ശ്രീ ഭഗവാനുവാച ഹന്ത തേ കഥയിഷ്യാമി ദിവ്യാ ഹ്യാത്മവിഭൂതയഃ। പ്രാധാന്യതഃ കുരുശ്രേഷ്ഠ നാസ്ത്യന്തോ വിസ്തരസ്യ മേ।।10.19।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: കുരുവീരാ, ഞാൻ നിന്റെ ദിവ്യമായ പ്രധാന മഹത്വങ്ങൾ ഇപ്പോൾ പറയും; എന്റെ മഹത്വത്തിന് ഒരുതീരവും ഇല്ല.
അഹമാത്മാ ഗുഡാകേശ സര്വഭൂതാശയസ്ഥിതഃ। അഹമാദിശ്ച മധ്യം ച ഭൂതാനാമന്ത ഏവ ച।।10.20।।
ഗുഡാകേശാ, ഞാൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആത്മാവാണ്; ഞാൻ അവയുടെ ആദിയും നടുവും അവസാനവും ആണു.
ആദിത്യാനാമഹം വിഷ്ണുര്ജ്യോതിഷാം രവിരംശുമാന്। മരീചിര്മരുതാമസ്മി നക്ഷത്രാണാമഹം ശശീ।।10.21।।
ആദിത്യന്മാരിൽ ഞാൻ വിഷ്ണുവാണ്; പ്രകാശങ്ങളിൽ ഞാൻ രവിയാണു; മരുതുകളിൽ ഞാൻ മരീചിയാണ്; നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ഞാൻ ചന്ദ്രനാണ്.
വേദാനാം സാമവേദോഽസ്മി ദേവാനാമസ്മി വാസവഃ। ഇന്ദ്രിയാണാം മനശ്ചാസ്മി ഭൂതാനാമസ്മി ചേതനാ।।10.22।।
വേദങ്ങളിൽ ഞാൻ സാമവേദമാണ്; ദേവന്മാരിൽ ഞാൻ ഇന്ദ്രനാണ്; ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ ഞാൻ മനസ്സാണ്; ജീവികളിൽ ഞാൻ ബോധമാണ്.
രുദ്രാണാം ശങ്കരശ്ചാസ്മി വിത്തേശോ യക്ഷരക്ഷസാമ്। വസൂനാം പാവകശ്ചാസ്മി മേരുഃ ശിഖരിണാമഹമ്।।10.23।।
രുദ്രന്മാരിൽ ഞാൻ ശങ്കരനാണ്; യക്ഷരക്ഷസുകളിൽ ഞാൻ ധനാധിപനാണ്; വസുക്കളിൽ ഞാൻ അഗ്നിയാണ്; പർവ്വതങ്ങളിൽ ഞാൻ മേരുവാണ്.
പുരോധസാം ച മുഖ്യം മാം വിദ്ധി പാര്ഥ ബൃഹസ്പതിമ്। സേനാനീനാമഹം സ്കന്ദഃ സരസാമസ്മി സാഗരഃ।।10.24।।
പുരോഹിതന്മാരിൽ പ്രധാനനായ ബൃഹസ്പതിയെ നീ എന്നിൽ കാണണം, പാർത്താ; സേനാനായകരിൽ ഞാൻ സ്കന്ദനാണ്; നദികളിൽ ഞാൻ സമുദ്രമാണ്.
മഹര്ഷീണാം ഭൃഗുരഹം ഗിരാമസ്മ്യേകമക്ഷരമ്। യജ്ഞാനാം ജപയജ്ഞോഽസ്മി സ്ഥാവരാണാം ഹിമാലയഃ।।10.25।।
മഹർഷിമാരിൽ ഞാൻ ഭൃഗു, വാക്കുകളിൽ ഞാൻ ഏകാക്ഷരം, യജ്ഞങ്ങളിൽ ഞാൻ ജപയജ്ഞം, അചഞ്ചലങ്ങളിലൊക്കെയും ഞാൻ ഹിമാലയം.
