ന മേ പാര്ഥാസ്തി കര്തവ്യം ത്രിഷു ലോകേഷു കിഞ്ചന। നാനവാപ്തമവാപ്തവ്യം വര്ത ഏവ ച കര്മണി।।3.22।।
പാർത്ഥ, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും എനിക്ക് ചെയ്യേണ്ടത് ഒന്നുമില്ല; നേടേണ്ടതായും ഒന്നുമില്ല; എന്നിരുന്നാലും ഞാൻ പ്രവർത്തനത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു.
യദി ഹ്യഹം ന വര്തേയം ജാതു കര്മണ്യതന്ദ്രിതഃ। മമ വര്ത്മാനുവര്തന്തേ മനുഷ്യാഃ പാര്ഥ സര്വശഃ।।3.23।।
എനിക്ക് ഞാൻ പ്രവർത്തനത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ ഏർപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, പാർത്ഥ, മനുഷ്യർ എല്ലാം എന്റെ വഴി തന്നെ പിന്തുടരും.
ഉത്സീദേയുരിമേ ലോകാ ന കുര്യാം കര്മ ചേദഹമ്। സങ്കരസ്യ ച കര്താ സ്യാമുപഹന്യാമിമാഃ പ്രജാഃ।।3.24।।
ഞാൻ പ്രവർത്തനം ചെയ്യാതെ ഇരുന്നാൽ ഈ ലോകങ്ങൾ നശിക്കും; ഞാൻ കലഹത്തിന് കാരണവും ഈ സൃഷ്ടികളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനുമാകും.
സക്താഃ കര്മണ്യവിദ്വാംസോ യഥാ കുര്വന്തി ഭാരത। കുര്യാദ്വിദ്വാംസ്തഥാസക്തശ്ിചകീര്ഷുര്ലോകസംഗ്രഹമ്।।3.25।।
അജ്ഞാനികൾ പ്രവർത്തനത്തിൽ ആസ്വാദനത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ, ഭാരത, ജ്ഞാനികൾ ലോകക്ഷേമം ഉദ്ദേശിച്ച് ആസ്വാദനമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കണം.
ന ബുദ്ധിഭേദം ജനയേദജ്ഞാനാം കര്മസങ്ഗിനാമ്। ജോഷയേത്സര്വകര്മാണി വിദ്വാന് യുക്തഃ സമാചരന്।।3.26।।
ജ്ഞാനികൾ, അജ്ഞാനികളും പ്രവൃത്തികളോടു ബന്ധമുള്ളവരും ഉള്ളവരുടെ മനസ്സു കലങ്കിപ്പിക്കരുത്. പകരം, സ്വയം നിയന്ത്രണം പാലിച്ച്, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും അവരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കണം.
പ്രകൃതേഃ ക്രിയമാണാനി ഗുണൈഃ കര്മാണി സര്വശഃ। അഹങ്കാരവിമൂഢാത്മാ കര്താഽഹമിതി മന്യതേ।।3.27।।
പ്രകൃതിയിലെ ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും നടക്കുന്നത്. എന്നാൽ, അഹങ്കാരത്തിൽ അകപ്പെട്ടവൻ മാത്രം 'ഞാനാണ് ചെയ്യുന്നവൻ' എന്നു കരുതുന്നു.
തത്ത്വവിത്തു മഹാബാഹോ ഗുണകര്മവിഭാഗയോഃ। ഗുണാ ഗുണേഷു വര്തന്ത ഇതി മത്വാ ന സജ്ജതേ।।3.28।।
സത്യം അറിയുന്നവൻ, മഹാബാഹുവേ, ഗുണങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കി, 'ഗുണങ്ങൾ ഗുണങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു' എന്നു വിചാരിച്ച്, അതിൽ ആസക്തനാവുന്നില്ല.
പ്രകൃതേര്ഗുണസമ്മൂഢാഃ സജ്ജന്തേ ഗുണകര്മസു। താനകൃത്സ്നവിദോ മന്ദാന്കൃത്സ്നവിന്ന വിചാലയേത്।।3.29।।
പ്രകൃതിയുടെ ഗുണങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ടവരാണ് ഗുണങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തികളോടു ആസക്തരാവുന്നത്. അവയെല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയാത്ത മന്ദബുദ്ധികളായ അജ്ഞാനികളെ ജ്ഞാനികൾ കലങ്കരുത്.
മയി സര്വാണി കര്മാണി സംന്യസ്യാധ്യാത്മചേതസാ। നിരാശീര്നിര്മമോ ഭൂത്വാ യുധ്യസ്വ വിഗതജ്വരഃ।।3.30।।
എന്റെ മേൽ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും സമർപ്പിച്ച്, ആത്മാവിൽ മനസ്സു കേന്ദ്രീകരിച്ച്, ആഗ്രഹവും സ്വാർത്ഥതയും വിട്ട്, ഭയം ഇല്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്യുക.
