യദാ വിനിയതം ചിത്തമാത്മന്യേവാവതിഷ്ഠതേ। നിഃസ്പൃഹഃ സര്വകാമേഭ്യോ യുക്ത ഇത്യുച്യതേ തദാ।।6.18।।
മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ട്, ആത്മാവിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അപ്പോഴാണ് അവൻ യോഗത്തിൽ ഏകീകരിച്ചവൻ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്.
യഥാ ദീപോ നിവാതസ്ഥോ നേങ്ഗതേ സോപമാ സ്മൃതാ। യോഗിനോ യതചിത്തസ്യ യുഞ്ജതോ യോഗമാത്മനഃ।।6.19।।
കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത് വിളക്കു കുലുങ്ങാത്തതുപോലെ, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് ആത്മാവിൽ യോഗം അഭ്യസിക്കുന്ന യോഗിക്ക് അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
യത്രോപരമതേ ചിത്തം നിരുദ്ധം യോഗസേവയാ। യത്ര ചൈവാത്മനാഽഽത്മാനം പശ്യന്നാത്മനി തുഷ്യതി।।6.20।।
യോഗം അഭ്യസിച്ച് മനസ്സ് ശാന്തമായി നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ, ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ കാണുകയും, അകത്തുള്ള സന്തോഷത്തിൽ തൃപ്തനാവുകയും ചെയ്യുന്നു.
സുഖമാത്യന്തികം യത്തദ്ബുദ്ധിഗ്രാഹ്യമതീന്ദ്രിയമ്। വേത്തി യത്ര ന ചൈവായം സ്ഥിതശ്ചലതി തത്ത്വതഃ।।6.21।।
അവിടെ, ബുദ്ധിയാൽ മാത്രം ഗ്രഹിക്കാവുന്ന, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതീതമായ അതിയായ ആനന്ദം അനുഭവപ്പെടുന്നു; ആ നിലയിൽ ഉറപ്പോടെ നിൽക്കുന്നവൻ സത്യം വിട്ടു ചലിക്കാറില്ല.
യം ലബ്ധ്വാ ചാപരം ലാഭം മന്യതേ നാധികം തതഃ। യസ്മിന്സ്ഥിതോ ന ദുഃഖേന ഗുരുണാപി വിചാല്യതേ।।6.22।।
അത് ലഭിച്ചാൽ, അതിനേക്കാൾ വലിയ മറ്റേതെങ്കിലും നേട്ടമെന്ന് ഒന്നും തോന്നുന്നില്ല; അതിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ വലിയ ദുഃഖം വന്നാലും മനസ്സു കുലുങ്ങുന്നില്ല.
തം വിദ്യാദ് ദുഃഖസംയോഗവിയോഗം യോഗസംജ്ഞിതമ്। സ നിശ്ചയേന യോക്തവ്യോ യോഗോഽനിര്വിണ്ണചേതസാ।।6.23।।
ദുഃഖത്തോടുള്ള ബന്ധം വിട്ടുമാറുന്നതാണ് യോഗം എന്നു അറിയണം. ഈ യോഗം ഉറച്ച മനസ്സോടെ, തളരാതെ അഭ്യസിക്കണം.
സങ്കല്പപ്രഭവാന്കാമാംസ്ത്യക്ത്വാ സര്വാനശേഷതഃ। മനസൈവേന്ദ്രിയഗ്രാമം വിനിയമ്യ സമന്തതഃ।।6.24।।
സങ്കല്പത്തിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ച്, മനസ്സുകൊണ്ട് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും എല്ലാടും നിയന്ത്രിക്കണം.
ശനൈഃ ശനൈരുപരമേദ് ബുദ്ധ്യാ ധൃതിഗൃഹീതയാ। ആത്മസംസ്ഥം മനഃ കൃത്വാ ന കിഞ്ചിദപി ചിന്തയേത്।।6.25।।
ബുദ്ധിയെ ഉറപ്പോടെ പിടിച്ച്, മനസ്സിനെ ആത്മാവിൽ സ്ഥാപിച്ച്, കുറുക്കുറുക്കെ മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കണം; അപ്പോൾ മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.