അശ്വത്ഥഃ സര്വവൃക്ഷാണാം ദേവര്ഷീണാം ച നാരദഃ। ഗന്ധര്വാണാം ചിത്രരഥഃ സിദ്ധാനാം കപിലോ മുനിഃ।।10.26।।
മരങ്ങളിലൊക്കെയും ഞാൻ അശ്വത്ത്വം, ദേവർഷിമാരിൽ ഞാൻ നാരദൻ, ഗന്ധർവന്മാരിൽ ഞാൻ ചിത്രരഥൻ, സിദ്ധന്മാരിൽ ഞാൻ കപിലമുനി.
ഉച്ചൈഃശ്രവസമശ്വാനാം വിദ്ധി മാമമൃതോദ്ഭവമ്। ഐരാവതം ഗജേന്ദ്രാണാം നരാണാം ച നരാധിപമ്।।10.27।।
കുതിരകളിൽ ഞാൻ അമൃതത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഉച്ചൈശ്രവസ്സ്, ആനകളിൽ ഞാൻ ഐരാവതം, മനുഷ്യരിൽ ഞാൻ രാജാവാണ്.
ആയുധാനാമഹം വജ്രം ധേനൂനാമസ്മി കാമധുക്। പ്രജനശ്ചാസ്മി കന്ദര്പഃ സര്പാണാമസ്മി വാസുകിഃ।।10.28।।
ആയുധങ്ങളിൽ ഞാൻ വജ്രം, പശുക്കളിൽ ഞാൻ കാമധേനു, സന്താനത്തിനിടയിൽ ഞാൻ കന്ദർപ്പൻ, പാമ്പുകളിൽ ഞാൻ വാസുകി.
അനന്തശ്ചാസ്മി നാഗാനാം വരുണോ യാദസാമഹമ്। പിതൃ़ണാമര്യമാ ചാസ്മി യമഃ സംയമതാമഹമ്।।10.29।।
നാഗങ്ങളിൽ ഞാൻ അനന്തൻ, ജലജീവികളിൽ ഞാൻ വരുണൻ, പിതാക്കളിൽ ഞാൻ അര്യമൻ, നിയന്ത്രകരിൽ ഞാൻ യമൻ.
പ്രഹ്ലാദശ്ചാസ്മി ദൈത്യാനാം കാലഃ കലയതാമഹമ്। മൃഗാണാം ച മൃഗേന്ദ്രോഽഹം വൈനതേയശ്ച പക്ഷിണാമ്।।10.30।।
ദൈത്യന്മാരിൽ ഞാൻ പ്രഹ്ലാദൻ, സമയത്തെ കണക്കാക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ തന്നെ കാലം, മൃഗങ്ങളിൽ ഞാൻ സിംഹം, പക്ഷികളിൽ ഞാൻ വിനതയുടെ മകൻ ഗരുഡൻ.
പവനഃ പവതാമസ്മി രാമഃ ശസ്ത്രഭൃതാമഹമ്। ഝഷാണാം മകരശ്ചാസ്മി സ്രോതസാമസ്മി ജാഹ്നവീ।।10.31।।
ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ വായു, ആയുധധാരികളിൽ ഞാൻ രാമൻ, മീനങ്ങളിൽ ഞാൻ മകരം, നദികളിൽ ഞാൻ ഗംഗ.
സര്ഗാണാമാദിരന്തശ്ച മധ്യം ചൈവാഹമര്ജുന। അധ്യാത്മവിദ്യാ വിദ്യാനാം വാദഃ പ്രവദതാമഹമ്।।10.32।।
സൃഷ്ടികളിൽ ഞാൻ ആദിയും അവസാനും നടുവും, അറിവുകളിൽ ഞാൻ ആത്മവിദ്യ, വാദിക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ യുക്തി.
അക്ഷരാണാമകാരോഽസ്മി ദ്വന്ദ്വഃ സാമാസികസ്യ ച। അഹമേവാക്ഷയഃ കാലോ ധാതാഽഹം വിശ്വതോമുഖഃ।।10.33।।
അക്ഷരങ്ങളിൽ ഞാൻ 'അ' എന്ന അക്ഷരം, സംയുക്തപദങ്ങളിൽ ഞാൻ ദ്വന്ദ്വം, ഞാൻ അക്ഷയമായ കാലം, എല്ലാടും മുഖമുള്ള സ്രഷ്ടാവാണ്.
