യസ്യ സര്വേ സമാരമ്ഭാഃ കാമസങ്കല്പവര്ജിതാഃ। ജ്ഞാനാഗ്നിദഗ്ധകര്മാണം തമാഹുഃ പണ്ഡിതം ബുധാഃ।।4.19।।
ആസക്തിയും ആഗ്രഹവും ഇല്ലാതെ ചെയ്യുന്ന എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ജ്ഞാനത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ ദഹിച്ചവയാണെങ്കിൽ, അത്തരം വ്യക്തിയെ പണ്ഡിതന്മാർ ജ്ഞാനിയെന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ത്യക്ത്വാ കര്മഫലാസങ്ഗം നിത്യതൃപ്തോ നിരാശ്രയഃ। കര്മണ്യഭിപ്രവൃത്തോഽപി നൈവ കിഞ്ചിത്കരോതി സഃ।।4.20।।
പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലത്തിൽ ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലായ്പ്പോഴും തൃപ്തിയും ആശ്രയമില്ലായ്മയും പുലർത്തുന്നവൻ, പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ മുഴുകിയാലും യാതൊന്നും ചെയ്യുന്നതല്ല.
നിരാശീര്യതചിത്താത്മാ ത്യക്തസര്വപരിഗ്രഹഃ। ശാരീരം കേവലം കര്മ കുര്വന്നാപ്നോതി കില്ബിഷമ്।।4.21।।
ആശകളില്ലാതെ, മനസ്സും ആത്മാവും നിയന്ത്രിച്ചവൻ, എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ, ശരീരത്തിന്റെ ആവശ്യമായ പ്രവൃത്തികൾ മാത്രം ചെയ്താൽ പാപം ഉണ്ടാകില്ല.
യദൃച്ഛാലാഭസന്തുഷ്ടോ ദ്വന്ദ്വാതീതോ വിമത്സരഃ। സമഃ സിദ്ധാവസിദ്ധൌ ച കൃത്വാപി ന നിബധ്യതേ।।4.22।।
യാദൃശ്ചികമായി ലഭിക്കുന്നതിൽ തൃപ്തനായി, ദ്വന്ദങ്ങൾക്കപ്പുറം, അസൂയ ഇല്ലാതെ, വിജയയോ പരാജയമോ ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ, പ്രവർത്തിച്ചാലും ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
ഗതസങ്ഗസ്യ മുക്തസ്യ ജ്ഞാനാവസ്ഥിതചേതസഃ। യജ്ഞായാചരതഃ കര്മ സമഗ്രം പ്രവിലീയതേ।।4.23।।
ആസക്തി വിട്ട് മോചിതനായും ജ്ഞാനത്തിൽ മനസ്സു നിലനിറുത്തിയവനും യജ്ഞത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും പൂർണ്ണമായി ലയിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാര്പണം ബ്രഹ്മഹവിര്ബ്രഹ്മാഗ്നൌ ബ്രഹ്മണാ ഹുതമ്। ബ്രഹ്മൈവ തേന ഗന്തവ്യം ബ്രഹ്മകര്മസമാധിനാ।।4.24।।
അർപ്പണം ബ്രഹ്മവും, ഹവിയും ബ്രഹ്മവും, ബ്രഹ്മത്തിൽ ബ്രഹ്മനാൽ അർപ്പിച്ചതും ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്; അത്തരം ബ്രഹ്മപ്രവൃത്തിയിൽ ലീനനായവൻ ബ്രഹ്മത്തെത്തുകയാണ്.
ദൈവമേവാപരേ യജ്ഞം യോഗിനഃ പര്യുപാസതേ। ബ്രഹ്മാഗ്നാവപരേ യജ്ഞം യജ്ഞേനൈവോപജുഹ്വതി।।4.25।।
ചില യോഗികൾ ദേവതകളെ മാത്രം യജ്ഞത്തിലൂടെ ആരാധിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ യജ്ഞം ബ്രഹ്മാഗ്നിയിൽ യജ്ഞം കൊണ്ടുതന്നെ അർപ്പിക്കുന്നു.
ശ്രോത്രാദീനീന്ദ്രിയാണ്യന്യേ സംയമാഗ്നിഷു ജുഹ്വതി। ശബ്ദാദീന്വിഷയാനന്യ ഇന്ദ്രിയാഗ്നിഷു ജുഹ്വതി।।4.26।।
ചിലർ ശ്രവണാദി ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങൾ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നു.
