തദ്ബുദ്ധയസ്തദാത്മാനസ്തന്നിഷ്ഠാസ്തത്പരായണാഃ। ഗച്ഛന്ത്യപുനരാവൃത്തിം ജ്ഞാനനിര്ധൂതകല്മഷാഃ।।5.17।।
ബുദ്ധിയും ആത്മാവും ഭക്തിയും ആശ്രയവും അതിലേക്കാണ് ഏകാഗ്രമായിരിക്കുന്നവർ, ജ്ഞാനത്താൽ പാപങ്ങൾ അകറ്റപ്പെട്ടവർ, അവർ വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകാതെ മോക്ഷം നേടുന്നു.
വിദ്യാവിനയസംപന്നേ ബ്രാഹ്മണേ ഗവി ഹസ്തിനി। ശുനി ചൈവ ശ്വപാകേ ച പണ്ഡിതാഃ സമദര്ശിനഃ।।5.18।।
വിദ്യയും വിനയവും ഉള്ള ബ്രാഹ്മണനെയും, പശുവിനെയും, ആനയെയും, നായയെയും, നായ്ഭക്ഷകനെയും സമദർശനം കാണുന്നവരാണ് പണ്ഡിതർ.
ഇഹൈവ തൈര്ജിതഃ സര്ഗോ യേഷാം സാമ്യേ സ്ഥിതം മനഃ। നിര്ദോഷം ഹി സമം ബ്രഹ്മ തസ്മാദ്ബ്രഹ്മണി തേ സ്ഥിതാഃ।।5.19।।
സമത്വത്തിൽ മനസ്സ് നിലനിൽക്കുന്നവർക്കു തന്നെ ഈ ലോകത്തുതന്നെ ജനനമരണം ജയിക്കാം; കാരണം ബ്രഹ്മം കുറ്റമില്ലാത്തതും സമത്വമുള്ളതുമാണ്, അതിനാൽ അവർ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
ന പ്രഹൃഷ്യേത്പ്രിയം പ്രാപ്യ നോദ്വിജേത്പ്രാപ്യ ചാപ്രിയമ്। സ്ഥിരബുദ്ധിരസമ്മൂഢോ ബ്രഹ്മവിദ്ബ്രഹ്മണി സ്ഥിതഃ।।5.20।।
ബ്രഹ്മത്തെ അറിയുന്നവൻ, whose buddhi is stable and not deluded, പ്രിയം ലഭിച്ചാൽ ആഹ്ലാദിക്കുകയില്ല, അപ്രിയം ലഭിച്ചാൽ വിഷമിക്കുകയില്ല; അവൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
ബാഹ്യസ്പര്ശേഷ്വസക്താത്മാ വിന്ദത്യാത്മനി യത്സുഖമ്। സ ബ്രഹ്മയോഗയുക്താത്മാ സുഖമക്ഷയമശ്നുതേ।।5.21।।
ബാഹ്യവസ്തുക്കളോട് ആസക്തിയില്ലാതെ, ആനന്ദം ഉള്ളിൽ കണ്ടെത്തുന്നവൻ, ബ്രഹ്മയോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായവൻ, അക്ഷയമായ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു.
യേ ഹി സംസ്പര്ശജാ ഭോഗാ ദുഃഖയോനയ ഏവ തേ। ആദ്യന്തവന്തഃ കൌന്തേയ ന തേഷു രമതേ ബുധഃ।।5.22।।
സ്പർശത്തിൽ നിന്നുള്ള ഭോഗങ്ങൾ ദു:ഖത്തിന് കാരണമാകുന്നവയാണ്, അവയ്ക്ക് തുടക്കം ഉണ്ട്, അവസാനം ഉണ്ട്; അതിനാൽ ബുദ്ധിമാന്മാർ അവയിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്നില്ല.
ശക്നോതീഹൈവ യഃ സോഢും പ്രാക്ശരീരവിമോക്ഷണാത്। കാമക്രോധോദ്ഭവം വേഗം സ യുക്തഃ സ സുഖീ നരഃ।।5.23।।
ശരീരം വിട്ടുപോകുന്നതിന് മുമ്പ്, ഈ ലോകത്തുതന്നെ, ആഗ്രഹവും കോപവും ഉണർത്തുന്ന ശക്തിയെ സഹിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ യുക്തനാണ്, സുഖിയായ മനുഷ്യനാണ്.
