സ്പര്ശാന്കൃത്വാ ബഹിര്ബാഹ്യാംശ്ചക്ഷുശ്ചൈവാന്തരേ ഭ്രുവോഃ। പ്രാണാപാനൌ സമൌ കൃത്വാ നാസാഭ്യന്തരചാരിണൌ।।5.27।।
ബാഹ്യസ്പർശങ്ങൾ പുറത്താക്കി, കൺകുഴികൾക്കിടയിൽ ദൃഷ്ടി നിശ്ചയിച്ച്, ശ്വാസവും ഉച്ച്വാസവും മൂക്കിലൂടെ സമമായി ഒഴുക്കി,
യതേന്ദ്രിയമനോബുദ്ധിര്മുനിര്മോക്ഷപരായണഃ। വിഗതേച്ഛാഭയക്രോധോ യഃ സദാ മുക്ത ഏവ സഃ।।5.28।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ബുദ്ധിയും നിയന്ത്രിച്ച, മോക്ഷം ലക്ഷ്യമാക്കി, ആഗ്രഹം, ഭയം, കോപം എന്നിവ വിട്ട, അത്തരം മുനി എപ്പോഴും സ്വതന്ത്രനാണ്.
ഭോക്താരം യജ്ഞതപസാം സര്വലോകമഹേശ്വരമ്। സുഹൃദം സര്വഭൂതാനാം ജ്ഞാത്വാ മാം ശാന്തിമൃച്ഛതി।।5.29।।
യജ്ഞവും തപസ്സും അനുഭവിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും മഹേശ്വരൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും സ്നേഹിതൻ എന്നെ അറിയുമ്പോൾ, ആൾക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കുന്നു.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച അനാശ്രിതഃ കര്മഫലം കാര്യം കര്മ കരോതി യഃ। സ സംന്യാസീ ച യോഗീ ച ന നിരഗ്നിര്ന ചാക്രിയഃ।।6.1।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലത്തിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, നിർബന്ധമായ കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും ആണ്; അഗ്നി ഉപേക്ഷിച്ചവനും പ്രവർത്തനമില്ലാത്തവനും അല്ല.
യം സംന്യാസമിതി പ്രാഹുര്യോഗം തം വിദ്ധി പാണ്ഡവ। ന ഹ്യസംന്യസ്തസങ്കല്പോ യോഗീ ഭവതി കശ്ചന।।6.2।।
പാണ്ഡവാ, സന്ന്യാസം എന്നു പറയുന്നത് തന്നെ യോഗം ആണെന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം. ആഗ്രഹങ്ങളും ഉദ്ദേശങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കാതെ ആരും യോഗി ആകാൻ കഴിയില്ല.
ആരുരുക്ഷോര്മുനേര്യോഗം കര്മ കാരണമുച്യതേ। യോഗാരൂഢസ്യ തസ്യൈവ ശമഃ കാരണമുച്യതേ।।6.3।।
യോഗം നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു പ്രവർത്തിയാണ് മാർഗം എന്ന് പറയുന്നു. എന്നാൽ യോഗത്തിൽ സ്ഥിരമായവർക്കു ശാന്തിയാണ് മാർഗം എന്ന് പറയുന്നു.
യദാ ഹി നേന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ന കര്മസ്വനുഷജ്ജതേ। സര്വസങ്കല്പസംന്യാസീ യോഗാരൂഢസ്തദോച്യതേ।।6.4।।
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിലും പ്രവർത്തികളിലും ആസക്തിയില്ലാതെ എല്ലാ ഉദ്ദേശങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അപ്പോഴാണ് ആൾ യോഗത്തിൽ സ്ഥിരനായി എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്.
ഉദ്ധരേദാത്മനാഽഽത്മാനം നാത്മാനമവസാദയേത്। ആത്മൈവ ഹ്യാത്മനോ ബന്ധുരാത്മൈവ രിപുരാത്മനഃ।।6.5।।
സ്വയം തന്നെ ഉയർത്തണം, സ്വയം തന്നെ താഴ്ത്തരുത്. കാരണം, സ്വയം തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ സുഹൃത്തും, സ്വയം തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ ശത്രുവുമാണ്.