സര്വാണീന്ദ്രിയകര്മാണി പ്രാണകര്മാണി ചാപരേ। ആത്മസംയമയോഗാഗ്നൌ ജുഹ്വതി ജ്ഞാനദീപിതേ।।4.27।।
മറ്റുള്ളവർ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയപ്രവൃത്തികളും പ്രാണപ്രവൃത്തികളും ആത്മനിയന്ത്രണത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ, ജ്ഞാനത്തിൽ തെളിഞ്ഞതിൽ, അർപ്പിക്കുന്നു.
ദ്രവ്യയജ്ഞാസ്തപോയജ്ഞാ യോഗയജ്ഞാസ്തഥാപരേ। സ്വാധ്യായജ്ഞാനയജ്ഞാശ്ച യതയഃ സംശിതവ്രതാഃ।।4.28।।
ചിലർ ദ്രവ്യയജ്ഞം, ചിലർ തപസ്സിലൂടെ യജ്ഞം, ചിലർ യോഗയജ്ഞം, മറ്റുള്ളവർ വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവരായി സ്വാധ്യായവും ജ്ഞാനവും കൊണ്ടുള്ള യജ്ഞം നടത്തുന്നു.
അപാനേ ജുഹ്വതി പ്രാണ പ്രാണേഽപാനം തഥാഽപരേ। പ്രാണാപാനഗതീ രുദ്ധ്വാ പ്രാണായാമപരായണാഃ।।4.29।।
ചിലർ പുറത്ത് പോകുന്ന ശ്വാസം അകത്തേക്കുള്ളതിൽ അർപ്പിക്കുന്നു, ചിലർ അകത്തേക്കുള്ളത് പുറത്തേക്കുള്ളതിൽ; ചിലർ ശ്വാസത്തിന്റെ ഗതികൾ നിയന്ത്രിച്ച് പ്രാണായാമത്തിൽ ലീനരായി, മറ്റുള്ളവർ നിയന്ത്രിതാഹാരത്തോടെ പ്രാണങ്ങളെ പ്രാണങ്ങളിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ഇവരൊക്കെയും യജ്ഞം അറിയുന്നവരും യജ്ഞം കൊണ്ടു പാപങ്ങൾ നശിപ്പിച്ചവരുമാണ്.
അപരേ നിയതാഹാരാഃ പ്രാണാന്പ്രാണേഷു ജുഹ്വതി। സര്വേഽപ്യേതേ യജ്ഞവിദോ യജ്ഞക്ഷപിതകല്മഷാഃ।।4.30।।
മറ്റുള്ളവർ നിയന്ത്രിതാഹാരത്തോടെ പ്രാണങ്ങളെ പ്രാണങ്ങളിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ഇവരൊക്കെയും യജ്ഞം അറിയുന്നവരും യജ്ഞം കൊണ്ടു പാപങ്ങൾ നശിപ്പിച്ചവരുമാണ്.
യജ്ഞശിഷ്ടാമൃതഭുജോ യാന്തി ബ്രഹ്മ സനാതനമ്। നായം ലോകോഽസ്ത്യയജ്ഞസ്യ കുതോ़ഽന്യഃ കുരുസത്തമ।।4.31।।
യജ്ഞശേഷിയായ അമൃതം അനുഭവിക്കുന്നവർ ശാശ്വതമായ ബ്രഹ്മത്തെത്തുന്നു. യജ്ഞം ചെയ്യാത്തവർക്കു ഈ ലോകം പോലും ഇല്ല; പിന്നെ മറ്റേതു ലോകം?
ഏവം ബഹുവിധാ യജ്ഞാ വിതതാ ബ്രഹ്മണോ മുഖേ। കര്മജാന്വിദ്ധി താന്സര്വാനേവം ജ്ഞാത്വാ വിമോക്ഷ്യസേ।।4.32।।
ഇങ്ങനെ പലവിധ യജ്ഞങ്ങൾ ബ്രഹ്മന്റെ മുഖത്ത് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയെല്ലാം പ്രവൃത്തിയിൽ നിന്നാണെന്ന് അറിയുക; ഇതറിഞ്ഞാൽ നീ മോചിതനാകും.
ശ്രേയാന്ദ്രവ്യമയാദ്യജ്ഞാജ്ജ്ഞാനയജ്ഞഃ പരന്തപ। സര്വം കര്മാഖിലം പാര്ഥ ജ്ഞാനേ പരിസമാപ്യതേ।।4.33।।
ശത്രുനാശകാ, ദ്രവ്യയജ്ഞത്തേക്കാൾ ജ്ഞാനയജ്ഞം ഉത്തമമാണ്; അർജുനാ, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ജ്ഞാനത്തിൽ സമാപിക്കുന്നു.