യോഽന്തഃസുഖോഽന്തരാരാമസ്തഥാന്തര്ജ്യോതിരേവ യഃ। സ യോഗീ ബ്രഹ്മനിര്വാണം ബ്രഹ്മഭൂതോഽധിഗച്ഛതി।।5.24।।
ആനന്ദം ഉള്ളിൽ, ആസ്വാദനം ഉള്ളിൽ, പ്രകാശം ഉള്ളിൽ ഉള്ളവൻ, അത്തരം യോഗി ബ്രഹ്മമായി, ബ്രഹ്മനിർവാണം പ്രാപിക്കുന്നു.
ലഭന്തേ ബ്രഹ്മനിര്വാണമൃഷയഃ ക്ഷീണകല്മഷാഃ। ഛിന്നദ്വൈധാ യതാത്മാനഃ സര്വഭൂതഹിതേ രതാഃ।।5.25।।
പാപങ്ങൾ അകറ്റപ്പെട്ട, സംശയങ്ങൾ മുറിച്ചുകളഞ്ഞ, മനസ്സു നിയന്ത്രിച്ച, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ക്ഷേമത്തിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്ന ഋഷികൾ ബ്രഹ്മനിർവാണം പ്രാപിക്കുന്നു.
കാമക്രോധവിയുക്താനാം യതീനാം യതചേതസാമ്। അഭിതോ ബ്രഹ്മനിര്വാണം വര്തതേ വിദിതാത്മനാമ്।।5.26।।
കാമവും കോപവും വിട്ട, മനസ്സു നിയന്ത്രിച്ച, ആത്മാവിനെ spandhamayi arinjavaraya യതികൾക്ക് എല്ലാ ദിശയിലുമുള്ള ബ്രഹ്മനിർവാണം ലഭ്യമാണ്.
സ്പര്ശാന്കൃത്വാ ബഹിര്ബാഹ്യാംശ്ചക്ഷുശ്ചൈവാന്തരേ ഭ്രുവോഃ। പ്രാണാപാനൌ സമൌ കൃത്വാ നാസാഭ്യന്തരചാരിണൌ।।5.27।।
ബാഹ്യസ്പർശങ്ങൾ പുറത്താക്കി, കൺകുഴികൾക്കിടയിൽ ദൃഷ്ടി നിശ്ചയിച്ച്, ശ്വാസവും ഉച്ച്വാസവും മൂക്കിലൂടെ സമമായി ഒഴുക്കി,
യതേന്ദ്രിയമനോബുദ്ധിര്മുനിര്മോക്ഷപരായണഃ। വിഗതേച്ഛാഭയക്രോധോ യഃ സദാ മുക്ത ഏവ സഃ।।5.28।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ബുദ്ധിയും നിയന്ത്രിച്ച, മോക്ഷം ലക്ഷ്യമാക്കി, ആഗ്രഹം, ഭയം, കോപം എന്നിവ വിട്ട, അത്തരം മുനി എപ്പോഴും സ്വതന്ത്രനാണ്.
ഭോക്താരം യജ്ഞതപസാം സര്വലോകമഹേശ്വരമ്। സുഹൃദം സര്വഭൂതാനാം ജ്ഞാത്വാ മാം ശാന്തിമൃച്ഛതി।।5.29।।
യജ്ഞവും തപസ്സും അനുഭവിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും മഹേശ്വരൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും സ്നേഹിതൻ എന്നെ അറിയുമ്പോൾ, ആൾക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കുന്നു.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച അനാശ്രിതഃ കര്മഫലം കാര്യം കര്മ കരോതി യഃ। സ സംന്യാസീ ച യോഗീ ച ന നിരഗ്നിര്ന ചാക്രിയഃ।।6.1।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലത്തിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, നിർബന്ധമായ കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും ആണ്; അഗ്നി ഉപേക്ഷിച്ചവനും പ്രവർത്തനമില്ലാത്തവനും അല്ല.
യം സംന്യാസമിതി പ്രാഹുര്യോഗം തം വിദ്ധി പാണ്ഡവ। ന ഹ്യസംന്യസ്തസങ്കല്പോ യോഗീ ഭവതി കശ്ചന।।6.2।।
പാണ്ഡവാ, സന്ന്യാസം എന്നു പറയുന്നത് തന്നെ യോഗം ആണെന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം. ആഗ്രഹങ്ങളും ഉദ്ദേശങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കാതെ ആരും യോഗി ആകാൻ കഴിയില്ല.