ബന്ധുരാത്മാഽഽത്മനസ്തസ്യ യേനാത്മൈവാത്മനാ ജിതഃ। അനാത്മനസ്തു ശത്രുത്വേ വര്തേതാത്മൈവ ശത്രുവത്।।6.6।।
സ്വയം തന്നെ ജയിച്ചവർക്കു സ്വയം സുഹൃത്താണ്. എന്നാൽ സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാത്തവർക്കു സ്വയം തന്നെ ശത്രുവായി പെരുമാറും.
ജിതാത്മനഃ പ്രശാന്തസ്യ പരമാത്മാ സമാഹിതഃ। ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖേഷു തഥാ മാനാപമാനയോഃ।।6.7।।
സ്വയം ജയിച്ചവനും ശാന്തനായവനും ആകുമ്പോൾ പരമാത്മാവ് അവനിൽ സ്ഥിരമാകും. ശീതം, ഉഷ്ണം, സുഖം, ദു:ഖം, മാന്യം, അപമാനം എന്നിവയിൽ അവൻ ഒരുപോലെയാണ്.
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനതൃപ്താത്മാ കൂടസ്ഥോ വിജിതേന്ദ്രിയഃ। യുക്ത ഇത്യുച്യതേ യോഗീ സമലോഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ।।6.8।।
ജ്ഞാനത്തിലും വിവേകത്തിലും തൃപ്തനായ മനസ്സും, സ്ഥിരതയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവനും, മണ്ണിനോടും കല്ലിനോടും പൊന്നിനോടും ഒരുപോലെ കാണുന്നവനും യോഗി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
സുഹൃന്മിത്രാര്യുദാസീനമധ്യസ്ഥദ്വേഷ്യബന്ധുഷു। സാധുഷ്വപി ച പാപേഷു സമബുദ്ധിര്വിശിഷ്യതേ।।6.9।।
സുഹൃത്തുക്കൾക്കും സ്നേഹിതർക്കും ശത്രുക്കൾക്കും നിരപേക്ഷർക്കും മധ്യസ്ഥർക്കും വെറുപ്പുള്ളവർക്കും ബന്ധുക്കൾക്കും നല്ലവർക്കും പാപികൾക്കും ഒരുപോലെ മനസ്സുള്ളവൻ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനാണ്.
യോഗീ യുഞ്ജീത സതതമാത്മാനം രഹസി സ്ഥിതഃ। ഏകാകീ യതചിത്താത്മാ നിരാശീരപരിഗ്രഹഃ।।6.10।।
യോഗി എപ്പോഴും ഒറ്റയ്ക്ക്, നിരാശയില്ലാതെ, ആഗ്രഹങ്ങളില്ലാതെ, മനസ്സും ആത്മാവും നിയന്ത്രിച്ച്, ഒറ്റാന്തരത്തിൽ യോഗം അഭ്യസിക്കണം.
ശുചൌ ദേശേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ സ്ഥിരമാസനമാത്മനഃ। നാത്യുച്ഛ്രിതം നാതിനീചം ചൈലാജിനകുശോത്തരമ്।।6.11।।
ശുദ്ധമായ സ്ഥലത്ത്, അതിയായി ഉയരമോ താഴ്വാരമോ അല്ലാത്ത വിധത്തിൽ, വസ്ത്രം, മയില്പ്പെട്ടി, ദർഭ എന്നിവയാൽ അടിസ്ഥാനം ഒരുക്കി സ്ഥിരമായ ഇരിപ്പിടം ഒരുക്കണം.
തത്രൈകാഗ്രം മനഃ കൃത്വാ യതചിത്തേന്ദ്രിയക്രിയഃ। ഉപവിശ്യാസനേ യുഞ്ജ്യാദ്യോഗമാത്മവിശുദ്ധയേ।।6.12।।
അവിടെ, മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി, ചിന്തയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഇരുന്നു ആത്മശുദ്ധിക്കായി യോഗം അഭ്യസിക്കണം.