യേ മേ മതമിദം നിത്യമനുതിഷ്ഠന്തി മാനവാഃ। ശ്രദ്ധാവന്തോഽനസൂയന്തോ മുച്യന്തേ തേഽപി കര്മഭിഃ।।3.31।।
എന്റെ ഈ ഉപദേശം വിശ്വാസപൂർവ്വം, അസൂയ കൂടാതെ, എപ്പോഴും അനുസരിക്കുന്ന മനുഷ്യർ പ്രവൃത്തികളിൽ നിന്ന് മോചിതരാവുന്നു.
യേ ത്വേതദഭ്യസൂയന്തോ നാനുതിഷ്ഠന്തി മേ മതമ്। സര്വജ്ഞാനവിമൂഢാംസ്താന്വിദ്ധി നഷ്ടാനചേതസഃ।।3.32।।
എന്നാൽ, ഈ ഉപദേശം അസൂയയോടെ അനുസരിക്കാത്തവർ, എല്ലാ ജ്ഞാനത്തിലും അകപ്പെട്ടവരും, വിവേകമില്ലാത്തവരും, നശിച്ചവരുമാണ്.
സദൃശം ചേഷ്ടതേ സ്വസ്യാഃ പ്രകൃതേര്ജ്ഞാനവാനപി। പ്രകൃതിം യാന്തി ഭൂതാനി നിഗ്രഹഃ കിം കരിഷ്യതി।।3.33।।
ജ്ഞാനിയാകുമ്പോഴും, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ചാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. എല്ലാ ജീവികളും സ്വഭാവം അനുസരിച്ചാണ് നടക്കുന്നത്. നിയന്ത്രണം കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം?
ഇന്ദ്രിയസ്യേന്ദ്രിയസ്യാര്ഥേ രാഗദ്വേഷൌ വ്യവസ്ഥിതൌ। തയോര്ന വശമാഗച്ഛേത്തൌ ഹ്യസ്യ പരിപന്ഥിനൌ।।3.34।।
പ്രത്യേകമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതിന്റെ വിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തിയും ദ്വേഷവും ഉറപ്പായിരിക്കുന്നു. അവയുടെ വശം പിടിക്കരുത്, കാരണം അവ വഴിതടസ്സങ്ങളാണ്.
ശ്രേയാന്സ്വധര്മോ വിഗുണഃ പരധര്മാത്സ്വനുഷ്ഠിതാത്। സ്വധര്മേ നിധനം ശ്രേയഃ പരധര്മോ ഭയാവഹഃ।।3.35।।
സ്വന്തം കർത്തവ്യം, അതിൽ കുറവുണ്ടെങ്കിലും, മറ്റൊരാളുടെ കർത്തവ്യം നല്ലതുപോലും അതിനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണ്. സ്വന്തം കർത്തവ്യത്തിൽ മരിക്കലും ശ്രേഷ്ഠം, മറ്റൊരാളുടെ കർത്തവ്യം ഭയമേകുന്നതാണ്.
അര്ജുന ഉവാച അഥ കേന പ്രയുക്തോഽയം പാപം ചരതി പൂരുഷഃ। അനിച്ഛന്നപി വാര്ഷ്ണേയ ബലാദിവ നിയോജിതഃ।।3.36।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: വൃഷ്ണിവംശജനായവനേ, ആൾക്ക് ചെയ്യാൻ ഇഷ്ടമില്ലാതിരുന്നാലും, ആരാണ് അവനെ ബലാൽക്കാരം പോലെ പാപം ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്?
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച കാമ ഏഷ ക്രോധ ഏഷ രജോഗുണസമുദ്ഭവഃ। മഹാശനോ മഹാപാപ്മാ വിദ്ധ്യേനമിഹ വൈരിണമ്।।3.37।।
ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: അതാണ് ആഗ്രഹം, അതാണ് ക്രോധം, രാജോഗുണത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചത്. അതാണ് വലിയ ശത്രു, വലിയ പാപം ചെയ്യുന്നത്, അതിനെ ഇവിടെ ശത്രുവെന്നായി അറിയണം.
ധൂമേനാവ്രിയതേ വഹ്നിര്യഥാഽഽദര്ശോ മലേന ച। യഥോല്ബേനാവൃതോ ഗര്ഭസ്തഥാ തേനേദമാവൃതമ്।।3.38।।
അഗ്നി പുകകൊണ്ട് മറയുന്നതുപോലെയും, കണ്ണാടി പൊടികൊണ്ട് മറയുന്നതുപോലെയും, ഗർഭം ഗർഭാശയത്തിൽ മറയുന്നതുപോലെയും, ഇതും അതുകൊണ്ടാണ് മറയുന്നത്.
ആവൃതം ജ്ഞാനമേതേന ജ്ഞാനിനോ നിത്യവൈരിണാ। കാമരൂപേണ കൌന്തേയ ദുഷ്പൂരേണാനലേന ച।।3.39।।
കുന്തിപുത്രനേ, ജ്ഞാനികൾക്ക് ശാശ്വതമായ ശത്രുവായ ഈ ആഗ്രഹം, തീപോലെ അശാന്തമായത്, ജ്ഞാനം മറയ്ക്കുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണി മനോ ബുദ്ധിരസ്യാധിഷ്ഠാനമുച്യതേ। ഏതൈര്വിമോഹയത്യേഷ ജ്ഞാനമാവൃത്യ ദേഹിനമ്।।3.40।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, ബുദ്ധി എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ അധിഷ്ഠാനങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു. ഇവയിലൂടെ, ഇത് ജ്ഞാനം മറച്ച്, ശരീരധാരിയെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നു.