ആരുരുക്ഷോര്മുനേര്യോഗം കര്മ കാരണമുച്യതേ। യോഗാരൂഢസ്യ തസ്യൈവ ശമഃ കാരണമുച്യതേ।।6.3।।
യോഗം നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു പ്രവർത്തിയാണ് മാർഗം എന്ന് പറയുന്നു. എന്നാൽ യോഗത്തിൽ സ്ഥിരമായവർക്കു ശാന്തിയാണ് മാർഗം എന്ന് പറയുന്നു.
യദാ ഹി നേന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ന കര്മസ്വനുഷജ്ജതേ। സര്വസങ്കല്പസംന്യാസീ യോഗാരൂഢസ്തദോച്യതേ।।6.4।।
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിലും പ്രവർത്തികളിലും ആസക്തിയില്ലാതെ എല്ലാ ഉദ്ദേശങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അപ്പോഴാണ് ആൾ യോഗത്തിൽ സ്ഥിരനായി എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്.
ഉദ്ധരേദാത്മനാഽഽത്മാനം നാത്മാനമവസാദയേത്। ആത്മൈവ ഹ്യാത്മനോ ബന്ധുരാത്മൈവ രിപുരാത്മനഃ।।6.5।।
സ്വയം തന്നെ ഉയർത്തണം, സ്വയം തന്നെ താഴ്ത്തരുത്. കാരണം, സ്വയം തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ സുഹൃത്തും, സ്വയം തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ ശത്രുവുമാണ്.
ബന്ധുരാത്മാഽഽത്മനസ്തസ്യ യേനാത്മൈവാത്മനാ ജിതഃ। അനാത്മനസ്തു ശത്രുത്വേ വര്തേതാത്മൈവ ശത്രുവത്।।6.6।।
സ്വയം തന്നെ ജയിച്ചവർക്കു സ്വയം സുഹൃത്താണ്. എന്നാൽ സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാത്തവർക്കു സ്വയം തന്നെ ശത്രുവായി പെരുമാറും.
ജിതാത്മനഃ പ്രശാന്തസ്യ പരമാത്മാ സമാഹിതഃ। ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖേഷു തഥാ മാനാപമാനയോഃ।।6.7।।
സ്വയം ജയിച്ചവനും ശാന്തനായവനും ആകുമ്പോൾ പരമാത്മാവ് അവനിൽ സ്ഥിരമാകും. ശീതം, ഉഷ്ണം, സുഖം, ദു:ഖം, മാന്യം, അപമാനം എന്നിവയിൽ അവൻ ഒരുപോലെയാണ്.
ജ്ഞാനവിജ്ഞാനതൃപ്താത്മാ കൂടസ്ഥോ വിജിതേന്ദ്രിയഃ। യുക്ത ഇത്യുച്യതേ യോഗീ സമലോഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ।।6.8।।
ജ്ഞാനത്തിലും വിവേകത്തിലും തൃപ്തനായ മനസ്സും, സ്ഥിരതയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവനും, മണ്ണിനോടും കല്ലിനോടും പൊന്നിനോടും ഒരുപോലെ കാണുന്നവനും യോഗി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
സുഹൃന്മിത്രാര്യുദാസീനമധ്യസ്ഥദ്വേഷ്യബന്ധുഷു। സാധുഷ്വപി ച പാപേഷു സമബുദ്ധിര്വിശിഷ്യതേ।।6.9।।
സുഹൃത്തുക്കൾക്കും സ്നേഹിതർക്കും ശത്രുക്കൾക്കും നിരപേക്ഷർക്കും മധ്യസ്ഥർക്കും വെറുപ്പുള്ളവർക്കും ബന്ധുക്കൾക്കും നല്ലവർക്കും പാപികൾക്കും ഒരുപോലെ മനസ്സുള്ളവൻ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനാണ്.
