അപാനേ ജുഹ്വതി പ്രാണ പ്രാണേഽപാനം തഥാഽപരേ। പ്രാണാപാനഗതീ രുദ്ധ്വാ പ്രാണായാമപരായണാഃ।।4.29।।
ചിലർ പുറത്ത് പോകുന്ന ശ്വാസം അകത്തേക്കുള്ളതിൽ അർപ്പിക്കുന്നു, ചിലർ അകത്തേക്കുള്ളത് പുറത്തേക്കുള്ളതിൽ; ചിലർ ശ്വാസത്തിന്റെ ഗതികൾ നിയന്ത്രിച്ച് പ്രാണായാമത്തിൽ ലീനരായി, മറ്റുള്ളവർ നിയന്ത്രിതാഹാരത്തോടെ പ്രാണങ്ങളെ പ്രാണങ്ങളിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ഇവരൊക്കെയും യജ്ഞം അറിയുന്നവരും യജ്ഞം കൊണ്ടു പാപങ്ങൾ നശിപ്പിച്ചവരുമാണ്.
അപരേ നിയതാഹാരാഃ പ്രാണാന്പ്രാണേഷു ജുഹ്വതി। സര്വേഽപ്യേതേ യജ്ഞവിദോ യജ്ഞക്ഷപിതകല്മഷാഃ।।4.30।।
മറ്റുള്ളവർ നിയന്ത്രിതാഹാരത്തോടെ പ്രാണങ്ങളെ പ്രാണങ്ങളിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ഇവരൊക്കെയും യജ്ഞം അറിയുന്നവരും യജ്ഞം കൊണ്ടു പാപങ്ങൾ നശിപ്പിച്ചവരുമാണ്.
യജ്ഞശിഷ്ടാമൃതഭുജോ യാന്തി ബ്രഹ്മ സനാതനമ്। നായം ലോകോഽസ്ത്യയജ്ഞസ്യ കുതോ़ഽന്യഃ കുരുസത്തമ।।4.31।।
യജ്ഞശേഷിയായ അമൃതം അനുഭവിക്കുന്നവർ ശാശ്വതമായ ബ്രഹ്മത്തെത്തുന്നു. യജ്ഞം ചെയ്യാത്തവർക്കു ഈ ലോകം പോലും ഇല്ല; പിന്നെ മറ്റേതു ലോകം?
ഏവം ബഹുവിധാ യജ്ഞാ വിതതാ ബ്രഹ്മണോ മുഖേ। കര്മജാന്വിദ്ധി താന്സര്വാനേവം ജ്ഞാത്വാ വിമോക്ഷ്യസേ।।4.32।।
ഇങ്ങനെ പലവിധ യജ്ഞങ്ങൾ ബ്രഹ്മന്റെ മുഖത്ത് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയെല്ലാം പ്രവൃത്തിയിൽ നിന്നാണെന്ന് അറിയുക; ഇതറിഞ്ഞാൽ നീ മോചിതനാകും.
ശ്രേയാന്ദ്രവ്യമയാദ്യജ്ഞാജ്ജ്ഞാനയജ്ഞഃ പരന്തപ। സര്വം കര്മാഖിലം പാര്ഥ ജ്ഞാനേ പരിസമാപ്യതേ।।4.33।।
ശത്രുനാശകാ, ദ്രവ്യയജ്ഞത്തേക്കാൾ ജ്ഞാനയജ്ഞം ഉത്തമമാണ്; അർജുനാ, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ജ്ഞാനത്തിൽ സമാപിക്കുന്നു.
തദ്വിദ്ധി പ്രണിപാതേന പരിപ്രശ്നേന സേവയാ। ഉപദേക്ഷ്യന്തി തേ ജ്ഞാനം ജ്ഞാനിനസ്തത്ത്വദര്ശിനഃ।।4.34।।
ആദരവോടെ സമീപിച്ച്, ചോദിച്ചും സേവിച്ചും അറിഞ്ഞാൽ, സത്യം കാണുന്ന ജ്ഞാനികൾ നിനക്ക് ജ്ഞാനം ഉപദേശിക്കും.
യജ്ജ്ഞാത്വാ ന പുനര്മോഹമേവം യാസ്യസി പാണ്ഡവ। യേന ഭൂതാന്യശേഷേണ ദ്രക്ഷ്യസ്യാത്മന്യഥോ മയി।।4.35।।
ഇത് അറിഞ്ഞാൽ, പാണ്ഡവാ, നീ ഇനി ഇങ്ങനെയൊരു മായയിൽ വീഴില്ല; ഇതിലൂടെ നീ എല്ലാ ജീവികളും നിന്റെ അകത്തും എന്നിലുമാണ് കാണുക.
