട് സംസാരിച്ചു.
അര്ജുന ഉവാച സ്ഥാനേ ഹൃഷീകേശ തവ പ്രകീര്ത്യാ ജഗത് പ്രഹൃഷ്യത്യനുരജ്യതേ ച। രക്ഷാംസി ഭീതാനി ദിശോ ദ്രവന്തി സര്വേ നമസ്യന്തി ച സിദ്ധസങ്ഘാഃ।।11.36।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: ഹൃഷീകേശാ, നിന്റെ മഹത്വം പാടുമ്പോൾ ലോകം സന്തോഷിക്കുകയും ആനന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഭീതിയാൽ അസുരന്മാർ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഓടുന്നു; സിദ്ധന്മാരെല്ലാം നിന്നെ നമസ്കരിക്കുന്നു.