യച്ചാപി സര്വഭൂതാനാം ബീജം തദഹമര്ജുന। ന തദസ്തി വിനാ യത്സ്യാന്മയാ ഭൂതം ചരാചരമ്।।10.39।।
എല്ലാ ജീവികളുടെയും വിത്ത് ഞാൻ തന്നെയാണ്, അർജുനാ, എന്നെ കൂടാതെ ചലനമുള്ളതോ അചലമായതോ ഒന്നും നിലനിൽക്കില്ല.
നാന്തോഽസ്തി മമ ദിവ്യാനാം വിഭൂതീനാം പരംതപ। ഏഷ തൂദ്ദേശതഃ പ്രോക്തോ വിഭൂതേര്വിസ്തരോ മയാ।।10.40।।
എന്റെ ദിവ്യമായ വൈഭവങ്ങൾക്ക് അവസാനം ഇല്ല, ശത്രുനാശകാ, ഞാൻ പറഞ്ഞത് എന്റെ മഹത്വത്തിന്റെ ചെറിയൊരു ഭാഗം മാത്രമാണ്.
യദ്യദ്വിഭൂതിമത്സത്ത്വം ശ്രീമദൂര്ജിതമേവ വാ। തത്തദേവാവഗച്ഛ ത്വം മമ തേജോംഽശസംഭവമ്।।10.41।।
ഏതു സത്ത്വവും മഹത്വം, സൗന്ദര്യം, ശക്തി എന്നിവയാൽ സമ്പന്നമാണോ, അതെല്ലാം എന്റെ തേജസ്സിന്റെ ഒരു അംശത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത് എന്നു നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
അഥവാ ബഹുനൈതേന കിം ജ്ഞാതേന തവാര്ജുന। വിഷ്ടഭ്യാഹമിദം കൃത്സ്നമേകാംശേന സ്ഥിതോ ജഗത്।।10.42।।
ഇത്രയും വിശദമായി അറിയേണ്ടതെന്ത്, അർജുനാ? എന്റെ ഒരു ഭാഗം കൊണ്ടു തന്നെ ഞാൻ ഈ സർവ്വലോകം നിലനിർത്തുന്നു.
അര്ജുന ഉവാച മദനുഗ്രഹായ പരമം ഗുഹ്യമധ്യാത്മസംജ്ഞിതമ്। യത്ത്വയോക്തം വചസ്തേന മോഹോഽയം വിഗതോ മമ।।11.1।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: എന്റെ ഭലത്തിനായി നീ പരമമായ രഹസ്യമായ ആത്മജ്ഞാനം പറഞ്ഞതുകൊണ്ട്, ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ എന്റെ സംശയം അകന്നു പോയി.
ഭവാപ്യയൌ ഹി ഭൂതാനാം ശ്രുതൌ വിസ്തരശോ മയാ। ത്വത്തഃ കമലപത്രാക്ഷ മാഹാത്മ്യമപി ചാവ്യയമ്।।11.2।।
ഭൂതങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും നാശവും, കമലദളനയനനായവാ, നിന്റെ അക്ഷയമായ മഹത്വവും ഞാൻ നിന്നിൽ നിന്ന് വിശദമായി കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
ഏവമേതദ്യഥാത്ഥ ത്വമാത്മാനം പരമേശ്വര। ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി തേ രൂപമൈശ്വരം പുരുഷോത്തമ।।11.3।।
പരമേശ്വരാ, നീ നിന്നെ എങ്ങനെ വിവരിച്ചുവോ അതുപോലെയാണ്. എങ്കിലും, പുരുഷോത്തമാ, ഞാൻ നിന്റെ ദൈവിക രൂപം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
മന്യസേ യദി തച്ഛക്യം മയാ ദ്രഷ്ടുമിതി പ്രഭോ। യോഗേശ്വര തതോ മേ ത്വം ദര്ശയാഽത്മാനമവ്യയമ്।।11.4।।
പ്രഭോ, ഞാൻ അതു കാണാൻ യോഗ്യനാണെന്ന് നീ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, യോഗേശ്വരാ, അക്ഷയമായ നിന്റെ സ്വരൂപം എന്നെ കാണിക്കണമേ.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച പശ്യ മേ പാര്ഥ രൂപാണി ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ। നാനാവിധാനി ദിവ്യാനി നാനാവര്ണാകൃതീനി ച।।11.5।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പാർഥാ, നാനാവിധമായ നിറങ്ങളിലും ആകൃതികളിലും, നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും ദൈവികരൂപങ്ങൾ നീ എന്റെ ഉള്ളിൽ കാണുക.
