അര്ജുന ഉവാച കിം തദ്ബ്രഹ്മ കിമധ്യാത്മം കിം കര്മ പുരുഷോത്തമ। അധിഭൂതം ച കിം പ്രോക്തമധിദൈവം കിമുച്യതേ।।8.1।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: ബ്രഹ്മം എന്താണ്? ആത്മാവ് എന്താണ്? കര്മ്മം എന്താണ്, ഉത്തമപുരുഷനേ? ജീവികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം എന്താണ്, ദേവതകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത് എന്താണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്?
അധിയജ്ഞഃ കഥം കോഽത്ര ദേഹേഽസ്മിന്മധുസൂദന। പ്രയാണകാലേ ച കഥം ജ്ഞേയോഽസി നിയതാത്മഭിഃ।।8.2।।
മധുസൂദനാ, ഈ ശരീരത്തിൽ യജ്ഞവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം ആര്, എങ്ങനെ? നിയന്ത്രിതചിത്തരായവർ യാത്രയുടെ അവസാനം നിന്നെ എങ്ങനെ അറിയുന്നു?
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച അക്ഷരം ബ്രഹ്മ പരമം സ്വഭാവോഽധ്യാത്മമുച്യതേ। ഭൂതഭാവോദ്ഭവകരോ വിസര്ഗഃ കര്മസംജ്ഞിതഃ।।8.3।।
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു: നശിക്കാത്തത് ബ്രഹ്മമാണ്; സ്വഭാവം ആത്മാവാണ് എന്ന് പറയുന്നു; ജീവികളുടെ ഉത്ഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനെ കര്മ്മം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
അധിഭൂതം ക്ഷരോ ഭാവഃ പുരുഷശ്ചാധിദൈവതമ്। അധിയജ്ഞോഽഹമേവാത്ര ദേഹേ ദേഹഭൃതാം വര।।8.4।।
നശ്വരമായത് ജീവികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം; പുരുഷൻ ദേവതകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം; ഈ ശരീരത്തിൽ യജ്ഞവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം ഞാനാണ്, ശരീരധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ.
അന്തകാലേ ച മാമേവ സ്മരന്മുക്ത്വാ കലേവരമ്। യഃ പ്രയാതി സ മദ്ഭാവം യാതി നാസ്ത്യത്ര സംശയഃ।।8.5।।
ആവസാന സമയത്ത് എന്നെ ഓർത്തുകൊണ്ട് ശരീരം വിട്ടുപോകുന്നവൻ എന്റെ സ്ഥിതിയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
യം യം വാപി സ്മരന്ഭാവം ത്യജത്യന്തേ കലേവരമ്। തം തമേവൈതി കൌന്തേയ സദാ തദ്ഭാവഭാവിതഃ।।8.6।।
കുന്തിപുത്രാ, ആരെങ്കിലും ശരീരം വിടുമ്പോൾ ഏത് ഭാവം ഓർക്കുന്നു, ആ ഭാവത്തിലാണ് അവൻ എപ്പോഴും ആകാംക്ഷയോടെ ആ നിലയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നത്.
തസ്മാത്സര്വേഷു കാലേഷു മാമനുസ്മര യുധ്യ ച। മയ്യര്പിതമനോബുദ്ധിര്മാമേവൈഷ്യസ്യസംശയമ്।।8.7।।
അതിനാൽ എല്ലാസമയത്തും എന്നെ ഓർക്കുകയും യുദ്ധം ചെയ്യുകയും ചെയ്യു; മനസ്സും ബുദ്ധിയും എന്നിൽ സമർപ്പിച്ചാൽ സംശയമില്ലാതെ നീ എന്നെ പ്രാപിക്കും.
അഭ്യാസയോഗയുക്തേന ചേതസാ നാന്യഗാമിനാ। പരമം പുരുഷം ദിവ്യം യാതി പാര്ഥാനുചിന്തയന്।।8.8।।
യോഗാഭ്യാസം കൊണ്ട് മനസ്സ് മറ്റൊന്നിലേക്കു തിരിയാതെ ദിവ്യനായ പരമപുരുഷനെ നിരന്തരം ചിന്തിക്കുന്നവൻ, പാർഥാ, അവനെ പ്രാപിക്കും.