യതോ യതോ നിശ്ചരതി മനശ്ചഞ്ചലമസ്ഥിരമ്। തതസ്തതോ നിയമ്യൈതദാത്മന്യേവ വശം നയേത്।।6.26।।
മനസ്സ് എവിടെയേയ്ക്കും അശാന്തമായി ഓടിയാൽ, അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നിയന്ത്രിച്ച് ആത്മാവിന്റെ അധീനതയിൽ കൊണ്ടുവരണം.
പ്രശാന്തമനസം ഹ്യേനം യോഗിനം സുഖമുത്തമമ്। ഉപൈതി ശാന്തരജസം ബ്രഹ്മഭൂതമകല്മഷമ്।।6.27।।
മനസ്സ് സമാധാനമായ, രാഗം ശാന്തമായ, പാപരഹിതനായ യോഗിക്ക് പരമാനന്ദം ലഭിക്കുന്നു; അവൻ ബ്രഹ്മമായിരിക്കുന്നു.
യുഞ്ജന്നേവം സദാഽഽത്മാനം യോഗീ വിഗതകല്മഷഃ। സുഖേന ബ്രഹ്മസംസ്പര്ശമത്യന്തം സുഖമശ്നുതേ।।6.28।।
ഇങ്ങനെ ആത്മാവിനെ എല്ലായ്പ്പോഴും യോജിപ്പിച്ച്, പാപങ്ങൾ വിട്ട്, യോഗി എളുപ്പത്തിൽ ബ്രഹ്മവുമായി സമ്പർക്കം കൊണ്ടു അതിയായ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു.
സര്വഭൂതസ്ഥമാത്മാനം സര്വഭൂതാനി ചാത്മനി। ഈക്ഷതേ യോഗയുക്താത്മാ സര്വത്ര സമദര്ശനഃ।।6.29।।
യോഗത്തിൽ മനസ്സു ഏകീകരിച്ചവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും ആത്മാവിനെ കാണുകയും, എല്ലാ ജീവികളും ആത്മാവിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി കാണുകയും, എല്ലായിടത്തും സമദർശനം പുലർത്തുന്നു.
യോ മാം പശ്യതി സര്വത്ര സര്വം ച മയി പശ്യതി। തസ്യാഹം ന പ്രണശ്യാമി സ ച മേ ന പ്രണശ്യതി।।6.30।।
എവിടെയും എന്നെ കാണുന്നവനും, എല്ലാം എന്നിൽ കാണുന്നവനും, അവനിൽ ഞാൻ അകന്നുപോകുന്നില്ല; അവനും എന്നിൽ നിന്ന് അകന്നുപോകുന്നില്ല.
സര്വഭൂതസ്ഥിതം യോ മാം ഭജത്യേകത്വമാസ്ഥിതഃ। സര്വഥാ വര്തമാനോഽപി സ യോഗീ മയി വര്തതേ।।6.31।।
എല്ലാ ജീവികളിലും ഏകത്വത്തിൽ എന്നെ ആരാധിക്കുന്നവൻ, എങ്ങനെയായാലും ജീവിച്ചാലും, ആ യോഗി എന്നിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ആത്മൌപമ്യേന സര്വത്ര സമം പശ്യതി യോഽര്ജുന। സുഖം വാ യദി വാ ദുഃഖം സഃ യോഗീ പരമോ മതഃ।।6.32।।
അർജുനാ, സ്വയം ഉപമയായി എടുത്ത്, സുഖത്തിലും ദുഃഖത്തിലും എല്ലായിടത്തും സമദർശനം പുലർത്തുന്നവൻ പരമ യോഗിയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
അര്ജുന ഉവാച യോഽയം യോഗസ്ത്വയാ പ്രോക്തഃ സാമ്യേന മധുസൂദന। ഏതസ്യാഹം ന പശ്യാമി ചഞ്ചലത്വാത് സ്ഥിതിം സ്ഥിരാമ്।।6.33।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: മധുസൂദനാ, സമത്വമായി നീ പറഞ്ഞ ഈ യോഗം, മനസ്സിന്റെ അശാന്തത കാരണം, അതിന് സ്ഥിരത കാണാൻ എനിക്ക് കഴിയുന്നില്ല.
