ഇന്ദ്രിയാണി പരാണ്യാഹുരിന്ദ്രിയേഭ്യഃ പരം മനഃ। മനസസ്തു പരാ ബുദ്ധിര്യോ ബുദ്ധേഃ പരതസ്തു സഃ।।3.42।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉന്നതമാണ് എന്നു പറയുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ മനസ്സ് ഉന്നതമാണ്; മനസ്സിൽ ബുദ്ധി ഉന്നതമാണ്; ബുദ്ധിയിൽക്കാൾ ഉന്നതമായത് ആണവൻ.
ഏവം ബുദ്ധേഃ പരം ബുദ്ധ്വാ സംസ്തഭ്യാത്മാനമാത്മനാ। ജഹി ശത്രും മഹാബാഹോ കാമരൂപം ദുരാസദമ്।।3.43।।
ഇങ്ങനെ, ബുദ്ധിയിൽക്കാൾ ഉന്നതമായത് മനസ്സിലാക്കി, ആത്മാവിനെ ആത്മാവാൽ സ്ഥിരമാക്കി, മഹാബാഹുവേ, ആഗ്രഹരൂപിയായ ദുഷ്പ്രാപ്യമായ ശത്രുവിനെ ജയിക്കണം.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച ഇമം വിവസ്വതേ യോഗം പ്രോക്തവാനഹമവ്യയമ്। വിവസ്വാന് മനവേ പ്രാഹ മനുരിക്ഷ്വാകവേഽബ്രവീത്।।4.1।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ഈ അക്ഷയമായ യോഗം ഞാൻ ആദ്യം വിവസ്വാനെ അറിയിച്ചു. വിവസ്വാൻ അത് മനുവിനോട് പറഞ്ഞു, മനു പിന്നീട് ഇക്ഷ്വാകുവിനോട് പറഞ്ഞു.
ഏവം പരമ്പരാപ്രാപ്തമിമം രാജര്ഷയോ വിദുഃ। സ കാലേനേഹ മഹതാ യോഗോ നഷ്ടഃ പരന്തപ।।4.2।।
ഇങ്ങനെ പാരമ്പര്യമായി ലഭിച്ച ഈ യോഗം രാജർഷിമാർ മനസ്സിലാക്കി. എന്നാൽ കാലക്രമേണ, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ, ഈ യോഗം ഇവിടെ നഷ്ടപ്പെട്ടു.
സ ഏവായം മയാ തേഽദ്യ യോഗഃ പ്രോക്തഃ പുരാതനഃ। ഭക്തോഽസി മേ സഖാ ചേതി രഹസ്യം ഹ്യേതദുത്തമമ്।।4.3।।
അത് തന്നെയുള്ള പുരാതനയോഗം ഞാൻ ഇന്നാണ് നിനക്കു പറഞ്ഞത്. നീ എന്റെ ഭക്തനും സുഹൃത്തും ആകയാൽ, ഇതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ രഹസ്യം.
അര്ജുന ഉവാച അപരം ഭവതോ ജന്മ പരം ജന്മ വിവസ്വതഃ। കഥമേതദ്വിജാനീയാം ത്വമാദൌ പ്രോക്തവാനിതി।।4.4।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: നിന്റെ ജനനം അടുത്തകാലത്തേതാണ്, വിവസ്വാന്റെത് വളരെ പഴയതും. നീ ആദിയിൽ അതു പഠിപ്പിച്ചു എന്നു ഞാൻ എങ്ങനെ വിശ്വസിക്കും?
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച ബഹൂനി മേ വ്യതീതാനി ജന്മാനി തവ ചാര്ജുന। താന്യഹം വേദ സര്വാണി ന ത്വം വേത്ഥ പരന്തപ।।4.5।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: അർജുനാ, നിനക്കും എനിക്കും അനേകം ജന്മങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ആ എല്ലാം ഞാൻ അറിയുന്നു, നീ അറിയുന്നില്ല, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ.
അജോഽപി സന്നവ്യയാത്മാ ഭൂതാനാമീശ്വരോഽപി സന്। പ്രകൃതിം സ്വാമധിഷ്ഠായ സംഭവാമ്യാത്മമായയാ।।4.6।।
ജനനം ഇല്ലാത്തവനും, അക്ഷയസ്വഭാവമുള്ളവനും, സകലജീവികളുടെ അധിപനുമായിട്ടും, എന്റെ സ്വഭാവം നിയന്ത്രിച്ച്, എന്റെ സ്വശക്തിയാൽ ഞാൻ ജനിക്കുന്നു.