പശ്യാദിത്യാന്വസൂന്രുദ്രാനശ്ിവനൌ മരുതസ്തഥാ। ബഹൂന്യദൃഷ്ടപൂര്വാണി പശ്യാഽശ്ചര്യാണി ഭാരത।।11.6।।
ആദിത്യന്മാരെയും വസുക്കളെയും രുദ്രന്മാരെയും അശ്വിനീദേവന്മാരെയും മരുതുകളെയും, മുമ്പ് ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത അനേകം അത്ഭുതങ്ങൾ നീ കാണുക, ഭാരതാ.
ഇഹൈകസ്ഥം ജഗത്കൃത്സ്നം പശ്യാദ്യ സചരാചരമ്। മമ ദേഹേ ഗുഡാകേശ യച്ചാന്യദ്ദ്രഷ്ടുമിച്ഛസി।।11.7।।
ഗുഡാകേശാ, ഈ ഒരിടത്തുതന്നെ ചലിക്കുന്നതും അചലമായതുമായ മുഴുവൻ ലോകവും എന്റെ ശരീരത്തിൽ നീ കാണുക, കൂടാതെ നീ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും കാണാം.
ന തു മാം ശക്യസേ ദ്രഷ്ടുമനേനൈവ സ്വചക്ഷുഷാ। ദിവ്യം ദദാമി തേ ചക്ഷുഃ പശ്യ മേ യോഗമൈശ്വരമ്।।11.8।।
നിന്റെ സ്വന്തം കണ്ണുകൾകൊണ്ട് എന്നെ കാണാൻ കഴിയില്ല; ഞാൻ നിന്നെ ദൈവിക ദൃഷ്ടി നൽകുന്നു—എന്റെ മഹത്വം നീ കാണുക.
സഞ്ജയ ഉവാച ഏവമുക്ത്വാ തതോ രാജന്മഹായോഗേശ്വരോ ഹരിഃ। ദര്ശയാമാസ പാര്ഥായ പരമം രൂപമൈശ്വരമ്।।11.9।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം മഹായോഗേശ്വരനായ ഹരിചന്ദ്രൻ പാർഥനു തന്റെ പരമ ദൈവികരൂപം കാണിച്ചു.
അനേകവക്ത്രനയനമനേകാദ്ഭുതദര്ശനമ്। അനേകദിവ്യാഭരണം ദിവ്യാനേകോദ്യതായുധമ്।।11.10।।
അനേകം മുഖങ്ങളുമായി, അനേകം കണ്ണുകളുമായി, അനേകം അത്ഭുതങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊണ്ട്, അനേകം ദൈവികാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച്, അനേകം ദൈവായുധങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്.
ദിവ്യമാല്യാമ്ബരധരം ദിവ്യഗന്ധാനുലേപനമ്। സര്വാശ്ചര്യമയം ദേവമനന്തം വിശ്വതോമുഖമ്।।11.11।।
ദൈവികമായ പുഷ്പമാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച്, ദൈവിക സുഗന്ധങ്ങൾ പുരട്ടിയ, അത്ഭുതങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ, അനന്തനായ, എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും മുഖം നോക്കുന്ന ദേവൻ.
ദിവി സൂര്യസഹസ്രസ്യ ഭവേദ്യുഗപദുത്ഥിതാ। യദി ഭാഃ സദൃശീ സാ സ്യാദ്ഭാസസ്തസ്യ മഹാത്മനഃ।।11.12।।
ആകാശത്ത് ആയിരം സൂര്യന്മാർ ഒരേസമയം ഉദിച്ചാൽ ഉണ്ടാകുന്ന പ്രകാശം, ആ മഹാത്മാവിന്റെ തേജസ്സിനോട് സാമ്യമുണ്ടാകുമായിരുന്നു.
തത്രൈകസ്ഥം ജഗത്കൃത്സ്നം പ്രവിഭക്തമനേകധാ। അപശ്യദ്ദേവദേവസ്യ ശരീരേ പാണ്ഡവസ്തദാ।।11.13।।
അവിടെ, ദേവദേവന്റെ ശരീരത്തിൽ, പാണ്ഡുവിന്റെ മകൻ അനേകം ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചിട്ടുള്ള മുഴുവൻ ലോകവും ഒരുമിച്ച് കാണുകയും ചെയ്തു.
തതഃ സ വിസ്മയാവിഷ്ടോ ഹൃഷ്ടരോമാ ധനഞ്ജയഃ। പ്രണമ്യ ശിരസാ ദേവം കൃതാഞ്ജലിരഭാഷത।।11.14।।
അപ്പോൾ അത്ഭുതത്തിൽ മുഴുകി, രോമാഞ്ചംകൊണ്ടു, ധനഞ്ജയൻ തല കുനിഞ്ഞ് ദേവനെ നമസ്കരിച്ചു, കൈകൂപ്പി സംസാരിച്ചു.