സമം കായശിരോഗ്രീവം ധാരയന്നചലം സ്ഥിരഃ। സംപ്രേക്ഷ്യ നാസികാഗ്രം സ്വം ദിശശ്ചാനവലോകയന്।।6.13।।
ശരീരവും തലയും കഴുത്തും നേരെ നിർത്തി, അചഞ്ചലമായി, തനിക്കു തന്നെ മൂക്കിന്റെ അഗ്രം നോക്കി, മറ്റു ദിശകളിലേക്ക് നോക്കാതെ ഇരിക്കണം.
പ്രശാന്താത്മാ വിഗതഭീര്ബ്രഹ്മചാരിവ്രതേ സ്ഥിതഃ। മനഃ സംയമ്യ മച്ചിത്തോ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ।।6.14।।
ശാന്തമായ മനസ്സോടെ, ഭയം ഇല്ലാതെ, ബ്രഹ്മചര്യ വ്രതത്തിൽ സ്ഥിരനായി, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച്, എന്റെ മേൽ ചിന്തയോടെ, എന്നെ സമർപ്പിച്ച് ഇരിക്കണം.
യുഞ്ജന്നേവം സദാഽഽത്മാനം യോഗീ നിയതമാനസഃ। ശാന്തിം നിര്വാണപരമാം മത്സംസ്ഥാമധിഗച്ഛതി।।6.15।।
ഇങ്ങനെ മനസ്സിനെ എപ്പോഴും നിയന്ത്രിച്ച് യോഗം അഭ്യസിക്കുന്ന യോഗി പരമമായ ശാന്തിയും മോക്ഷവും, എന്നിൽ സ്ഥിരതയും നേടുന്നു.
നാത്യശ്നതസ്തു യോഗോഽസ്തി ന ചൈകാന്തമനശ്നതഃ। ന ചാതിസ്വപ്നശീലസ്യ ജാഗ്രതോ നൈവ ചാര്ജുന।।6.16।।
അർജുനാ, അതിയായി ഭക്ഷിക്കുന്നവർക്കും, ഭക്ഷണം പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർക്കും, അതിയായി ഉറങ്ങുന്നവർക്കും, എപ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുന്നവർക്കും യോഗം അനുയോജ്യമല്ല.
യുക്താഹാരവിഹാരസ്യ യുക്തചേഷ്ടസ്യ കര്മസു। യുക്തസ്വപ്നാവബോധസ്യ യോഗോ ഭവതി ദുഃഖഹാ।।6.17।।
ഭക്ഷണത്തിലും വിനോദത്തിലും, പ്രവർത്തികളിലും, ഉറക്കത്തിലും ഉണരുവിലും മിതമായവർക്കു യോഗം ദു:ഖം അകറ്റുന്നു.
യദാ വിനിയതം ചിത്തമാത്മന്യേവാവതിഷ്ഠതേ। നിഃസ്പൃഹഃ സര്വകാമേഭ്യോ യുക്ത ഇത്യുച്യതേ തദാ।।6.18।।
മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ട്, ആത്മാവിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അപ്പോഴാണ് അവൻ യോഗത്തിൽ ഏകീകരിച്ചവൻ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്.
യഥാ ദീപോ നിവാതസ്ഥോ നേങ്ഗതേ സോപമാ സ്മൃതാ। യോഗിനോ യതചിത്തസ്യ യുഞ്ജതോ യോഗമാത്മനഃ।।6.19।।
കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത് വിളക്കു കുലുങ്ങാത്തതുപോലെ, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് ആത്മാവിൽ യോഗം അഭ്യസിക്കുന്ന യോഗിക്ക് അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
യത്രോപരമതേ ചിത്തം നിരുദ്ധം യോഗസേവയാ। യത്ര ചൈവാത്മനാഽഽത്മാനം പശ്യന്നാത്മനി തുഷ്യതി।।6.20।।
യോഗം അഭ്യസിച്ച് മനസ്സ് ശാന്തമായി നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ, ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ കാണുകയും, അകത്തുള്ള സന്തോഷത്തിൽ തൃപ്തനാവുകയും ചെയ്യുന്നു.