കവിം പുരാണമനുശാസിതാര മണോരണീയാംസമനുസ്മരേദ്യഃ। സര്വസ്യ ധാതാരമചിന്ത്യരൂപ മാദിത്യവര്ണം തമസഃ പരസ്താത്।।8.9।।
ആദ്യകവി, പുരാതനൻ, എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ, സൂക്ഷ്മത്തിൽ സൂക്ഷ്മതരൻ, എല്ലാം പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ, ആലോചനയ്ക്ക് അതീതമായ രൂപം, സൂര്യപ്രഭയുള്ളവൻ, അന്ധകാരത്തിന് അപ്പുറമുള്ളവൻ—ഇവനെ ഓർക്കുന്നവൻ...
പ്രയാണകാലേ മനസാഽചലേന ഭക്ത്യാ യുക്തോ യോഗബലേന ചൈവ। ഭ്രുവോര്മധ്യേ പ്രാണമാവേശ്യ സമ്യക് സ തം പരം പുരുഷമുപൈതി ദിവ്യമ്।।8.10।।
യാത്രയുടെ അവസാനം, അചഞ്ചലമായ മനസ്സോടെ, ഭക്തിയോടും യോഗബലത്തോടും കൂടി, ശ്വാസം കണ്യാദേശത്ത് സ്ഥാപിച്ച്, അവൻ ആ ദിവ്യമായ പരമപുരുഷനെ പ്രാപിക്കുന്നു.
യദക്ഷരം വേദവിദോ വദന്തി വിശന്തി യദ്യതയോ വീതരാഗാഃ। യദിച്ഛന്തോ ബ്രഹ്മചര്യം ചരന്തി തത്തേ പദം സംഗ്രഹേണ പ്രവക്ഷ്യേ।।8.11।।
വേദങ്ങൾ പഠിച്ചവർ പറയുന്ന, വാസനകളില്ലാത്ത യതികൾ പ്രവേശിക്കുന്ന, അതിനെ ആഗ്രഹിച്ച് ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയെ ഞാൻ ചുരുക്കത്തിൽ നിന്നോട് വിശദീകരിക്കാം.
സര്വദ്വാരാണി സംയമ്യ മനോ ഹൃദി നിരുധ്യ ച। മൂര്ധ്ന്യാധായാത്മനഃ പ്രാണമാസ്ഥിതോ യോഗധാരണാമ്।।8.12।।
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയദ്വാരങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിനെ ഹൃദയത്തിൽ അടച്ചുവെച്ച്, ശ്വാസം തലയിലെത്തിച്ച്, യോഗധാരണയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ...
ഓമിത്യേകാക്ഷരം ബ്രഹ്മ വ്യാഹരന്മാമനുസ്മരന്। യഃ പ്രയാതി ത്യജന്ദേഹം സ യാതി പരമാം ഗതിമ്।।8.13।।
'ഓം' എന്ന ഏകാക്ഷരം ഉച്ചരിച്ച് എന്നെ ഓർക്കുന്നവൻ ശരീരം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.
അനന്യചേതാഃ സതതം യോ മാം സ്മരതി നിത്യശഃ। തസ്യാഹം സുലഭഃ പാര്ഥ നിത്യയുക്തസ്യ യോഗിനഃ।।8.14।।
പാർഥാ, ആരെങ്കിലും അന്യചിന്തയില്ലാതെ എന്നെ എപ്പോഴും ഓർക്കുന്ന യോഗിക്ക് ഞാൻ എളുപ്പത്തിൽ പ്രാപ്യനാകുന്നു, അവൻ എന്നിൽ സ്ഥിരമായി ഏകാഗ്രനാണ്.
മാമുപേത്യ പുനര്ജന്മ ദുഃഖാലയമശാശ്വതമ്। നാപ്നുവന്തി മഹാത്മാനഃ സംസിദ്ധിം പരമാം ഗതാഃ।।8.15।।
എന്നെ പ്രാപിച്ച മഹാത്മാക്കൾ പരമസിദ്ധി നേടിയവരായതിനാൽ, ഈ ദു:ഖവും അസ്ഥിരതയും നിറഞ്ഞ ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ജനിക്കേണ്ടി വരില്ല.