അപി ചേദസി പാപേഭ്യഃ സര്വേഭ്യഃ പാപകൃത്തമഃ। സര്വം ജ്ഞാനപ്ലവേനൈവ വൃജിനം സന്തരിഷ്യസി।।4.36।।
നീ എല്ലാം പാപികളിലും ഏറ്റവും വലിയ പാപിയാണെങ്കിലും, ജ്ഞാനത്തിന്റെ തോണിയിൽ മാത്രം എല്ലാ ദോഷങ്ങളും കടന്ന് പോകും.
യഥൈധാംസി സമിദ്ധോഽഗ്നിര്ഭസ്മസാത്കുരുതേഽര്ജുന। ജ്ഞാനാഗ്നിഃ സര്വകര്മാണി ഭസ്മസാത്കുരുതേ തഥാ।।4.37।।
അർജുനാ, എങ്ങനെ ഒരു കത്തുന്ന അഗ്നി ഇന്ധനത്തെ പൂർണ്ണമായും ചാരമാക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ അഗ്നി എല്ലാ പ്രവർത്തികളും ചാരമാക്കുന്നു.
ന ഹി ജ്ഞാനേന സദൃശം പവിത്രമിഹ വിദ്യതേ। തത്സ്വയം യോഗസംസിദ്ധഃ കാലേനാത്മനി വിന്ദതി।।4.38।।
ഈ ലോകത്ത് ജ്ഞാനത്തേക്കാൾ വിശുദ്ധമായത് ഒന്നുമില്ല. യോഗത്തിൽ പൂർണ്ണതയെത്തിയവൻ, സമയത്തിനൊത്ത്, ഈ ജ്ഞാനം തനിക്കുള്ളിൽ കണ്ടെത്തുന്നു.
ശ്രദ്ധാവാഁല്ലഭതേ ജ്ഞാനം തത്പരഃ സംയതേന്ദ്രിയഃ। ജ്ഞാനം ലബ്ധ്വാ പരാം ശാന്തിമചിരേണാധിഗച്ഛതി।।4.39।।
വിശ്വാസമുള്ളവനും, സമർപ്പിതനുമായവനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചവനും ജ്ഞാനം നേടുന്നു; ജ്ഞാനം ലഭിച്ചവൻ ഉടൻ പരമശാന്തി നേടുന്നു.
അജ്ഞശ്ചാശ്രദ്ദധാനശ്ച സംശയാത്മാ വിനശ്യതി। നായം ലോകോഽസ്തി ന പരോ ന സുഖം സംശയാത്മനഃ।।4.40।।
അജ്ഞാനിയും, വിശ്വാസമില്ലാത്തവനും, സംശയമുള്ള മനസ്സുള്ളവനും നശിക്കുന്നു; സംശയമുള്ളവർക്കു ഈ ലോകത്തും മറ്റുള്ള ലോകത്തും സന്തോഷവും ഇല്ല.
യോഗസംന്യസ്തകര്മാണം ജ്ഞാനസംഛിന്നസംശയമ്। ആത്മവന്തം ന കര്മാണി നിബധ്നന്തി ധനഞ്ജയ।।4.41।।
യോഗം വഴി പ്രവർത്തികൾ ഉപേക്ഷിച്ചവനും, ജ്ഞാനത്തോടെ സംശയങ്ങൾ അകറ്റിയവനും, ആത്മസംയമനം ഉള്ളവനും, ധനഞ്ജയാ, പ്രവർത്തികൾക്ക് അവനെ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.
തസ്മാദജ്ഞാനസംഭൂതം ഹൃത്സ്ഥം ജ്ഞാനാസിനാഽഽത്മനഃ। ഛിത്ത്വൈനം സംശയം യോഗമാതിഷ്ഠോത്തിഷ്ഠ ഭാരത।।4.42।।
അതിനാൽ, അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള ഹൃദയത്തിലെ സംശയം ജ്ഞാനത്തിന്റെ വാൾ കൊണ്ട് മുറിച്ച്, യോഗത്തിൽ നിലകൊണ്ട് എഴുന്നേൽക്കു ഭാരതാ.