യദാ യദാ ഹി ധര്മസ്യ ഗ്ലാനിര്ഭവതി ഭാരത। അഭ്യുത്ഥാനമധര്മസ്യ തദാഽഽത്മാനം സൃജാമ്യഹമ്।।4.7।।
ഭാരതാ, ധർമ്മം ക്ഷയിക്കുകയും അധർമ്മം ഉയരുകയും ചെയ്യുന്നപ്പോൾ, അപ്പോൾ ഞാൻ തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
പരിത്രാണായ സാധൂനാം വിനാശായ ച ദുഷ്കൃതാമ്। ധര്മസംസ്ഥാപനാര്ഥായ സംഭവാമി യുഗേ യുഗേ।।4.8।।
സന്മാർഗ്ഗത്തിലുള്ളവരെ രക്ഷിക്കാനും, ദുഷ്ക്രുത്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരെ നശിപ്പിക്കാനും, ധർമ്മം നിലനിറുത്താനുമായി ഞാൻ ഓരോ കാലത്തും ജനിക്കുന്നു.
ജന്മ കര്മ ച മേ ദിവ്യമേവം യോ വേത്തി തത്ത്വതഃ। ത്യക്ത്വാ ദേഹം പുനര്ജന്മ നൈതി മാമേതി സോഽര്ജുന।।4.9।।
എന്റെ ദിവ്യമായ ജനനവും പ്രവർത്തികളും ആരെങ്കിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം വീണ്ടും ജനിക്കേണ്ടതില്ല, അർജുനാ, അവൻ എന്നിലേക്കെത്തും.
വീതരാഗഭയക്രോധാ മന്മയാ മാമുപാശ്രിതാഃ। ബഹവോ ജ്ഞാനതപസാ പൂതാ മദ്ഭാവമാഗതാഃ।।4.10।।
ആസക്തിയും ഭയവും കോപവും വിട്ട്, എന്നിൽ ലയിച്ചവരും എന്നെ ആശ്രയിച്ചവരും, ജ്ഞാനതപസ്സിലൂടെ ശുദ്ധരായി, അനേകർ എന്റെ സ്ഥിതിയിലേക്കെത്തിയിട്ടുണ്ട്.
യേ യഥാ മാം പ്രപദ്യന്തേ താംസ്തഥൈവ ഭജാമ്യഹമ്। മമ വര്ത്മാനുവര്തന്തേ മനുഷ്യാഃ പാര്ഥ സര്വശഃ।।4.11।।
എന്നെ എങ്ങനെ ആരെങ്കിലും സമീപിച്ചാലും, അങ്ങനെ തന്നെ ഞാൻ അവരെ സ്വീകരിക്കുന്നു. പാർത്ഥാ, എല്ലാ മനുഷ്യരും എങ്ങനെങ്കിലും എന്റെ വഴിയാണ് പിന്തുടരുന്നത്.
കാങ്ക്ഷന്തഃ കര്മണാം സിദ്ധിം യജന്ത ഇഹ ദേവതാഃ। ക്ഷിപ്രം ഹി മാനുഷേ ലോകേ സിദ്ധിര്ഭവതി കര്മജാ।।4.12।।
പ്രവൃത്തികളുടെ വിജയത്തിനായി ആഗ്രഹിച്ച്, മനുഷ്യർ ഇവിടെ ദേവതകളെ ആരാധിക്കുന്നു. മനുഷ്യലോകത്ത് പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലം വേഗത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു.
ചാതുര്വര്ണ്യം മയാ സൃഷ്ടം ഗുണകര്മവിഭാഗശഃ। തസ്യ കര്താരമപി മാം വിദ്ധ്യകര്താരമവ്യയമ്।।4.13।।
ഗുണവും പ്രവൃത്തിയും അനുസരിച്ച് ഞാൻ നാലു വർണ്ണങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. അതിന്റെ സ്രഷ്ടാവായിട്ടും, എന്നെ പ്രവർത്തനരഹിതനും അക്ഷയനുമെന്നായി അറിയണം.
