ബലം ബലവതാം ചാഹം കാമരാഗവിവര്ജിതമ്। ധര്മാവിരുദ്ധോ ഭൂതേഷു കാമോഽസ്മി ഭരതര്ഷഭ।।7.11।।
ആഗ്രഹവും ആസക്തിയും ഇല്ലാത്ത ശക്തി, ശക്തന്മാരിൽ ഞാനാണ്. ഭരതകുലത്തിൽ ഏറ്റവും നല്ലവനേ, നീതിക്കു വിരുദ്ധമല്ലാത്ത ആഗ്രഹം എല്ലാ ജീവികളിലും ഞാനാണ്.
യേ ചൈവ സാത്ത്വികാ ഭാവാ രാജസാസ്താമസാശ്ച യേ। മത്ത ഏവേതി താന്വിദ്ധി നത്വഹം തേഷു തേ മയി।।7.12।।
സത്ത്വം, രാജസ്സ്, താമസ്സ് എന്നിങ്ങനെ ഉള്ള എല്ലാ സ്വഭാവങ്ങളും എനിക്ക് നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത് എന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം. പക്ഷേ, ഞാൻ അവയിൽ ഇല്ല; അവ എനിക്കുള്ളിലാണു.
ത്രിഭിര്ഗുണമയൈര്ഭാവൈരേഭിഃ സര്വമിദം ജഗത്। മോഹിതം നാഭിജാനാതി മാമേഭ്യഃ പരമവ്യയമ്।।7.13।।
ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സ്വഭാവങ്ങൾ കൊണ്ട് ഈ ലോകം മുഴുവൻ മോഹിതരായിരിക്കുന്നു. അവർക്കു എനിക്കു അതീതമായ, അക്ഷരമായ എനിക്ക് അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല.
ദൈവീ ഹ്യേഷാ ഗുണമയീ മമ മായാ ദുരത്യയാ। മാമേവ യേ പ്രപദ്യന്തേ മായാമേതാം തരന്തി തേ।।7.14।।
എന്റെ ഈ ദൈവികമായ ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള മായയെ കടക്കാൻ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. എങ്കിലും, എനിക്കു മാത്രം ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവർ ഈ മായയെ അതിജയിക്കുന്നു.
ന മാം ദുഷ്കൃതിനോ മൂഢാഃ പ്രപദ്യന്തേ നരാധമാഃ। മായയാപഹൃതജ്ഞാനാ ആസുരം ഭാവമാശ്രിതാഃ।।7.15।।
ദുഷ്കൃത്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരും, മൂടന്മാരും, മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവരും, മായയാൽ ജ്ഞാനം നഷ്ടപ്പെട്ടവരും, അസുരസ്വഭാവം സ്വീകരിച്ചവരും എനിക്ക് ശരണം പ്രാപിക്കുന്നില്ല.
ചതുര്വിധാ ഭജന്തേ മാം ജനാഃ സുകൃതിനോഽര്ജുന। ആര്തോ ജിജ്ഞാസുരര്ഥാര്ഥീ ജ്ഞാനീ ച ഭരതര്ഷഭ।।7.16।।
നല്ല പ്രവൃത്തിയുള്ള നാലു തരത്തിലുള്ള ആളുകൾ എന്നെ ആരാധിക്കുന്നു, അർജുനാ: കഷ്ടപ്പെടുന്നവൻ, അറിവ് അന്വേഷിക്കുന്നവൻ, സമ്പത്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, ജ്ഞാനി — ഭരതകുലത്തിൽ ഏറ്റവും നല്ലവനേ.
തേഷാം ജ്ഞാനീ നിത്യയുക്ത ഏകഭക്ിതര്വിശിഷ്യതേ। പ്രിയോ ഹി ജ്ഞാനിനോഽത്യര്ഥമഹം സ ച മമ പ്രിയഃ।।7.17।।
ഇവരിൽ ജ്ഞാനി, എപ്പോഴും ഏകാഗ്രതയോടെ എനിക്ക് ഭക്തിയുള്ളവൻ, ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനാണ്. കാരണം, ജ്ഞാനിക്ക് ഞാൻ അത്യന്തം പ്രിയനാണ്, അവനും എനിക്ക് പ്രിയനാണ്.