അര്ജുന ഉവാച സംന്യാസം കര്മണാം കൃഷ്ണ പുനര്യോഗം ച ശംസസി। യച്ഛ്രേയ ഏതയോരേകം തന്മേ ബ്രൂഹി സുനിശ്ിചതമ്।।5.1।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: കൃഷ്ണാ, പ്രവർത്തികളുടെ സംന്യാസവും വീണ്ടും യോഗവും നീ പ്രശംസിക്കുന്നു. ഇതിൽ ഏതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമം എന്ന് വ്യക്തമായി പറയൂ.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച സംന്യാസഃ കര്മയോഗശ്ച നിഃശ്രേയസകരാവുഭൌ। തയോസ്തു കര്മസംന്യാസാത്കര്മയോഗോ വിശിഷ്യതേ।।5.2।।
ശ്രീ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പ്രവർത്തികളുടെ സംന്യാസവും പ്രവർത്തിയോഗവും രണ്ടും പരമശ്രേയസ്സിന് വഴിയാകുന്നു. എന്നാൽ, പ്രവർത്തികളുടെ സംന്യാസത്തേക്കാൾ പ്രവർത്തിയോഗം ശ്രേഷ്ഠമാണ്.
ജ്ഞേയഃ സ നിത്യസംന്യാസീ യോ ന ദ്വേഷ്ടി ന കാങ്ക്ഷതി। നിര്ദ്വന്ദ്വോ ഹി മഹാബാഹോ സുഖം ബന്ധാത്പ്രമുച്യതേ।।5.3।।
ആഗ്രഹമോ ദ്വേഷമോ ഇല്ലാത്തവനെയാണ് നിത്യസംന്യാസി എന്നു അറിയണം. ദ്വന്ദങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവൻ എളുപ്പത്തിൽ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു, മഹാബാഹുവേ.
സാംഖ്യയോഗൌ പൃഥഗ്ബാലാഃ പ്രവദന്തി ന പണ്ഡിതാഃ। ഏകമപ്യാസ്ഥിതഃ സമ്യഗുഭയോര്വിന്ദതേ ഫലമ്।।5.4।।
സാംഖ്യയും യോഗവും വേറെയാണെന്ന് പറയുന്നത് ബാലന്മാരാണ്, പണ്ഡിതന്മാർ അല്ല. ഒന്നിൽ ശരിയായി നിലകൊള്ളുന്നവൻ ഇരുവിന്റെയും ഫലം നേടുന്നു.
യത്സാംഖ്യൈഃ പ്രാപ്യതേ സ്ഥാനം തദ്യോഗൈരപി ഗമ്യതേ। ഏകം സാംഖ്യം ച യോഗം ച യഃ പശ്യതി സ പശ്യതി।।5.5।।
സാംഖ്യ മാർഗ്ഗത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന സ്ഥാനം യോഗികൾക്കും ലഭ്യമാണ്. സാംഖ്യയും യോഗവും ഒന്നാണെന്ന് കാണുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നത്.
സംന്യാസസ്തു മഹാബാഹോ ദുഃഖമാപ്തുമയോഗതഃ। യോഗയുക്തോ മുനിര്ബ്രഹ്മ നചിരേണാധിഗച്ഛതി।।5.6।।
മഹാബാഹുവേ, യോഗം ഇല്ലാതെ സംന്യാസം നേടുന്നത് ദുഷ്കരമാണ്. യോഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മুনি ബ്രഹ്മം വളരെ വേഗത്തിൽ നേടുന്നു.
യോഗയുക്തോ വിശുദ്ധാത്മാ വിജിതാത്മാ ജിതേന്ദ്രിയഃ। സര്വഭൂതാത്മഭൂതാത്മാ കുര്വന്നപി ന ലിപ്യതേ।।5.7।।
യോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായവനും, മനസ്സ് ശുദ്ധിയുള്ളവനും, ആത്മസംയമനം ഉള്ളവനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവനും, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവിൽ ആത്മാവുള്ളവനും, പ്രവർത്തിച്ചാലും അശുദ്ധിയില്ല.
നൈവ കിംചിത്കരോമീതി യുക്തോ മന്യേത തത്ത്വവിത്। പശ്യന് ശ്രൃണവന്സ്പൃശഞ്ജിഘ്രന്നശ്നന്ഗച്ഛന്സ്വപന് ശ്വസന്।।5.8।।
യോഗത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി സത്യം അറിയുന്നവൻ, 'ഞാൻ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല' എന്ന് കരുതുന്നു. കാണുമ്പോഴും, കേൾക്കുമ്പോഴും, തൊടുമ്പോഴും, മണക്കുമ്പോഴും, ഭക്ഷിക്കുമ്പോഴും, നടക്കുമ്പോഴും, ഉറങ്ങുമ്പോഴും, ശ്വസിക്കുമ്പോഴും,
പ്രലപന്വിസൃജന്ഗൃഹ്ണന്നുന്മിഷന്നിമിഷന്നപി। ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഷു വര്തന്ത ഇതി ധാരയന്।।5.9।।
സംസാരിക്കുമ്പോഴും, വിട്ടുവിടുമ്പോഴും, പിടിക്കുമ്പോഴും, കണ്ണ് തുറക്കുമ്പോഴും അടയ്ക്കുമ്പോഴും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അവയുടെ വിഷയങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് ഉറപ്പുള്ളവനാണ്.