ആബ്രഹ്മഭുവനാല്ലോകാഃ പുനരാവര്തിനോഽര്ജുന। മാമുപേത്യ തു കൌന്തേയ പുനര്ജന്മ ന വിദ്യതേ।।8.16।।
അർജുനാ, ബ്രഹ്മയുടെ ലോകം വരെ എല്ലായിടങ്ങളിലും വീണ്ടും വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകും. എന്നാൽ, കുന്തിയുടെ മകനേ, എന്നെ പ്രാപിച്ചാൽ വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകില്ല.
സഹസ്രയുഗപര്യന്തമഹര്യദ്ബ്രഹ്മണോ വിദുഃ। രാത്രിം യുഗസഹസ്രാന്താം തേഽഹോരാത്രവിദോ ജനാഃ।।8.17।।
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം ആയിരം യുഗങ്ങൾ നീളുന്നതാണെന്ന്, അതുപോലെ ഒരു രാത്രി ആയിരം യുഗങ്ങൾ നീളുന്നതാണെന്ന് അറിയുന്നവർക്ക്, യഥാർത്ഥത്തിൽ പകലും രാത്രിയും എങ്ങനെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.
അവ്യക്താദ്വ്യക്തയഃ സര്വാഃ പ്രഭവന്ത്യഹരാഗമേ। രാത്ര്യാഗമേ പ്രലീയന്തേ തത്രൈവാവ്യക്തസംജ്ഞകേ।।8.18।।
അവ്യക്തത്തിൽ നിന്നാണ് എല്ലാ ജീവികളും പകൽ വരുമ്പോൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; രാത്രി വരുമ്പോൾ അവയെല്ലാം ആ അവ്യക്തത്തിലേക്കേയ്ക്കു വീണ്ടും ലയിക്കുന്നു.
ഭൂതഗ്രാമഃ സ ഏവായം ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ പ്രലീയതേ। രാത്ര്യാഗമേഽവശഃ പാര്ഥ പ്രഭവത്യഹരാഗമേ।।8.19।।
പാർഥാ, ഈ ജീവികളുടെ കൂട്ടം വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിച്ച്, രാത്രി വരുമ്പോൾ ലയിക്കുകയും, പകൽ വരുമ്പോൾ നിർബന്ധിതരായി വീണ്ടും ഉദ്ഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പരസ്തസ്മാത്തു ഭാവോഽന്യോഽവ്യക്തോഽവ്യക്താത്സനാതനഃ। യഃ സ സര്വേഷു ഭൂതേഷു നശ്യത്സു ന വിനശ്യതി।।8.20।।
അവ്യക്തത്തിൽക്കാൾ മുകളിലൊരു മറ്റൊരു ശാശ്വതമായ അവ്യക്തം ഉണ്ട്; എല്ലാ ജീവികളും നശിച്ചാലും അതിന് നാശം സംഭവിക്കില്ല.
അവ്യക്തോഽക്ഷര ഇത്യുക്തസ്തമാഹുഃ പരമാം ഗതിമ്। യം പ്രാപ്യ ന നിവര്തന്തേ തദ്ധാമ പരമം മമ।।8.21।।
അവ്യക്തം അക്ഷരമെന്നു പറയുന്നു; അതാണ് പരമഗതി എന്ന് പറയുന്നു. അതിനെ പ്രാപിച്ചാൽ ആരും തിരികെ വരാറില്ല; അതാണ് എന്റെ പരമധാമം.
പുരുഷഃ സ പരഃ പാര്ഥ ഭക്ത്യാ ലഭ്യസ്ത്വനന്യയാ। യസ്യാന്തഃസ്ഥാനി ഭൂതാനി യേന സര്വമിദം തതമ്।।8.22।।
പാർഥാ, ആ പരപുരുഷനെ അനന്യഭക്തിയാൽ മാത്രം പ്രാപിക്കാം; എല്ലാ ജീവികളും അവനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, അവൻ എല്ലാം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
യത്ര കാലേ ത്വനാവൃത്തിമാവൃത്തിം ചൈവ യോഗിനഃ। പ്രയാതാ യാന്തി തം കാലം വക്ഷ്യാമി ഭരതര്ഷഭ।।8.23।।
ഭരതവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, യോഗികൾ തിരികെ വരാതെ പോകുന്ന സമയവും, തിരികെ വരുന്ന സമയവും ഞാൻ നിന്നോട് വിശദീകരിക്കാം.