ഉദാരാഃ സര്വ ഏവൈതേ ജ്ഞാനീ ത്വാത്മൈവ മേ മതമ്। ആസ്ഥിതഃ സ ഹി യുക്താത്മാ മാമേവാനുത്തമാം ഗതിമ്।।7.18।।
ഇവരിൽ എല്ലാവരും ഉത്തമരാണ്, പക്ഷേ ജ്ഞാനി എന്റെ ആത്മാവുപോലെയാണ് എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. കാരണം, അവൻ മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി എനിക്ക് മാത്രം പരമഗതിയായി ആശ്രയിക്കുന്നു.
ബഹൂനാം ജന്മനാമന്തേ ജ്ഞാനവാന്മാം പ്രപദ്യതേ। വാസുദേവഃ സര്വമിതി സ മഹാത്മാ സുദുര്ലഭഃ।।7.19।।
അനവധി ജന്മങ്ങൾക്കു ശേഷം, ജ്ഞാനി എന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. 'വാസുദേവൻ എല്ലാം തന്നെയാണ്' എന്ന് അവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള മഹാത്മാവ് വളരെ അപൂർവനാണ്.
കാമൈസ്തൈസ്തൈര്ഹൃതജ്ഞാനാഃ പ്രപദ്യന്തേഽന്യദേവതാഃ। തം തം നിയമമാസ്ഥായ പ്രകൃത്യാ നിയതാഃ സ്വയാ।।7.20।।
വിവിധ ആഗ്രഹങ്ങൾകൊണ്ട് ജ്ഞാനം നഷ്ടപ്പെട്ടവർ, തങ്ങൾക്കിഷ്ടമുള്ള നിയമങ്ങൾ പാലിച്ച്, സ്വഭാവം അനുസരിച്ച്, മറ്റു ദേവതകളെ ആരാധിക്കുന്നു.
യോ യോ യാം യാം തനും ഭക്തഃ ശ്രദ്ധയാര്ചിതുമിച്ഛതി। തസ്യ തസ്യാചലാം ശ്രദ്ധാം താമേവ വിദധാമ്യഹമ്।।7.21।।
ഭക്തൻ ഏത് രൂപത്തിൽ വിശ്വാസത്തോടെ ആരാധിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചാലും, ആ വിശ്വാസം ഞാൻ അവനിൽ ഉറപ്പാക്കുന്നു.
സ തയാ ശ്രദ്ധയാ യുക്തസ്തസ്യാരാധനമീഹതേ। ലഭതേ ച തതഃ കാമാന്മയൈവ വിഹിതാന് ഹി താന്।।7.22।।
അവൻ ആ വിശ്വാസത്തോടെ ആ രൂപത്തെ ആരാധിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അവനു ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു; അവയെല്ലാം ഞാൻ തന്നെയാണ് നൽകുന്നത്.
അന്തവത്തു ഫലം തേഷാം തദ്ഭവത്യല്പമേധസാമ്। ദേവാന്ദേവയജോ യാന്തി മദ്ഭക്താ യാന്തി മാമപി।।7.23।।
അവരിൽ കുറഞ്ഞ ബുദ്ധിയുള്ളവർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങൾ നശ്വരമാണ്. ദേവതകളെ ആരാധിക്കുന്നവർ ദേവതകളുടെ ലോകത്ത് പോകുന്നു; എനിക്ക് ഭക്തിയുള്ളവർ എനിക്ക് സമീപം എത്തുന്നു.
അവ്യക്തം വ്യക്ിതമാപന്നം മന്യന്തേ മാമബുദ്ധയഃ। പരം ഭാവമജാനന്തോ മമാവ്യയമനുത്തമമ്।।7.24।।
അബുദ്ധിമാന്മാർ, അവ്യക്തമായ എനിക്ക് വ്യക്തമായ രൂപം ഉണ്ടെന്നു കരുതുന്നു. എന്റെ പരമമായ, അക്ഷരമായ, ഉത്തമമായ സ്വഭാവം അവർ അറിയുന്നില്ല.