അര്ജുന ഉവാച പശ്യാമി ദേവാംസ്തവ ദേവ ദേഹേ സര്വാംസ്തഥാ ഭൂതവിശേഷസങ്ഘാന്। ബ്രഹ്മാണമീശം കമലാസനസ്ഥ മൃഷീംശ്ച സര്വാനുരഗാംശ്ച ദിവ്യാന്।।11.15।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: ദേവാ, നിന്റെ ദൈവിക ശരീരത്തിൽ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും, വിവിധ ജീവികളെയും, കമലത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാവിനെയും, എല്ലാ ഋഷിമാരെയും, ദൈവിക സർപ്പങ്ങളെയും ഞാൻ കാണുന്നു.
അനേകബാഹൂദരവക്ത്രനേത്രം പശ്യാമി ത്വാം സര്വതോഽനന്തരൂപമ്। നാന്തം ന മധ്യം ന പുനസ്തവാദിം പശ്യാമി വിശ്വേശ്വര വിശ്വരൂപ।।11.16।।
അനേകം കൈകളും വയറുകളും മുഖങ്ങളും കണ്ണുകളുംകൊണ്ട്, എല്ലാടും അനന്തരൂപത്തിൽ നിന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു. വിശ്വേശ്വരാ, വിശ്വരൂപാ, ഞാൻ നിന്റെ അവസാനവും നടുവും ആരംഭവും എവിടെയും കാണുന്നില്ല.
കിരീടിനം ഗദിനം ചക്രിണം ച തേജോരാശിം സര്വതോദീപ്തിമന്തമ്। പശ്യാമി ത്വാം ദുര്നിരീക്ഷ്യം സമന്താ ദ്ദീപ്താനലാര്കദ്യുതിമപ്രമേയമ്।।11.17।।
കിരീടവും ഗദയും ചക്രവും കൈവശം വച്ച, എല്ലാ ദിക്കിലും പ്രകാശം പകർന്നു നിൽക്കുന്ന, തീയും സൂര്യനും പോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന, കാണാൻ പ്രയാസമുള്ള, അളവുകിട്ടാത്ത തേജസ്സുള്ളവനായി നിന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു.
ത്വമക്ഷരം പരമം വേദിതവ്യം ത്വമസ്യ വിശ്വസ്യ പരം നിധാനമ്। ത്വമവ്യയഃ ശാശ്വതധര്മഗോപ്താ സനാതനസ്ത്വം പുരുഷോ മതോ മേ।।11.18।।
നീ അക്ഷരവും പരമമായ അറിവും ആണു; ഈ ലോകത്തിന്റെ പരമാശ്രയവും നീ തന്നെയാണ്; നീ അക്ഷയനായും ശാശ്വതധർമ്മത്തിന്റെ രക്ഷകനായും, സനാതനപുരുഷനായും ഞാൻ നിന്നെ കരുതുന്നു.
അനാദിമധ്യാന്തമനന്തവീര്യ മനന്തബാഹും ശശിസൂര്യനേത്രമ്। പശ്യാമി ത്വാം ദീപ്തഹുതാശവക്ത്രമ് സ്വതേജസാ വിശ്വമിദം തപന്തമ്।।11.19।।
നിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് ഈ മുഴുവൻ ലോകവും നീ ചൂടാക്കുന്നു.
ദ്യാവാപൃഥിവ്യോരിദമന്തരം ഹി വ്യാപ്തം ത്വയൈകേന ദിശശ്ച സര്വാഃ। ദൃഷ്ട്വാഽദ്ഭുതം രൂപമുഗ്രം തവേദം ലോകത്രയം പ്രവ്യഥിതം മഹാത്മന്।।11.20।।
സ്വർഗ്ഗവും ഭൂമിയും തമ്മിലുള്ള ഈ അന്തരവും എല്ലാ ദിശകളും നീ മാത്രം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മഹാനേ, നിന്റെ അത്ഭുതകരമായ ഭയങ്കരമായ രൂപം കണ്ടപ്പോൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഭയത്തോടെ വിറക്കുന്നു.