സുഖമാത്യന്തികം യത്തദ്ബുദ്ധിഗ്രാഹ്യമതീന്ദ്രിയമ്। വേത്തി യത്ര ന ചൈവായം സ്ഥിതശ്ചലതി തത്ത്വതഃ।।6.21।।
അവിടെ, ബുദ്ധിയാൽ മാത്രം ഗ്രഹിക്കാവുന്ന, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതീതമായ അതിയായ ആനന്ദം അനുഭവപ്പെടുന്നു; ആ നിലയിൽ ഉറപ്പോടെ നിൽക്കുന്നവൻ സത്യം വിട്ടു ചലിക്കാറില്ല.
യം ലബ്ധ്വാ ചാപരം ലാഭം മന്യതേ നാധികം തതഃ। യസ്മിന്സ്ഥിതോ ന ദുഃഖേന ഗുരുണാപി വിചാല്യതേ।।6.22।।
അത് ലഭിച്ചാൽ, അതിനേക്കാൾ വലിയ മറ്റേതെങ്കിലും നേട്ടമെന്ന് ഒന്നും തോന്നുന്നില്ല; അതിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ വലിയ ദുഃഖം വന്നാലും മനസ്സു കുലുങ്ങുന്നില്ല.
തം വിദ്യാദ് ദുഃഖസംയോഗവിയോഗം യോഗസംജ്ഞിതമ്। സ നിശ്ചയേന യോക്തവ്യോ യോഗോഽനിര്വിണ്ണചേതസാ।।6.23।।
ദുഃഖത്തോടുള്ള ബന്ധം വിട്ടുമാറുന്നതാണ് യോഗം എന്നു അറിയണം. ഈ യോഗം ഉറച്ച മനസ്സോടെ, തളരാതെ അഭ്യസിക്കണം.
സങ്കല്പപ്രഭവാന്കാമാംസ്ത്യക്ത്വാ സര്വാനശേഷതഃ। മനസൈവേന്ദ്രിയഗ്രാമം വിനിയമ്യ സമന്തതഃ।।6.24।।
സങ്കല്പത്തിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ച്, മനസ്സുകൊണ്ട് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും എല്ലാടും നിയന്ത്രിക്കണം.
ശനൈഃ ശനൈരുപരമേദ് ബുദ്ധ്യാ ധൃതിഗൃഹീതയാ। ആത്മസംസ്ഥം മനഃ കൃത്വാ ന കിഞ്ചിദപി ചിന്തയേത്।।6.25।।
ബുദ്ധിയെ ഉറപ്പോടെ പിടിച്ച്, മനസ്സിനെ ആത്മാവിൽ സ്ഥാപിച്ച്, കുറുക്കുറുക്കെ മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കണം; അപ്പോൾ മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.
യതോ യതോ നിശ്ചരതി മനശ്ചഞ്ചലമസ്ഥിരമ്। തതസ്തതോ നിയമ്യൈതദാത്മന്യേവ വശം നയേത്।।6.26।।
മനസ്സ് എവിടെയേയ്ക്കും അശാന്തമായി ഓടിയാൽ, അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നിയന്ത്രിച്ച് ആത്മാവിന്റെ അധീനതയിൽ കൊണ്ടുവരണം.
പ്രശാന്തമനസം ഹ്യേനം യോഗിനം സുഖമുത്തമമ്। ഉപൈതി ശാന്തരജസം ബ്രഹ്മഭൂതമകല്മഷമ്।।6.27।।
മനസ്സ് സമാധാനമായ, രാഗം ശാന്തമായ, പാപരഹിതനായ യോഗിക്ക് പരമാനന്ദം ലഭിക്കുന്നു; അവൻ ബ്രഹ്മമായിരിക്കുന്നു.