നാഹം പ്രകാശഃ സര്വസ്യ യോഗമായാസമാവൃതഃ। മൂഢോഽയം നാഭിജാനാതി ലോകോ മാമജമവ്യയമ്।।7.25।।
എന്റെ യോഗമയയാൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതിനാൽ ഞാൻ എല്ലാവർക്കും വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഈ ലോകം മയയിൽ ആകൃതരായി, ജനനമില്ലാത്ത, അക്ഷരനായ എന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
വേദാഹം സമതീതാനി വര്തമാനാനി ചാര്ജുന। ഭവിഷ്യാണി ച ഭൂതാനി മാം തു വേദ ന കശ്ചന।।7.26।।
അർജുനാ, കഴിഞ്ഞതും ഇപ്പോഴുള്ളതും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ എല്ലാ ജീവികളും ഞാൻ അറിയുന്നു. പക്ഷേ, ആരും എന്നെ അറിയുന്നില്ല.
ഇച്ഛാദ്വേഷസമുത്ഥേന ദ്വന്ദ്വമോഹേന ഭാരത। സര്വഭൂതാനി സംമോഹം സര്ഗേ യാന്തി പരന്തപ।।7.27।।
ഭാരതന്, ആഗ്രഹവും വെറുപ്പും കൊണ്ടുണ്ടാകുന്ന ഇരട്ടത്വങ്ങളുടെ ഭ്രമം മൂലം എല്ലാ ജീവികളും ജനനസമയത്ത് മോഹത്തിലാവുന്നു.
യേഷാം ത്വന്തഗതം പാപം ജനാനാം പുണ്യകര്മണാമ്। തേ ദ്വന്ദ്വമോഹനിര്മുക്താ ഭജന്തേ മാം ദൃഢവ്രതാഃ।।7.28।।
പാപം അവസാനിച്ച, നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്ന, ഇരട്ടത്വങ്ങളുടെ ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായവരാണ് ഉറച്ച മനസ്സോടെ എന്നെ ഭജിക്കുന്നത്.
ജരാമരണമോക്ഷായ മാമാശ്രിത്യ യതന്തി യേ। തേ ബ്രഹ്മ തദ്വിദുഃ കൃത്സ്നമധ്യാത്മം കര്മ ചാഖിലമ്।।7.29।।
വൃദ്ധാപ്യവും മരണവും തരണം ചെയ്യാൻ എന്നിൽ ആശ്രയം വെച്ച് പരിശ്രമിക്കുന്നവർ ബ്രഹ്മവും ആത്മവിദ്യയും എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും അറിയുന്നു.
സാധിഭൂതാധിദൈവം മാം സാധിയജ്ഞം ച യേ വിദുഃ। പ്രയാണകാലേഽപി ച മാം തേ വിദുര്യുക്തചേതസഃ।।7.30।।
ജീവികൾക്കും ദേവതകൾക്കും യജ്ഞങ്ങൾക്കും പരമാത്മാവായ എന്നെ അറിയുന്ന, മനസ്സു ഏകാഗ്രമായവർ യാത്രയുടെ അവസാനം പോലും എന്നെ അറിയുന്നു.
അര്ജുന ഉവാച കിം തദ്ബ്രഹ്മ കിമധ്യാത്മം കിം കര്മ പുരുഷോത്തമ। അധിഭൂതം ച കിം പ്രോക്തമധിദൈവം കിമുച്യതേ।।8.1।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: ബ്രഹ്മം എന്താണ്? ആത്മാവ് എന്താണ്? കര്മ്മം എന്താണ്, ഉത്തമപുരുഷനേ? ജീവികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം എന്താണ്, ദേവതകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത് എന്താണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്?
അധിയജ്ഞഃ കഥം കോഽത്ര ദേഹേഽസ്മിന്മധുസൂദന। പ്രയാണകാലേ ച കഥം ജ്ഞേയോഽസി നിയതാത്മഭിഃ।।8.2।।
മധുസൂദനാ, ഈ ശരീരത്തിൽ യജ്ഞവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം ആര്, എങ്ങനെ? നിയന്ത്രിതചിത്തരായവർ യാത്രയുടെ അവസാനം നിന്നെ എങ്ങനെ അറിയുന്നു?