അമീ ഹി ത്വാം സുരസങ്ഘാഃ വിശന്തി കേചിദ്ഭീതാഃ പ്രാഞ്ജലയോ ഗൃണന്തി। സ്വസ്തീത്യുക്ത്വാ മഹര്ഷിസിദ്ധസങ്ഘാഃ സ്തുവന്തി ത്വാം സ്തുതിഭിഃ പുഷ്കലാഭിഃ।।11.21।।
ദേവതാസംഘങ്ങൾ നിന്നിലേക്കു കടക്കുന്നു; ചിലർ ഭയത്തോടെ കയ്യുകൂപ്പി നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്നു. 'ശാന്തി' എന്നു പറഞ്ഞ് മഹർഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും സമൃദ്ധമായ സ്തുതികളാൽ നിന്നെ പാടുന്നു.
രുദ്രാദിത്യാ വസവോ യേ ച സാധ്യാ വിശ്വേഽശ്ിവനൌ മരുതശ്ചോഷ്മപാശ്ച। ഗന്ധര്വയക്ഷാസുരസിദ്ധസങ്ഘാ വീക്ഷന്തേ ത്വാം വിസ്മിതാശ്ചൈവ സര്വേ।।11.22।।
രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, സാധ്യന്മാർ, വിശ്വദേവന്മാർ, അശ്വിനീദേവന്മാർ, മരുത്ഗണം, പിതൃകൾ, ഗാന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, അസുരന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ—എല്ലാവരും നിന്നെ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കുന്നു.
രൂപം മഹത്തേ ബഹുവക്ത്രനേത്രം മഹാബാഹോ ബഹുബാഹൂരുപാദമ്। ബഹൂദരം ബഹുദംഷ്ട്രാകരാലം ദൃഷ്ട്വാ ലോകാഃ പ്രവ്യഥിതാസ്തഥാഽഹമ്।।11.23।।
നിന്റെ അനേകം മുഖങ്ങളും കണ്ണുകളും, മഹാബാഹുവേ, അനേകം കൈകളും കാലുകളും ഉരുക്കളും, അനേകം വയറുകളും ഭയങ്കരമായ പല്ലുകളും കണ്ടപ്പോൾ ലോകങ്ങൾ ഭയപ്പെട്ടു; ഞാനും അങ്ങനെ തന്നെ ഭയപ്പെടുന്നു.
നഭഃസ്പൃശം ദീപ്തമനേകവര്ണം വ്യാത്താനനം ദീപ്തവിശാലനേത്രമ്। ദൃഷ്ട്വാ ഹി ത്വാം പ്രവ്യഥിതാന്തരാത്മാ ധൃതിം ന വിന്ദാമി ശമം ച വിഷ്ണോ।।11.24।।
ആകാശം തൊടുന്ന പ്രകാശമുള്ള, പല നിറങ്ങളുള്ള, വലിയ തുറന്ന വായുകളും തീപോലെ കത്തുന്ന വലിയ കണ്ണുകളും ഉള്ള നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ, വിഷ്ണുവേ, എന്റെ മനസ്സ് വിറക്കുന്നു; എനിക്ക് ധൈര്യവും സമാധാനവും ഇല്ല.
ദംഷ്ട്രാകരാലാനി ച തേ മുഖാനി ദൃഷ്ട്വൈവ കാലാനലസന്നിഭാനി। ദിശോ ന ജാനേ ന ലഭേ ച ശര്മ പ്രസീദ ദേവേശ ജഗന്നിവാസ।।11.25।।
നിന്റെ ഭയങ്കരമായ, കല്ലുപല്ലുകളുള്ള, സംഹാരാഗ്നിപോലെയുള്ള മുഖങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് ദിശകൾ അറിയാനാവുന്നില്ല, ആശ്വാസവും ഇല്ല. ദേവന്മാരുടെ നാഥാ, ലോകത്തിന്റെ ആശ്രയമേ, ദയചെയ്യണം.
അമീ ച ത്വാം ധൃതരാഷ്ട്രസ്യ പുത്രാഃ സര്വേ സഹൈവാവനിപാലസങ്ഘൈഃ। ഭീഷ്മോ ദ്രോണഃ സൂതപുത്രസ്തഥാഽസൌ സഹാസ്മദീയൈരപി യോധമുഖ്യൈഃ।।11.26।।
ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മക്കളും രാജാക്കന്മാരുടെ കൂട്ടവും ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും കർണ്ണനും ഞങ്ങളുടെ പ്രധാന യോദ്ധാക്കളും എല്ലാവരും നിന്റെ ഭയങ്കരമായ പല്ലുകളുള്ള വായിലേക്കു വേഗത്തിൽ കടക്കുന്നു; ചിലർ നിന്റെ പല്ലുകൾക്കിടയിൽ കുടുങ്ങി, തല ചിതറിപ്പൊളിഞ്ഞ നിലയിൽ കാണപ്പെടുന്നു.