മൃത്യുഃ സര്വഹരശ്ചാഹമുദ്ഭവശ്ച ഭവിഷ്യതാമ്। കീര്തിഃ ശ്രീര്വാക്ച നാരീണാം സ്മൃതിര്മേധാ ധൃതിഃ ക്ഷമാ।।10.34।।
എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്ന മരണം ഞാൻ, ഭാവികളിൽ ഉത്ഭവം ഞാൻ, സ്ത്രീകളിൽ ഞാൻ കീർത്തി, ഐശ്വര്യം, വാക്ക്, ഓർമ്മ, ബുദ്ധി, ധൈര്യം, ക്ഷമ.
ബൃഹത്സാമ തഥാ സാമ്നാം ഗായത്രീ ഛന്ദസാമഹമ്। മാസാനാം മാര്ഗശീര്ഷോഽഹമൃതൂനാം കുസുമാകരഃ।।10.35।।
സാമഗാനങ്ങളിൽ ഞാൻ ബൃഹത്സാമം, ഛന്ദസ്സുകളിൽ ഞാൻ ഗായത്രി, മാസങ്ങളിൽ മാർഗശീർഷം, ঋതുക്കളിൽ പൂക്കാലം.
ദ്യൂതം ഛലയതാമസ്മി തേജസ്തേജസ്വിനാമഹമ്। ജയോഽസ്മി വ്യവസായോഽസ്മി സത്ത്വം സത്ത്വവതാമഹമ്।।10.36।।
വഞ്ചന ചെയ്യുന്നവരിൽ ഞാൻ ജൂതം, പ്രകാശമുള്ളവരിൽ ഞാൻ തേജസ്, വിജയത്തിൽ ഞാൻ, ഉറച്ച മനസ്സിൽ ഞാൻ, സത്സ്വഭാവമുള്ളവരിൽ ഞാൻ സത്വം.
വൃഷ്ണീനാം വാസുദേവോഽസ്മി പാണ്ഡവാനാം ധനംജയഃ। മുനീനാമപ്യഹം വ്യാസഃ കവീനാമുശനാ കവിഃ।।10.37।।
വൃഷ്ണികളിൽ ഞാൻ വാസുദേവൻ, പാണ്ഡവന്മാരിൽ ഞാൻ ധനഞ്ജയൻ, മുനികളിൽ ഞാൻ വ്യാസൻ, കവികളിൽ ഞാൻ ഉശനസ്.
ദണ്ഡോ ദമയതാമസ്മി നീതിരസ്മി ജിഗീഷതാമ്। മൌനം ചൈവാസ്മി ഗുഹ്യാനാം ജ്ഞാനം ജ്ഞാനവതാമഹമ്।।10.38।।
ശിക്ഷിക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ ശിക്ഷ, ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരിൽ ഞാൻ നയം, രഹസ്യങ്ങളിൽ ഞാൻ മൗനം, ജ്ഞാനികളിൽ ഞാൻ ജ്ഞാനം.
യച്ചാപി സര്വഭൂതാനാം ബീജം തദഹമര്ജുന। ന തദസ്തി വിനാ യത്സ്യാന്മയാ ഭൂതം ചരാചരമ്।।10.39।।
എല്ലാ ജീവികളുടെയും വിത്ത് ഞാൻ തന്നെയാണ്, അർജുനാ, എന്നെ കൂടാതെ ചലനമുള്ളതോ അചലമായതോ ഒന്നും നിലനിൽക്കില്ല.
നാന്തോഽസ്തി മമ ദിവ്യാനാം വിഭൂതീനാം പരംതപ। ഏഷ തൂദ്ദേശതഃ പ്രോക്തോ വിഭൂതേര്വിസ്തരോ മയാ।।10.40।।
എന്റെ ദിവ്യമായ വൈഭവങ്ങൾക്ക് അവസാനം ഇല്ല, ശത്രുനാശകാ, ഞാൻ പറഞ്ഞത് എന്റെ മഹത്വത്തിന്റെ ചെറിയൊരു ഭാഗം മാത്രമാണ്.