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച അക്ഷരം ബ്രഹ്മ പരമം സ്വഭാവോഽധ്യാത്മമുച്യതേ। ഭൂതഭാവോദ്ഭവകരോ വിസര്ഗഃ കര്മസംജ്ഞിതഃ।।8.3।।
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു: നശിക്കാത്തത് ബ്രഹ്മമാണ്; സ്വഭാവം ആത്മാവാണ് എന്ന് പറയുന്നു; ജീവികളുടെ ഉത്ഭവം സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനെ കര്മ്മം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
അധിഭൂതം ക്ഷരോ ഭാവഃ പുരുഷശ്ചാധിദൈവതമ്। അധിയജ്ഞോഽഹമേവാത്ര ദേഹേ ദേഹഭൃതാം വര।।8.4।।
നശ്വരമായത് ജീവികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം; പുരുഷൻ ദേവതകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം; ഈ ശരീരത്തിൽ യജ്ഞവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരമം ഞാനാണ്, ശരീരധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ.
അന്തകാലേ ച മാമേവ സ്മരന്മുക്ത്വാ കലേവരമ്। യഃ പ്രയാതി സ മദ്ഭാവം യാതി നാസ്ത്യത്ര സംശയഃ।।8.5।।
ആവസാന സമയത്ത് എന്നെ ഓർത്തുകൊണ്ട് ശരീരം വിട്ടുപോകുന്നവൻ എന്റെ സ്ഥിതിയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
യം യം വാപി സ്മരന്ഭാവം ത്യജത്യന്തേ കലേവരമ്। തം തമേവൈതി കൌന്തേയ സദാ തദ്ഭാവഭാവിതഃ।।8.6।।
കുന്തിപുത്രാ, ആരെങ്കിലും ശരീരം വിടുമ്പോൾ ഏത് ഭാവം ഓർക്കുന്നു, ആ ഭാവത്തിലാണ് അവൻ എപ്പോഴും ആകാംക്ഷയോടെ ആ നിലയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നത്.
തസ്മാത്സര്വേഷു കാലേഷു മാമനുസ്മര യുധ്യ ച। മയ്യര്പിതമനോബുദ്ധിര്മാമേവൈഷ്യസ്യസംശയമ്।।8.7।।
അതിനാൽ എല്ലാസമയത്തും എന്നെ ഓർക്കുകയും യുദ്ധം ചെയ്യുകയും ചെയ്യു; മനസ്സും ബുദ്ധിയും എന്നിൽ സമർപ്പിച്ചാൽ സംശയമില്ലാതെ നീ എന്നെ പ്രാപിക്കും.
അഭ്യാസയോഗയുക്തേന ചേതസാ നാന്യഗാമിനാ। പരമം പുരുഷം ദിവ്യം യാതി പാര്ഥാനുചിന്തയന്।।8.8।।
യോഗാഭ്യാസം കൊണ്ട് മനസ്സ് മറ്റൊന്നിലേക്കു തിരിയാതെ ദിവ്യനായ പരമപുരുഷനെ നിരന്തരം ചിന്തിക്കുന്നവൻ, പാർഥാ, അവനെ പ്രാപിക്കും.
കവിം പുരാണമനുശാസിതാര മണോരണീയാംസമനുസ്മരേദ്യഃ। സര്വസ്യ ധാതാരമചിന്ത്യരൂപ മാദിത്യവര്ണം തമസഃ പരസ്താത്।।8.9।।
ആദ്യകവി, പുരാതനൻ, എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ, സൂക്ഷ്മത്തിൽ സൂക്ഷ്മതരൻ, എല്ലാം പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ, ആലോചനയ്ക്ക് അതീതമായ രൂപം, സൂര്യപ്രഭയുള്ളവൻ, അന്ധകാരത്തിന് അപ്പുറമുള്ളവൻ—ഇവനെ ഓർക്കുന്നവൻ...
പ്രയാണകാലേ മനസാഽചലേന ഭക്ത്യാ യുക്തോ യോഗബലേന ചൈവ। ഭ്രുവോര്മധ്യേ പ്രാണമാവേശ്യ സമ്യക് സ തം പരം പുരുഷമുപൈതി ദിവ്യമ്।।8.10।।
യാത്രയുടെ അവസാനം, അചഞ്ചലമായ മനസ്സോടെ, ഭക്തിയോടും യോഗബലത്തോടും കൂടി, ശ്വാസം കണ്യാദേശത്ത് സ്ഥാപിച്ച്, അവൻ ആ ദിവ്യമായ പരമപുരുഷനെ പ്രാപിക്കുന്നു.