ന മാം കര്മാണി ലിമ്പന്തി ന മേ കര്മഫലേ സ്പൃഹാ। ഇതി മാം യോഽഭിജാനാതി കര്മഭിര്ന സ ബധ്യതേ।।4.14।।
പ്രവൃത്തികൾ എന്നെ ബാധിക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ ഫലത്തിൽ എനിക്ക് ആഗ്രഹവുമില്ല. ഇങ്ങനെ എന്നെ അറിയുന്നവൻ പ്രവൃത്തികളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
ഏവം ജ്ഞാത്വാ കൃതം കര്മ പൂര്വൈരപി മുമുക്ഷുഭിഃ। കുരു കര്മൈവ തസ്മാത്ത്വം പൂര്വൈഃ പൂര്വതരം കൃതമ്।।4.15।।
ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, മുമ്പത്തെ മോക്ഷാഗ്രഹികൾ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നതുപോലെ, നീയും അതുപോലെ പ്രവൃത്തിയിലേർപ്പെടണം.
കിം കര്മ കിമകര്മേതി കവയോഽപ്യത്ര മോഹിതാഃ। തത്തേ കര്മ പ്രവക്ഷ്യാമി യജ്ജ്ഞാത്വാ മോക്ഷ്യസേഽശുഭാത്।।4.16।।
എന്താണ് പ്രവൃത്തി, എന്താണ് അപ്രവൃത്തി എന്ന് പണ്ഡിതന്മാരും ചിലപ്പോൾ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാവുന്നു. അതിനാൽ, ഞാൻ നിനക്കു പ്രവൃത്തിയെ വിശദീകരിക്കും; അതറിയുമ്പോൾ നീ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
കര്മണോ ഹ്യപി ബോദ്ധവ്യം ബോദ്ധവ്യം ച വികര്മണഃ। അകര്മണശ്ച ബോദ്ധവ്യം ഗഹനാ കര്മണോ ഗതിഃ।।4.17।।
പ്രവൃത്തിയും, ദുഷ്പ്രവൃത്തിയും, അപ്രവൃത്തിയും മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്. പ്രവൃത്തിയുടെ വഴി വളരെ ഗഹനമാണ്.
കര്മണ്യകര്മ യഃ പശ്യേദകര്മണി ച കര്മ യഃ। സ ബുദ്ധിമാന് മനുഷ്യേഷു സ യുക്തഃ കൃത്സ്നകര്മകൃത്।।4.18।।
അപ്രവൃത്തിയിൽ പ്രവൃത്തിയും, പ്രവൃത്തിയിൽ അപ്രവൃത്തിയും കാണുന്നവൻ മനുഷ്യരിൽ ജ്ഞാനിയുമാണ്, സകല പ്രവൃത്തികളിലും പൂർണ്ണനുമാണ്.
യസ്യ സര്വേ സമാരമ്ഭാഃ കാമസങ്കല്പവര്ജിതാഃ। ജ്ഞാനാഗ്നിദഗ്ധകര്മാണം തമാഹുഃ പണ്ഡിതം ബുധാഃ।।4.19।।
ആസക്തിയും ആഗ്രഹവും ഇല്ലാതെ ചെയ്യുന്ന എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ജ്ഞാനത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ ദഹിച്ചവയാണെങ്കിൽ, അത്തരം വ്യക്തിയെ പണ്ഡിതന്മാർ ജ്ഞാനിയെന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ത്യക്ത്വാ കര്മഫലാസങ്ഗം നിത്യതൃപ്തോ നിരാശ്രയഃ। കര്മണ്യഭിപ്രവൃത്തോഽപി നൈവ കിഞ്ചിത്കരോതി സഃ।।4.20।।
പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലത്തിൽ ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലായ്പ്പോഴും തൃപ്തിയും ആശ്രയമില്ലായ്മയും പുലർത്തുന്നവൻ, പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ മുഴുകിയാലും യാതൊന്നും ചെയ്യുന്നതല്ല.