യോഗീ യുഞ്ജീത സതതമാത്മാനം രഹസി സ്ഥിതഃ। ഏകാകീ യതചിത്താത്മാ നിരാശീരപരിഗ്രഹഃ।।6.10।।
യോഗി എപ്പോഴും ഒറ്റയ്ക്ക്, നിരാശയില്ലാതെ, ആഗ്രഹങ്ങളില്ലാതെ, മനസ്സും ആത്മാവും നിയന്ത്രിച്ച്, ഒറ്റാന്തരത്തിൽ യോഗം അഭ്യസിക്കണം.
ശുചൌ ദേശേ പ്രതിഷ്ഠാപ്യ സ്ഥിരമാസനമാത്മനഃ। നാത്യുച്ഛ്രിതം നാതിനീചം ചൈലാജിനകുശോത്തരമ്।।6.11।।
ശുദ്ധമായ സ്ഥലത്ത്, അതിയായി ഉയരമോ താഴ്വാരമോ അല്ലാത്ത വിധത്തിൽ, വസ്ത്രം, മയില്പ്പെട്ടി, ദർഭ എന്നിവയാൽ അടിസ്ഥാനം ഒരുക്കി സ്ഥിരമായ ഇരിപ്പിടം ഒരുക്കണം.
തത്രൈകാഗ്രം മനഃ കൃത്വാ യതചിത്തേന്ദ്രിയക്രിയഃ। ഉപവിശ്യാസനേ യുഞ്ജ്യാദ്യോഗമാത്മവിശുദ്ധയേ।।6.12।।
അവിടെ, മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി, ചിന്തയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിച്ച്, ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഇരുന്നു ആത്മശുദ്ധിക്കായി യോഗം അഭ്യസിക്കണം.
സമം കായശിരോഗ്രീവം ധാരയന്നചലം സ്ഥിരഃ। സംപ്രേക്ഷ്യ നാസികാഗ്രം സ്വം ദിശശ്ചാനവലോകയന്।।6.13।।
ശരീരവും തലയും കഴുത്തും നേരെ നിർത്തി, അചഞ്ചലമായി, തനിക്കു തന്നെ മൂക്കിന്റെ അഗ്രം നോക്കി, മറ്റു ദിശകളിലേക്ക് നോക്കാതെ ഇരിക്കണം.
പ്രശാന്താത്മാ വിഗതഭീര്ബ്രഹ്മചാരിവ്രതേ സ്ഥിതഃ। മനഃ സംയമ്യ മച്ചിത്തോ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ।।6.14।।
ശാന്തമായ മനസ്സോടെ, ഭയം ഇല്ലാതെ, ബ്രഹ്മചര്യ വ്രതത്തിൽ സ്ഥിരനായി, മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച്, എന്റെ മേൽ ചിന്തയോടെ, എന്നെ സമർപ്പിച്ച് ഇരിക്കണം.
യുഞ്ജന്നേവം സദാഽഽത്മാനം യോഗീ നിയതമാനസഃ। ശാന്തിം നിര്വാണപരമാം മത്സംസ്ഥാമധിഗച്ഛതി।।6.15।।
ഇങ്ങനെ മനസ്സിനെ എപ്പോഴും നിയന്ത്രിച്ച് യോഗം അഭ്യസിക്കുന്ന യോഗി പരമമായ ശാന്തിയും മോക്ഷവും, എന്നിൽ സ്ഥിരതയും നേടുന്നു.
നാത്യശ്നതസ്തു യോഗോഽസ്തി ന ചൈകാന്തമനശ്നതഃ। ന ചാതിസ്വപ്നശീലസ്യ ജാഗ്രതോ നൈവ ചാര്ജുന।।6.16।।
അർജുനാ, അതിയായി ഭക്ഷിക്കുന്നവർക്കും, ഭക്ഷണം പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർക്കും, അതിയായി ഉറങ്ങുന്നവർക്കും, എപ്പോഴും ഉണർന്നിരിക്കുന്നവർക്കും യോഗം അനുയോജ്യമല്ല.
യുക്താഹാരവിഹാരസ്യ യുക്തചേഷ്ടസ്യ കര്മസു। യുക്തസ്വപ്നാവബോധസ്യ യോഗോ ഭവതി ദുഃഖഹാ।।6.17।।
ഭക്ഷണത്തിലും വിനോദത്തിലും, പ്രവർത്തികളിലും, ഉറക്കത്തിലും ഉണരുവിലും മിതമായവർക്കു യോഗം ദു:ഖം അകറ്റുന്നു.