ബ്രഹ്മണ്യാധായ കര്മാണി സങ്ഗം ത്യക്ത്വാ കരോതി യഃ। ലിപ്യതേ ന സ പാപേന പദ്മപത്രമിവാമ്ഭസാ।।5.10।।
പ്രവർത്തികൾ ബ്രഹ്മത്തിൽ സമർപ്പിച്ച്, ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യുന്നവൻ പാപത്തിൽ അഴുകുന്നില്ല; ജലത്തിൽ താമരയിലേയ്ക്ക് വെള്ളം ചേർന്നില്ലതുപോലെ.
കായേന മനസാ ബുദ്ധ്യാ കേവലൈരിന്ദ്രിയൈരപി। യോഗിനഃ കര്മ കുര്വന്തി സങ്ഗം ത്യക്ത്വാഽഽത്മശുദ്ധയേ।।5.11।।
ശരീരത്താൽ, മനസ്സിലൂടെ, ബുദ്ധിയാൽ, അഥവാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മാത്രം ഉപയോഗിച്ചും, യോഗികൾ ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് ആത്മശുദ്ധിക്കായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
യുക്തഃ കര്മഫലം ത്യക്ത്വാ ശാന്തിമാപ്നോതി നൈഷ്ഠികീമ്। അയുക്തഃ കാമകാരേണ ഫലേ സക്തോ നിബധ്യതേ।।5.12।।
യോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായവൻ പ്രവർത്തിയുടെ ഫലം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്ഥിരമായ ശാന്തി നേടുന്നു; ഏകാഗ്രതയില്ലാത്തവൻ, ആഗ്രഹം മൂലം ഫലത്തിൽ ആസക്തനായി ബന്ധിതനാകുന്നു.
സര്വകര്മാണി മനസാ സംന്യസ്യാസ്തേ സുഖം വശീ। നവദ്വാരേ പുരേ ദേഹീ നൈവ കുര്വന്ന കാരയന്।।5.13।।
എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും മനസ്സിൽ ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വയം നിയന്ത്രണം പുലർത്തുന്നവൻ, ഈ ഒമ്പത് വാതിലുകളുള്ള ശരീരനഗരത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ താമസിക്കുന്നു; അവൻ സ്വയം ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല, മറ്റൊന്നിനെയും ചെയ്യിപ്പിക്കുന്നില്ല.
ന കര്തൃത്വം ന കര്മാണി ലോകസ്യ സൃജതി പ്രഭുഃ। ന കര്മഫലസംയോഗം സ്വഭാവസ്തു പ്രവര്തതേ।।5.14।।
ലോകത്തിലെ ആളുകൾക്ക് കര്ത്തൃത്വം, പ്രവൃത്തികൾ, അല്ലെങ്കിൽ പ്രവൃത്തി ഫലങ്ങളുമായി യോജനം എന്നിവ യജമാനൻ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല; അതെല്ലാം സ്വഭാവം തന്നെയാണ് നടത്തുന്നത്.
നാദത്തേ കസ്യചിത്പാപം ന ചൈവ സുകൃതം വിഭുഃ। അജ്ഞാനേനാവൃതം ജ്ഞാനം തേന മുഹ്യന്തി ജന്തവഃ।।5.15।।
വ്യാപകനായത് ആരുടെയും പാപം സ്വീകരിക്കില്ല, പുണ്യവും സ്വീകരിക്കില്ല; അജ്ഞാനം ജ്ഞാനത്തെ മറയ്ക്കുന്നു, അതുകൊണ്ടാണ് ജീവികൾ ഭ്രമിക്കുന്നത്.
ജ്ഞാനേന തു തദജ്ഞാനം യേഷാം നാശിതമാത്മനഃ। തേഷാമാദിത്യവജ്ജ്ഞാനം പ്രകാശയതി തത്പരമ്।।5.16।।
ആത്മജ്ഞാനത്തിലൂടെ ആരുടെ അജ്ഞാനം നശിച്ചിട്ടുണ്ടോ, അവരുടെ ജ്ഞാനം സൂര്യനെപ്പോലെ പരമമായത് പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.