നിരാശീര്യതചിത്താത്മാ ത്യക്തസര്വപരിഗ്രഹഃ। ശാരീരം കേവലം കര്മ കുര്വന്നാപ്നോതി കില്ബിഷമ്।।4.21।।
ആശകളില്ലാതെ, മനസ്സും ആത്മാവും നിയന്ത്രിച്ചവൻ, എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ, ശരീരത്തിന്റെ ആവശ്യമായ പ്രവൃത്തികൾ മാത്രം ചെയ്താൽ പാപം ഉണ്ടാകില്ല.
യദൃച്ഛാലാഭസന്തുഷ്ടോ ദ്വന്ദ്വാതീതോ വിമത്സരഃ। സമഃ സിദ്ധാവസിദ്ധൌ ച കൃത്വാപി ന നിബധ്യതേ।।4.22।।
യാദൃശ്ചികമായി ലഭിക്കുന്നതിൽ തൃപ്തനായി, ദ്വന്ദങ്ങൾക്കപ്പുറം, അസൂയ ഇല്ലാതെ, വിജയയോ പരാജയമോ ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ, പ്രവർത്തിച്ചാലും ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
ഗതസങ്ഗസ്യ മുക്തസ്യ ജ്ഞാനാവസ്ഥിതചേതസഃ। യജ്ഞായാചരതഃ കര്മ സമഗ്രം പ്രവിലീയതേ।।4.23।।
ആസക്തി വിട്ട് മോചിതനായും ജ്ഞാനത്തിൽ മനസ്സു നിലനിറുത്തിയവനും യജ്ഞത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും പൂർണ്ണമായി ലയിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാര്പണം ബ്രഹ്മഹവിര്ബ്രഹ്മാഗ്നൌ ബ്രഹ്മണാ ഹുതമ്। ബ്രഹ്മൈവ തേന ഗന്തവ്യം ബ്രഹ്മകര്മസമാധിനാ।।4.24।।
അർപ്പണം ബ്രഹ്മവും, ഹവിയും ബ്രഹ്മവും, ബ്രഹ്മത്തിൽ ബ്രഹ്മനാൽ അർപ്പിച്ചതും ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്; അത്തരം ബ്രഹ്മപ്രവൃത്തിയിൽ ലീനനായവൻ ബ്രഹ്മത്തെത്തുകയാണ്.
ദൈവമേവാപരേ യജ്ഞം യോഗിനഃ പര്യുപാസതേ। ബ്രഹ്മാഗ്നാവപരേ യജ്ഞം യജ്ഞേനൈവോപജുഹ്വതി।।4.25।।
ചില യോഗികൾ ദേവതകളെ മാത്രം യജ്ഞത്തിലൂടെ ആരാധിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ യജ്ഞം ബ്രഹ്മാഗ്നിയിൽ യജ്ഞം കൊണ്ടുതന്നെ അർപ്പിക്കുന്നു.
ശ്രോത്രാദീനീന്ദ്രിയാണ്യന്യേ സംയമാഗ്നിഷു ജുഹ്വതി। ശബ്ദാദീന്വിഷയാനന്യ ഇന്ദ്രിയാഗ്നിഷു ജുഹ്വതി।।4.26।।
ചിലർ ശ്രവണാദി ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രണത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവർ ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങൾ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കുന്നു.
സര്വാണീന്ദ്രിയകര്മാണി പ്രാണകര്മാണി ചാപരേ। ആത്മസംയമയോഗാഗ്നൌ ജുഹ്വതി ജ്ഞാനദീപിതേ।।4.27।।
മറ്റുള്ളവർ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയപ്രവൃത്തികളും പ്രാണപ്രവൃത്തികളും ആത്മനിയന്ത്രണത്തിന്റെ അഗ്നിയിൽ, ജ്ഞാനത്തിൽ തെളിഞ്ഞതിൽ, അർപ്പിക്കുന്നു.
ദ്രവ്യയജ്ഞാസ്തപോയജ്ഞാ യോഗയജ്ഞാസ്തഥാപരേ। സ്വാധ്യായജ്ഞാനയജ്ഞാശ്ച യതയഃ സംശിതവ്രതാഃ।।4.28।।
ചിലർ ദ്രവ്യയജ്ഞം, ചിലർ തപസ്സിലൂടെ യജ്ഞം, ചിലർ യോഗയജ്ഞം, മറ്റുള്ളവർ വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവരായി സ്വാധ്യായവും ജ്ഞാനവും കൊണ്ടുള്ള യജ്ഞം നടത്തുന്നു.