ചഞ്ചലം ഹി മനഃ കൃഷ്ണ പ്രമാഥി ബലവദ്ദൃഢമ്। തസ്യാഹം നിഗ്രഹം മന്യേ വായോരിവ സുദുഷ്കരമ്।।6.34।।
കൃഷ്ണാ, മനസ്സ് അശാന്തവും, ഉന്മേഷമുള്ളതും, ശക്തിയുള്ളതും, ദൃഢവുമാണ്; അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് കാറ്റിനെ പിടിക്കുന്നതുപോലെ ദുഷ്കരമാണ് എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച അസംശയം മഹാബാഹോ മനോ ദുര്നിഗ്രഹം ചലം। അഭ്യാസേന തു കൌന്തേയ വൈരാഗ്യേണ ച ഗൃഹ്യതേ।।6.35।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവേ, സംശയമില്ല, മനസ്സ് നിയന്ത്രിക്കാൻ കഠിനവും അശാന്തവുമാണ്; പക്ഷേ, അഭ്യാസത്താൽയും വൈരാഗ്യത്താലും അതിനെ പിടിച്ചിരുത്താം, കുന്തീപുത്രാ.
അസംയതാത്മനാ യോഗോ ദുഷ്പ്രാപ ഇതി മേ മതിഃ। വശ്യാത്മനാ തു യതതാ ശക്യോഽവാപ്തുമുപായതഃ।।6.36।।
ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്കു യോഗം പ്രാപിക്കാനാവില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; ആത്മാവിനെ കീഴടക്കി, ഉചിതമായ മാർഗ്ഗത്തിൽ ശ്രമിക്കുന്നവർക്കു അത് ലഭ്യമാണ്.
അര്ജുന ഉവാച അയതിഃ ശ്രദ്ധയോപേതോ യോഗാച്ചലിതമാനസഃ। അപ്രാപ്യ യോഗസംസിദ്ധിം കാം ഗതിം കൃഷ്ണ ഗച്ഛതി।।6.37।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: കൃഷ്ണാ, വിശ്വാസം ഉണ്ടെങ്കിലും, ആത്മനിയന്ത്രണം ഇല്ലാതെ, മനസ്സ് യോഗത്തിൽ നിന്ന് വഴിതിരിയുന്നവൻ യോഗസിദ്ധി നേടാതെ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?
കച്ചിന്നോഭയവിഭ്രഷ്ടശ്ഛിന്നാഭ്രമിവ നശ്യതി। അപ്രതിഷ്ഠോ മഹാബാഹോ വിമൂഢോ ബ്രഹ്മണഃ പഥി।।6.38।।
രണ്ടു വഴികളിലും തെറ്റിപ്പോയവൻ, ആകാശത്ത് പിളർന്ന മേഘം പോലെ, നശിച്ചുപോകുമോ മഹാബാഹുവേ? ബ്രഹ്മത്തിന്റെ വഴിയിൽ ആശ്രയം ഇല്ലാതെ, മനസ്സിൽ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ അകപ്പെട്ടവൻ അങ്ങനെ അപ്രതിഷ്ഠനായ് നശിക്കുമോ?
ഏതന്മേ സംശയം കൃഷ്ണ ഛേത്തുമര്ഹസ്യശേഷതഃ। ത്വദന്യഃ സംശയസ്യാസ്യ ഛേത്താ ന ഹ്യുപപദ്യതേ।।6.39।।
കൃഷ്ണാ, ഈ സംശയം എന്റെ മനസ്സിൽ ഉണ്ട്. ദയവായി അതു പൂർണ്ണമായും നീയാണു നീക്കേണ്ടത്. ഈ സംശയം നീക്കാൻ നിന്നെക്കാൾ യോഗ്യൻ ആരുമില്ല.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച പാര്ഥ നൈവേഹ നാമുത്ര വിനാശസ്തസ്യ വിദ്യതേ। നഹി കല്യാണകൃത്കശ്ിചദ്ദുര്ഗതിം താത ഗച്ഛതി।।6.40।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പാർത്താ, അവനു neither ഈ ലോകത്ത് nor മറ്റേതെങ്കിലും ലോകത്ത് നാശം ഉണ്ടാകില്ല. നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവൻ ഒരിക്കലും ദുർഗതിയിൽ ആകുന്നില്ല, പ്രിയപ്പെട്ടവനേ.