യദ്യദ്വിഭൂതിമത്സത്ത്വം ശ്രീമദൂര്ജിതമേവ വാ। തത്തദേവാവഗച്ഛ ത്വം മമ തേജോംഽശസംഭവമ്।।10.41।।
ഏതു സത്ത്വവും മഹത്വം, സൗന്ദര്യം, ശക്തി എന്നിവയാൽ സമ്പന്നമാണോ, അതെല്ലാം എന്റെ തേജസ്സിന്റെ ഒരു അംശത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത് എന്നു നീ അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
അഥവാ ബഹുനൈതേന കിം ജ്ഞാതേന തവാര്ജുന। വിഷ്ടഭ്യാഹമിദം കൃത്സ്നമേകാംശേന സ്ഥിതോ ജഗത്।।10.42।।
ഇത്രയും വിശദമായി അറിയേണ്ടതെന്ത്, അർജുനാ? എന്റെ ഒരു ഭാഗം കൊണ്ടു തന്നെ ഞാൻ ഈ സർവ്വലോകം നിലനിർത്തുന്നു.
അര്ജുന ഉവാച മദനുഗ്രഹായ പരമം ഗുഹ്യമധ്യാത്മസംജ്ഞിതമ്। യത്ത്വയോക്തം വചസ്തേന മോഹോഽയം വിഗതോ മമ।।11.1।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: എന്റെ ഭലത്തിനായി നീ പരമമായ രഹസ്യമായ ആത്മജ്ഞാനം പറഞ്ഞതുകൊണ്ട്, ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ എന്റെ സംശയം അകന്നു പോയി.
ഭവാപ്യയൌ ഹി ഭൂതാനാം ശ്രുതൌ വിസ്തരശോ മയാ। ത്വത്തഃ കമലപത്രാക്ഷ മാഹാത്മ്യമപി ചാവ്യയമ്।।11.2।।
ഭൂതങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും നാശവും, കമലദളനയനനായവാ, നിന്റെ അക്ഷയമായ മഹത്വവും ഞാൻ നിന്നിൽ നിന്ന് വിശദമായി കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
ഏവമേതദ്യഥാത്ഥ ത്വമാത്മാനം പരമേശ്വര। ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി തേ രൂപമൈശ്വരം പുരുഷോത്തമ।।11.3।।
പരമേശ്വരാ, നീ നിന്നെ എങ്ങനെ വിവരിച്ചുവോ അതുപോലെയാണ്. എങ്കിലും, പുരുഷോത്തമാ, ഞാൻ നിന്റെ ദൈവിക രൂപം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
മന്യസേ യദി തച്ഛക്യം മയാ ദ്രഷ്ടുമിതി പ്രഭോ। യോഗേശ്വര തതോ മേ ത്വം ദര്ശയാഽത്മാനമവ്യയമ്।।11.4।।
പ്രഭോ, ഞാൻ അതു കാണാൻ യോഗ്യനാണെന്ന് നീ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, യോഗേശ്വരാ, അക്ഷയമായ നിന്റെ സ്വരൂപം എന്നെ കാണിക്കണമേ.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച പശ്യ മേ പാര്ഥ രൂപാണി ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ। നാനാവിധാനി ദിവ്യാനി നാനാവര്ണാകൃതീനി ച।।11.5।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പാർഥാ, നാനാവിധമായ നിറങ്ങളിലും ആകൃതികളിലും, നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും ദൈവികരൂപങ്ങൾ നീ എന്റെ ഉള്ളിൽ കാണുക.
പശ്യാദിത്യാന്വസൂന്രുദ്രാനശ്ിവനൌ മരുതസ്തഥാ। ബഹൂന്യദൃഷ്ടപൂര്വാണി പശ്യാഽശ്ചര്യാണി ഭാരത।।11.6।।
ആദിത്യന്മാരെയും വസുക്കളെയും രുദ്രന്മാരെയും അശ്വിനീദേവന്മാരെയും മരുതുകളെയും, മുമ്പ് ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത അനേകം അത്ഭുതങ്ങൾ നീ കാണുക, ഭാരതാ.