യോഗയുക്തോ വിശുദ്ധാത്മാ വിജിതാത്മാ ജിതേന്ദ്രിയഃ। സര്വഭൂതാത്മഭൂതാത്മാ കുര്വന്നപി ന ലിപ്യതേ।।5.7।।
യോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായവനും, മനസ്സ് ശുദ്ധിയുള്ളവനും, ആത്മസംയമനം ഉള്ളവനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവനും, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവിൽ ആത്മാവുള്ളവനും, പ്രവർത്തിച്ചാലും അശുദ്ധിയില്ല.
നൈവ കിംചിത്കരോമീതി യുക്തോ മന്യേത തത്ത്വവിത്। പശ്യന് ശ്രൃണവന്സ്പൃശഞ്ജിഘ്രന്നശ്നന്ഗച്ഛന്സ്വപന് ശ്വസന്।।5.8।।
യോഗത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി സത്യം അറിയുന്നവൻ, 'ഞാൻ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല' എന്ന് കരുതുന്നു. കാണുമ്പോഴും, കേൾക്കുമ്പോഴും, തൊടുമ്പോഴും, മണക്കുമ്പോഴും, ഭക്ഷിക്കുമ്പോഴും, നടക്കുമ്പോഴും, ഉറങ്ങുമ്പോഴും, ശ്വസിക്കുമ്പോഴും,
പ്രലപന്വിസൃജന്ഗൃഹ്ണന്നുന്മിഷന്നിമിഷന്നപി। ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വര്തന്ത ഇതി ധാരയന്।।5.9।।
സംസാരിക്കുമ്പോഴും, വിട്ടുവിടുമ്പോഴും, പിടിക്കുമ്പോഴും, കണ്ണ് തുറക്കുമ്പോഴും അടയ്ക്കുമ്പോഴും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അവയുടെ വിഷയങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് ഉറപ്പുള്ളവനാണ്.
ബ്രഹ്മണ്യാധായ കര്മാണി സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ കരോതി യഃ। ലിപ്യതേ ന സ പാപേന പദ്മപത്രമിവാമ്ഭസാ।।5.10।।
പ്രവർത്തികൾ ബ്രഹ്മത്തിൽ സമർപ്പിച്ച്, ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യുന്നവൻ പാപത്തിൽ അഴുകുന്നില്ല; ജലത്തിൽ താമരയിലേയ്ക്ക് വെള്ളം ചേർന്നില്ലതുപോലെ.
കായേന മനസാ ബുദ്ധ്യാ കേവലൈരിന്ദ്രിയൈരപി। യോഗിനഃ കര്മ കുര്വന്തി സങ്ഗം ത്യക്ത്വാഽഽത്മശുദ്ധയേ।।5.11।।
ശരീരത്താൽ, മനസ്സിലൂടെ, ബുദ്ധിയാൽ, അഥവാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മാത്രം ഉപയോഗിച്ചും, യോഗികൾ ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് ആത്മശുദ്ധിക്കായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
യുക്തഃ കര്മഫലം ത്യക്ത്വാ ശാന്തിമാപ്നോതി നൈഷ്ഠികീമ്। അയുക്തഃ കാമകാരേണ ഫലേ സക്തോ നിബധ്യതേ।।5.12।।
യോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായവൻ പ്രവർത്തിയുടെ ഫലം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്ഥിരമായ ശാന്തി നേടുന്നു; ഏകാഗ്രതയില്ലാത്തവൻ, ആഗ്രഹം മൂലം ഫലത്തിൽ ആസക്തനായി ബന്ധിതനാകുന്നു.
സര്വകര്മാണി മനസാ സംന്യസ്യാസ്തേ സുഖം വശീ। നവദ്വാരേ പുരേ ദേഹീ നൈവ കുര്വന്ന കാരയന്।।5.13।।
എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും മനസ്സിൽ ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വയം നിയന്ത്രണം പുലർത്തുന്നവൻ, ഈ ഒമ്പത് വാതിലുകളുള്ള ശരീരനഗരത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ താമസിക്കുന്നു; അവൻ സ്വയം ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല, മറ്റൊന്നിനെയും ചെയ്യിപ്പിക്കുന്നില്ല.