അഗ്നിര്ജ്യോതിരഹഃ ശുക്ലഃ ഷണ്മാസാ ഉത്തരായണമ്। തത്ര പ്രയാതാ ഗച്ഛന്തി ബ്രഹ്മ ബ്രഹ്മവിദോ ജനാഃ।।8.24।।
അഗ്നി, പ്രകാശം, പകൽ, ശുക്ലപക്ഷം, ഉത്തരായണം എന്നിങ്ങനെയുള്ള സമയങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവർ പുറപ്പെടുമ്പോൾ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
ധൂമോ രാത്രിസ്തഥാ കൃഷ്ണഃ ഷണ്മാസാ ദക്ഷിണായനമ്। തത്ര ചാന്ദ്രമസം ജ്യോതിര്യോഗീ പ്രാപ്യ നിവര്തതേ।।8.25।।
ധൂമം, രാത്രി, കൃഷ്ണപക്ഷം, ദക്ഷിണായനം എന്നിങ്ങനെയുള്ള സമയങ്ങളിൽ യോഗി ചന്ദ്രലോകം പ്രാപിച്ച് വീണ്ടും ജനനത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.
ശുക്ലകൃഷ്ണേ ഗതീ ഹ്യേതേ ജഗതഃ ശാശ്വതേ മതേ। ഏകയാ യാത്യനാവൃത്തിമന്യയാഽഽവര്തതേ പുനഃ।।8.26।।
ശുക്ലപഥവും കൃഷ്ണപഥവും ഈ ലോകത്തിന് ശാശ്വതമായ വഴികളാണ്; ഒന്നിലൂടെ പോയാൽ തിരികെ വരില്ല, മറ്റൊന്നിലൂടെ പോയാൽ വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകും.
നൈതേ സൃതീ പാര്ഥ ജാനന്യോഗീ മുഹ്യതി കശ്ചന। തസ്മാത്സര്വേഷു കാലേഷു യോഗയുക്തോ ഭവാര്ജുന।।8.27।।
പാർഥാ, ഈ വഴികൾ അറിയുന്ന യോഗിക്ക് ഒരിക്കലും ഭ്രമം വരില്ല. അതിനാൽ എല്ലാ സമയത്തും യോഗത്തിൽ നിലനിൽക്കണം, അർജുനാ.
വേദേഷു യജ്ഞേഷു തപഃസു ചൈവ ദാനേഷു യത്പുണ്യഫലം പ്രദിഷ്ടമ്। അത്യേതി തത്സര്വമിദം വിദിത്വാ യോഗീ പരം സ്ഥാനമുപൈതി ചാദ്യമ്।।8.28।।
വേദങ്ങൾ, യജ്ഞങ്ങൾ, തപസ്സുകൾ, ദാനം എന്നിവയിൽ ലഭിക്കുന്ന എല്ലാ ഫലങ്ങളെയും അതിജയിച്ച്, ഈ സത്യം അറിഞ്ഞ യോഗി പരമമായ ആദി സ്ഥാനത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച ഇദം തു തേ ഗുഹ്യതമം പ്രവക്ഷ്യാമ്യനസൂയവേ। ജ്ഞാനം വിജ്ഞാനസഹിതം യജ്ജ്ഞാത്വാ മോക്ഷ്യസേഽശുഭാത്।।9.1।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: അസൂയ ഇല്ലാത്തവനേ, ഞാൻ നിന്നോട് ഏറ്റവും രഹസ്യമായ ജ്ഞാനവും വിവേകവും പറയാം; ഇത് അറിഞ്ഞാൽ നീ അശുഭത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
രാജവിദ്യാ രാജഗുഹ്യം പവിത്രമിദമുത്തമമ്। പ്രത്യക്ഷാവഗമം ധര്മ്യം സുസുഖം കര്തുമവ്യയമ്।।9.2।।
ഇത് രാജവിദ്യയും രാജഗുഹ്യവും, ഏറ്റവും വിശുദ്ധവും ഉത്തമവുമാണ്; നേരിട്ട് അനുഭവിക്കാവുന്നതും, ധാർമ്മികവുമായതും, ചെയ്യാൻ വളരെ എളുപ്പവുമാണ്; ഇതിന് നാശം ഇല്ല.