തദ്വിദ്ധി പ്രണിപാതേന പരിപ്രശ്നേന സേവയാ। ഉപദേക്ഷ്യന്തി തേ ജ്ഞാനം ജ്ഞാനിനസ്തത്ത്വദര്ശിനഃ।।4.34।।
ആദരവോടെ സമീപിച്ച്, ചോദിച്ചും സേവിച്ചും അറിഞ്ഞാൽ, സത്യം കാണുന്ന ജ്ഞാനികൾ നിനക്ക് ജ്ഞാനം ഉപദേശിക്കും.
യജ്ജ്ഞാത്വാ ന പുനര്മോഹമേവം യാസ്യസി പാണ്ഡവ। യേന ഭൂതാന്യശേഷേണ ദ്രക്ഷ്യസ്യാത്മന്യഥോ മയി।।4.35।।
ഇത് അറിഞ്ഞാൽ, പാണ്ഡവാ, നീ ഇനി ഇങ്ങനെയൊരു മായയിൽ വീഴില്ല; ഇതിലൂടെ നീ എല്ലാ ജീവികളും നിന്റെ അകത്തും എന്നിലുമാണ് കാണുക.
അപി ചേദസി പാപേഭ്യഃ സര്വേഭ്യഃ പാപകൃത്തമഃ। സര്വം ജ്ഞാനപ്ലവേനൈവ വൃജിനം സന്തരിഷ്യസി।।4.36।।
നീ എല്ലാം പാപികളിലും ഏറ്റവും വലിയ പാപിയാണെങ്കിലും, ജ്ഞാനത്തിന്റെ തോണിയിൽ മാത്രം എല്ലാ ദോഷങ്ങളും കടന്ന് പോകും.
യഥൈധാംസി സമിദ്ധോഽഗ്നിര്ഭസ്മസാത്കുരുതേഽര്ജുന। ജ്ഞാനാഗ്നിഃ സര്വകര്മാണി ഭസ്മസാത്കുരുതേ തഥാ।।4.37।।
അർജുനാ, എങ്ങനെ ഒരു കത്തുന്ന അഗ്നി ഇന്ധനത്തെ പൂർണ്ണമായും ചാരമാക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ അഗ്നി എല്ലാ പ്രവർത്തികളും ചാരമാക്കുന്നു.
ന ഹി ജ്ഞാനേന സദൃശം പവിത്രമിഹ വിദ്യതേ। തത്സ്വയം യോഗസംസിദ്ധഃ കാലേനാത്മനി വിന്ദതി।।4.38।।
ഈ ലോകത്ത് ജ്ഞാനത്തേക്കാൾ വിശുദ്ധമായത് ഒന്നുമില്ല. യോഗത്തിൽ പൂർണ്ണതയെത്തിയവൻ, സമയത്തിനൊത്ത്, ഈ ജ്ഞാനം തനിക്കുള്ളിൽ കണ്ടെത്തുന്നു.
ശ്രദ്ധാവാഁല്ലഭതേ ജ്ഞാനം തത്പരഃ സംയതേന്ദ്രിയഃ। ജ്ഞാനം ലബ്ധ്വാ പരാം ശാന്തിമചിരേണാധിഗച്ഛതി।।4.39।।
വിശ്വാസമുള്ളവനും, സമർപ്പിതനുമായവനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ചവനും ജ്ഞാനം നേടുന്നു; ജ്ഞാനം ലഭിച്ചവൻ ഉടൻ പരമശാന്തി നേടുന്നു.
അജ്ഞശ്ചാശ്രദ്ദധാനശ്ച സംശയാത്മാ വിനശ്യതി। നായം ലോകോഽസ്തി ന പരോ ന സുഖം സംശയാത്മനഃ।।4.40।।
അജ്ഞാനിയും, വിശ്വാസമില്ലാത്തവനും, സംശയമുള്ള മനസ്സുള്ളവനും നശിക്കുന്നു; സംശയമുള്ളവർക്കു ഈ ലോകത്തും മറ്റുള്ള ലോകത്തും സന്തോഷവും ഇല്ല.