ന കര്തൃത്വം ന കര്മാണി ലോകസ്യ സൃജതി പ്രഭുഃ। ന കര്മഫലസംയോഗം സ്വഭാവസ്തു പ്രവര്തതേ।।5.14।।
ലോകത്തിലെ ആളുകൾക്ക് കര്ത്തൃത്വം, പ്രവൃത്തികൾ, അല്ലെങ്കിൽ പ്രവൃത്തി ഫലങ്ങളുമായി യോജനം എന്നിവ യജമാനൻ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; അതെല്ലാം സ്വഭാവം തന്നെയാണ് നടത്തുന്നത്.
നാദത്തേ കസ്യചിത്പാപം ന ചൈവ സുകൃതം വിഭുഃ। അജ്ഞാനേനാവൃതം ജ്ഞാനം തേന മുഹ്യന്തി ജന്തവഃ।।5.15।।
വ്യാപകനായത് ആരുടെയും പാപം സ്വീകരിക്കില്ല, പുണ്യവും സ്വീകരിക്കില്ല; അജ്ഞാനം ജ്ഞാനത്തെ മറയ്ക്കുന്നു, അതുകൊണ്ടാണ് ജീവികൾ ഭ്രമിക്കുന്നത്.
ജ്ഞാനേന തു തദജ്ഞാനം യേഷാം നാശിതമാത്മനഃ। തേഷാമാദിത്യവജ്ജ്ഞാനം പ്രകാശയതി തത്പരമ്।।5.16।।
ആത്മജ്ഞാനത്തിലൂടെ ആരുടെ അജ്ഞാനം നശിച്ചിട്ടുണ്ടോ, അവരുടെ ജ്ഞാനം സൂര്യനെപ്പോലെ പരമമായത് പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.
തദ്ബുദ്ധയസ്തദാത്മാനസ്തന്നിഷ്ഠാസ്തത്പരായണാഃ। ഗച്ഛന്ത്യപുനരാവൃത്തിം ജ്ഞാനനിര്ധൂതകല്മഷാഃ।।5.17।।
ബുദ്ധിയും ആത്മാവും ഭക്തിയും ആശ്രയവും അതിലേക്കാണ് ഏകാഗ്രമായിരിക്കുന്നവർ, ജ്ഞാനത്താൽ പാപങ്ങൾ അകറ്റപ്പെട്ടവർ, അവർ വീണ്ടും ജനനം ഉണ്ടാകാതെ മോക്ഷം നേടുന്നു.
വിദ്യാവിനയസംപന്നേ ബ്രാഹ്മണേ ഗവി ഹസ്തിനി। ശുനി ചൈവ ശ്വപാകേ ച പണ്ഡിതാഃ സമദര്ശിനഃ।।5.18।।
വിദ്യയും വിനയവും ഉള്ള ബ്രാഹ്മണനെയും, പശുവിനെയും, ആനയെയും, നായയെയും, നായ്ഭക്ഷകനെയും സമദർശനം കാണുന്നവരാണ് പണ്ഡിതർ.
ഇഹൈവ തൈര്ജിതഃ സര്ഗോ യേഷാം സാമ്യേ സ്ഥിതം മനഃ। നിര്ദോഷം ഹി സമം ബ്രഹ്മ തസ്മാദ്ബ്രഹ്മണി തേ സ്ഥിതാഃ।।5.19।।
സമത്വത്തിൽ മനസ്സ് നിലനിൽക്കുന്നവർക്കു തന്നെ ഈ ലോകത്തുതന്നെ ജനനമരണം ജയിക്കാം; കാരണം ബ്രഹ്മം കുറ്റമില്ലാത്തതും സമത്വമുള്ളതുമാണ്, അതിനാൽ അവർ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
ന പ്രഹൃഷ്യേത്പ്രിയം പ്രാപ്യ നോദ്വിജേത്പ്രാപ്യ ചാപ്രിയമ്। സ്ഥിരബുദ്ധിരസമ്മൂഢോ ബ്രഹ്മവിദ്ബ്രഹ്മണി സ്ഥിതഃ।।5.20।।
ബ്രഹ്മത്തെ അറിയുന്നവൻ, whose buddhi is stable and not deluded, പ്രിയം ലഭിച്ചാൽ ആഹ്ലാദിക്കുകയില്ല, അപ്രിയം ലഭിച്ചാൽ വിഷമിക്കുകയില്ല; അവൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
ബാഹ്യസ്പര്ശേഷ്വസക്താത്മാ വിന്ദത്യാത്മനി യത്സുഖമ്। സ ബ്രഹ്മയോഗയുക്താത്മാ സുഖമക്ഷയമശ്നുതേ।।5.21।।
ബാഹ്യവസ്തുക്കളോട് ആസക്തിയില്ലാതെ, ആനന്ദം ഉള്ളിൽ കണ്ടെത്തുന്നവൻ, ബ്രഹ്മയോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായവൻ, അക്ഷയമായ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു.