പ്രാപ്യ പുണ്യകൃതാം ലോകാനുഷിത്വാ ശാശ്വതീഃ സമാഃ। ശുചീനാം ശ്രീമതാം ഗേഹേ യോഗഭ്രഷ്ടോഽഭിജായതേ।।6.41।।
പുണ്യവാന്മാരുടെ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിച്ചു, ദീർഘകാലം അവിടെ കഴിഞ്ഞ്, യോഗത്തിൽ നിന്ന് തെറ്റിപ്പോയവൻ ശുദ്ധരും സമ്പന്നരുമായവരുടെ വീട്ടിൽ ജനിക്കുന്നു.
അഥവാ യോഗിനാമേവ കുലേ ഭവതി ധീമതാമ്। ഏതദ്ധി ദുര്ലഭതരം ലോകേ ജന്മ യദീദൃശമ്।।6.42।।
അല്ലെങ്കിൽ, ധീരമായ യോഗിമാരുടെ കുടുംബത്തിൽ അവൻ ജനിക്കും. ഇങ്ങനെയുള്ള ജനനം ലോകത്ത് വളരെ അപൂർവമാണ്.
തത്ര തം ബുദ്ധിസംയോഗം ലഭതേ പൌര്വദേഹികമ്। യതതേ ച തതോ ഭൂയഃ സംസിദ്ധൌ കുരുനന്ദന।।6.43।।
അവിടെ, മുൻജന്മത്തിൽ നേടിയ ബുദ്ധിയുടെ ബന്ധം അവൻ വീണ്ടും പ്രാപിക്കും. അതിനുശേഷം, കുരുനന്ദനാ, അവൻ വീണ്ടും പരിപൂർണ്ണതയ്ക്കായി പരിശ്രമിക്കും.
പൂര്വാഭ്യാസേന തേനൈവ ഹ്രിയതേ ഹ്യവശോഽപി സഃ। ജിജ്ഞാസുരപി യോഗസ്യ ശബ്ദബ്രഹ്മാതിവര്തതേ।।6.44।।
മുൻപരിശീലനത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, അവൻ ആഗ്രഹിക്കാതിരുന്നാലും ആ വഴിയിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നു. യോഗം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, വേദങ്ങളിലെ ശബ്ദത്തെ അതിജയിക്കുന്നു.
പ്രയത്നാദ്യതമാനസ്തു യോഗീ സംശുദ്ധകില്ബിഷഃ। അനേകജന്മസംസിദ്ധസ്തതോ യാതി പരാം ഗതിമ്।।6.45।।
ശ്രമപൂർവ്വം പരിശ്രമിക്കുന്ന യോഗി, പാപങ്ങൾ കഴുകിപോകുകയും, അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ പരിപക്വതയെത്തുകയും ചെയ്താൽ, അവൻ പരമഗതിയിലേക്കെത്തുന്നു.
തപസ്വിഭ്യോഽധികോ യോഗീ ജ്ഞാനിഭ്യോഽപി മതോഽധികഃ। കര്മിഭ്യശ്ചാധികോ യോഗീ തസ്മാദ്യോഗീ ഭവാര്ജുന।।6.46।।
യോഗി തപസ്സുകാരെക്കാളും, ജ്ഞാനികളെക്കാളും, കര്മ്മശീലികളെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠനാണ്. അതുകൊണ്ട്, അർജുനാ, നീ യോഗിയാവണം.
യോഗിനാമപി സര്വേഷാം മദ്ഗതേനാന്തരാത്മനാ। ശ്രദ്ധാവാന്ഭജതേ യോ മാം സ മേ യുക്തതമോ മതഃ।।6.47।।
എല്ലാ യോഗിമാരിലും, വിശ്വാസത്തോടെ, തന്റെ അന്തർആത്മാവിൽ എന്നെ ആസ്വദിച്ച് ആരാധിക്കുന്നവൻ, അവനെയാണ് ഞാൻ ഏറ്റവും ഏകാഗ്രനായവനായി കരുതുന്നത്.