യോഗസംന്യസ്തകര്മാണം ജ്ഞാനസംഛിന്നസംശയമ്। ആത്മവന്തം ന കര്മാണി നിബധ്നന്തി ധനഞ്ജയ।।4.41।।
യോഗം വഴി പ്രവർത്തികൾ ഉപേക്ഷിച്ചവനും, ജ്ഞാനത്തോടെ സംശയങ്ങൾ അകറ്റിയവനും, ആത്മസംയമനം ഉള്ളവനും, ധനഞ്ജയാ, പ്രവർത്തികൾക്ക് അവനെ ബന്ധിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.
തസ്മാദജ്ഞാനസംഭൂതം ഹൃത്സ്ഥം ജ്ഞാനാസിനാഽഽത്മനഃ। ഛിത്ത്വൈനം സംശയം യോഗമാതിഷ്ഠോത്തിഷ്ഠ ഭാരത।।4.42।।
അതിനാൽ, അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള ഹൃദയത്തിലെ സംശയം ജ്ഞാനത്തിന്റെ വാൾ കൊണ്ട് മുറിച്ച്, യോഗത്തിൽ നിലകൊണ്ട് എഴുന്നേൽക്കു ഭാരതാ.
അര്ജുന ഉവാച സംന്യാസം കര്മണാം കൃഷ്ണ പുനര്യോഗം ച ശംസസി। യച്ഛ്രേയ ഏതയോരേകം തന്മേ ബ്രൂഹി സുനിശ്ിചതമ്।।5.1।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: കൃഷ്ണാ, പ്രവർത്തികളുടെ സംന്യാസവും വീണ്ടും യോഗവും നീ പ്രശംസിക്കുന്നു. ഇതിൽ ഏതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമം എന്ന് വ്യക്തമായി പറയൂ.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച സംന്യാസഃ കര്മയോഗശ്ച നിഃശ്രേയസകരാവുഭൌ। തയോസ്തു കര്മസംന്യാസാത്കര്മയോഗോ വിശിഷ്യതേ।।5.2।।
ശ്രീ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പ്രവർത്തികളുടെ സംന്യാസവും പ്രവർത്തിയോഗവും രണ്ടും പരമശ്രേയസ്സിന് വഴിയാകുന്നു. എന്നാൽ, പ്രവർത്തികളുടെ സംന്യാസത്തേക്കാൾ പ്രവർത്തിയോഗം ശ്രേഷ്ഠമാണ്.
ജ്ഞേയഃ സ നിത്യസംന്യാസീ യോ ന ദ്വേഷ്ടി ന കാങ്ക്ഷതി। നിര്ദ്വന്ദ്വോ ഹി മഹാബാഹോ സുഖം ബന്ധാത്പ്രമുച്യതേ।।5.3।।
ആഗ്രഹമോ ദ്വേഷമോ ഇല്ലാത്തവനെയാണ് നിത്യസംന്യാസി എന്നു അറിയണം. ദ്വന്ദങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവൻ എളുപ്പത്തിൽ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു, മഹാബാഹുവേ.
സാംഖ്യയോഗൌ പൃഥഗ്ബാലാഃ പ്രവദന്തി ന പണ്ഡിതാഃ। ഏകമപ്യാസ്ഥിതഃ സമ്യഗുഭയോര്വിന്ദതേ ഫലമ്।।5.4।।
സാംഖ്യയും യോഗവും വേറെയാണെന്ന് പറയുന്നത് ബാലന്മാരാണ്, പണ്ഡിതന്മാർ അല്ല. ഒന്നിൽ ശരിയായി നിലകൊള്ളുന്നവൻ ഇരുവിന്റെയും ഫലം നേടുന്നു.
യത്സാംഖ്യൈഃ പ്രാപ്യതേ സ്ഥാനം തദ്യോഗൈരപി ഗമ്യതേ। ഏകം സാംഖ്യം ച യോഗം ച യഃ പശ്യതി സ പശ്യതി।।5.5।।
സാംഖ്യ മാർഗ്ഗത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന സ്ഥാനം യോഗികൾക്കും ലഭ്യമാണ്. സാംഖ്യയും യോഗവും ഒന്നാണെന്ന് കാണുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നത്.
സംന്യാസസ്തു മഹാബാഹോ ദുഃഖമാപ്തുമയോഗതഃ। യോഗയുക്തോ മുനിര്ബ്രഹ്മ നചിരേണാധിഗച്ഛതി।।5.6।।
മഹാബാഹുവേ, യോഗം ഇല്ലാതെ സംന്യാസം നേടുന്നത് ദുഷ്കരമാണ്. യോഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മুনি ബ്രഹ്മം വളരെ വേഗത്തിൽ നേടുന്നു.