യേ ഹി സംസ്പര്ശജാ ഭോഗാ ദുഃഖയോനയ ഏവ തേ। ആദ്യന്തവന്തഃ കൌന്തേയ ന തേഷു രമതേ ബുധഃ।।5.22।।
സ്പർശത്തിൽ നിന്നുള്ള ഭോഗങ്ങൾ ദു:ഖത്തിന് കാരണമാകുന്നവയാണ്, അവയ്ക്ക് തുടക്കം ഉണ്ട്, അവസാനം ഉണ്ട്; അതിനാൽ ബുദ്ധിമാന്മാർ അവയിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്നില്ല.
ശക്നോതീഹൈവ യഃ സോഢും പ്രാക്ശരീരവിമോക്ഷണാത്। കാമക്രോധോദ്ഭവം വേഗം സ യുക്തഃ സ സുഖീ നരഃ।।5.23।।
ശരീരം വിട്ടുപോകുന്നതിന് മുമ്പ്, ഈ ലോകത്തുതന്നെ, ആഗ്രഹവും കോപവും ഉണർത്തുന്ന ശക്തിയെ സഹിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ യുക്തനാണ്, സുഖിയായ മനുഷ്യനാണ്.
യോഽന്തഃസുഖോഽന്തരാരാമസ്തഥാന്തര്ജ്യോതിരേവ യഃ। സ യോഗീ ബ്രഹ്മനിര്വാണം ബ്രഹ്മഭൂതോഽധിഗച്ഛതി।।5.24।।
ആനന്ദം ഉള്ളിൽ, ആസ്വാദനം ഉള്ളിൽ, പ്രകാശം ഉള്ളിൽ ഉള്ളവൻ, അത്തരം യോഗി ബ്രഹ്മമായി, ബ്രഹ്മനിർവാണം പ്രാപിക്കുന്നു.
ലഭന്തേ ബ്രഹ്മനിര്വാണമൃഷയഃ ക്ഷീണകല്മഷാഃ। ഛിന്നദ്വൈധാ യതാത്മാനഃ സര്വഭൂതഹിതേ രതാഃ।।5.25।।
പാപങ്ങൾ അകറ്റപ്പെട്ട, സംശയങ്ങൾ മുറിച്ചുകളഞ്ഞ, മനസ്സു നിയന്ത്രിച്ച, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ക്ഷേമത്തിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്ന ഋഷികൾ ബ്രഹ്മനിർവാണം പ്രാപിക്കുന്നു.
കാമക്രോധവിയുക്താനാം യതീനാം യതചേതസാമ്। അഭിതോ ബ്രഹ്മനിര്വാണം വര്തതേ വിദിതാത്മനാമ്।।5.26।।
കാമവും കോപവും വിട്ട, മനസ്സു നിയന്ത്രിച്ച, ആത്മാവിനെ spandhamayi arinjavaraya യതികൾക്ക് എല്ലാ ദിശയിലുമുള്ള ബ്രഹ്മനിർവാണം ലഭ്യമാണ്.
സ്പര്ശാന്കൃത്വാ ബഹിര്ബാഹ്യാംശ്ചക്ഷുശ്ചൈവാന്തരേ ഭ്രുവോഃ। പ്രാണാപാനൌ സമൌ കൃത്വാ നാസാഭ്യന്തരചാരിണൌ।।5.27।।
ബാഹ്യസ്പർശങ്ങൾ പുറത്താക്കി, കൺകുഴികൾക്കിടയിൽ ദൃഷ്ടി നിശ്ചയിച്ച്, ശ്വാസവും ഉച്ച്വാസവും മൂക്കിലൂടെ സമമായി ഒഴുക്കി,
യതേന്ദ്രിയമനോബുദ്ധിര്മുനിര്മോക്ഷപരായണഃ। വിഗതേച്ഛാഭയക്രോധോ യഃ സദാ മുക്ത ഏവ സഃ।।5.28।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ബുദ്ധിയും നിയന്ത്രിച്ച, മോക്ഷം ലക്ഷ്യമാക്കി, ആഗ്രഹം, ഭയം, കോപം എന്നിവ വിട്ട, അത്തരം മുനി എപ്പോഴും സ്വതന്ത്രനാണ്.
ഭോക്താരം യജ്ഞതപസാം സര്വലോകമഹേശ്വരമ്। സുഹൃദം സര്വഭൂതാനാം ജ്ഞാത്വാ മാം ശാന്തിമൃച്ഛതി।।5.29।।
യജ്ഞവും തപസ്സും അനുഭവിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും മഹേശ്വരൻ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും സ്നേഹിതൻ എന്നെ അറിയുമ്പോൾ, ആൾക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കുന്നു.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച അനാശ്രിതഃ കര്മഫലം കാര്യം കര്മ കരോതി യഃ। സ സംന്യാസീ ച യോഗീ ച ന നിരഗ്നിര്ന ചാക്രിയഃ।।6.1।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലത്തിൽ ആശ്രയിക്കാതെ, നിർബന്ധമായ കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ സന്ന്യാസിയും യോഗിയും ആണ്; അഗ്നി ഉപേക്ഷിച്ചവനും പ്രവർത്തനമില്ലാത്തവനും അല്ല.
യം സംന്യാസമിതി പ്രാഹുര്യോഗം തം വിദ്ധി പാണ്ഡവ। ന ഹ്യസംന്യസ്തസങ്കല്പോ യോഗീ ഭവതി കശ്ചന।।6.2।।
പാണ്ഡവാ, സന്ന്യാസം എന്നു പറയുന്നത് തന്നെ യോഗം ആണെന്ന് നീ മനസ്സിലാക്കണം. ആഗ്രഹങ്ങളും ഉദ്ദേശങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കാതെ ആരും യോഗി ആകാൻ കഴിയില്ല.
ആരുരുക്ഷോര്മുനേര്യോഗം കര്മ കാരണമുച്യതേ। യോഗാരൂഢസ്യ തസ്യൈവ ശമഃ കാരണമുച്യതേ।।6.3।।
യോഗം നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു പ്രവർത്തിയാണ് മാർഗം എന്ന് പറയുന്നു. എന്നാൽ യോഗത്തിൽ സ്ഥിരമായവർക്കു ശാന്തിയാണ് മാർഗം എന്ന് പറയുന്നു.
യദാ ഹി നേന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ന കര്മസ്വനുഷജ്ജതേ। സര്വസങ്കല്പസംന്യാസീ യോഗാരൂഢസ്തദോച്യതേ।।6.4।।
ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിലും പ്രവർത്തികളിലും ആസക്തിയില്ലാതെ എല്ലാ ഉദ്ദേശങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അപ്പോഴാണ് ആൾ യോഗത്തിൽ സ്ഥിരനായി എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്.
ഉദ്ധരേദാത്മനാഽഽത്മാനം നാത്മാനമവസാദയേത്। ആത്മൈവ ഹ്യാത്മനോ ബന്ധുരാത്മൈവ രിപുരാത്മനഃ।।6.5।।
സ്വയം തന്നെ ഉയർത്തണം, സ്വയം തന്നെ താഴ്ത്തരുത്. കാരണം, സ്വയം തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ സുഹൃത്തും, സ്വയം തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ ശത്രുവുമാണ്.
ബന്ധുരാത്മാഽഽത്മനസ്തസ്യ യേനാത്മൈവാത്മനാ ജിതഃ। അനാത്മനസ്തു ശത്രുത്വേ വര്തേതാത്മൈവ ശത്രുവത്।।6.6।।
സ്വയം തന്നെ ജയിച്ചവർക്കു സ്വയം സുഹൃത്താണ്. എന്നാൽ സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാത്തവർക്കു സ്വയം തന്നെ ശത്രുവായി പെരുമാറും.
ജിതാത്മനഃ പ്രശാന്തസ്യ പരമാത്മാ സമാഹിതഃ। ശീതോഷ്ണസുഖദുഃഖേഷു തഥാ മാനാപമാനയോഃ।।6.7।।
സ്വയം ജയിച്ചവനും ശാന്തനായവനും ആകുമ്പോൾ പരമാത്മാവ് അവനിൽ സ്ഥിരമാകും. ശീതം, ഉഷ്ണം, സുഖം, ദു:ഖം, മാന്യം, അപമാനം എന്നിവയിൽ അവൻ ഒരുപോലെയാണ്.