തസ്മാത്ത്വമിന്ദ്രിയാണ്യാദൌ നിയമ്യ ഭരതര്ഷഭ। പാപ്മാനം പ്രജഹി ഹ്യേനം ജ്ഞാനവിജ്ഞാനനാശനമ്।।3.41।।
അതിനാൽ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠനേ, ആദ്യം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, ജ്ഞാനവും വിവേകവും നശിപ്പിക്കുന്ന ഈ പാപത്തെ നശിപ്പിക്കണം.
ഇന്ദ്രിയാണി പരാണ്യാഹുരിന്ദ്രിയേഭ്യഃ പരം മനഃ। മനസസ്തു പരാ ബുദ്ധിര്യോ ബുദ്ധേഃ പരതസ്തു സഃ।।3.42।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉന്നതമാണ് എന്നു പറയുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ മനസ്സ് ഉന്നതമാണ്; മനസ്സിൽ ബുദ്ധി ഉന്നതമാണ്; ബുദ്ധിയിൽക്കാൾ ഉന്നതമായത് ആണവൻ.
ഏവം ബുദ്ധേഃ പരം ബുദ്ധ്വാ സംസ്തഭ്യാത്മാനമാത്മനാ। ജഹി ശത്രും മഹാബാഹോ കാമരൂപം ദുരാസദമ്।।3.43।।
ഇങ്ങനെ, ബുദ്ധിയിൽക്കാൾ ഉന്നതമായത് മനസ്സിലാക്കി, ആത്മാവിനെ ആത്മാവാൽ സ്ഥിരമാക്കി, മഹാബാഹുവേ, ആഗ്രഹരൂപിയായ ദുഷ്പ്രാപ്യമായ ശത്രുവിനെ ജയിക്കണം.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച ഇമം വിവസ്വതേ യോഗം പ്രോക്തവാനഹമവ്യയമ്। വിവസ്വാന് മനവേ പ്രാഹ മനുരിക്ഷ്വാകവേഽബ്രവീത്।।4.1।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ഈ അക്ഷയമായ യോഗം ഞാൻ ആദ്യം വിവസ്വാനെ അറിയിച്ചു. വിവസ്വാൻ അത് മനുവിനോട് പറഞ്ഞു, മനു പിന്നീട് ഇക്ഷ്വാകുവിനോട് പറഞ്ഞു.
ഏവം പരമ്പരാപ്രാപ്തമിമം രാജര്ഷയോ വിദുഃ। സ കാലേനേഹ മഹതാ യോഗോ നഷ്ടഃ പരന്തപ।।4.2।।
ഇങ്ങനെ പാരമ്പര്യമായി ലഭിച്ച ഈ യോഗം രാജർഷിമാർ മനസ്സിലാക്കി. എന്നാൽ കാലക്രമേണ, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ, ഈ യോഗം ഇവിടെ നഷ്ടപ്പെട്ടു.
സ ഏവായം മയാ തേഽദ്യ യോഗഃ പ്രോക്തഃ പുരാതനഃ। ഭക്തോഽസി മേ സഖാ ചേതി രഹസ്യം ഹ്യേതദുത്തമമ്।।4.3।।
അത് തന്നെയുള്ള പുരാതനയോഗം ഞാൻ ഇന്നാണ് നിനക്കു പറഞ്ഞത്. നീ എന്റെ ഭക്തനും സുഹൃത്തും ആകയാൽ, ഇതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ രഹസ്യം.
അര്ജുന ഉവാച അപരം ഭവതോ ജന്മ പരം ജന്മ വിവസ്വതഃ। കഥമേതദ്വിജാനീയാം ത്വമാദൌ പ്രോക്തവാനിതി।।4.4।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: നിന്റെ ജനനം അടുത്തകാലത്തേതാണ്, വിവസ്വാന്റെത് വളരെ പഴയതും. നീ ആദിയിൽ അതു പഠിപ്പിച്ചു എന്നു ഞാൻ എങ്ങനെ വിശ്വസിക്കും?
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച ബഹൂനി മേ വ്യതീതാനി ജന്മാനി തവ ചാര്ജുന। താന്യഹം വേദ സര്വാണി ന ത്വം വേത്ഥ പരന്തപ।।4.5।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: അർജുനാ, നിനക്കും എനിക്കും അനേകം ജന്മങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ആ എല്ലാം ഞാൻ അറിയുന്നു, നീ അറിയുന്നില്ല, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ.
അജോഽപി സന്നവ്യയാത്മാ ഭൂതാനാമീശ്വരോഽപി സന്। പ്രകൃതിം സ്വാമധിഷ്ഠായ സംഭവാമ്യാത്മമായയാ।।4.6।।
ജനനം ഇല്ലാത്തവനും, അക്ഷയസ്വഭാവമുള്ളവനും, സകലജീവികളുടെ അധിപനുമായിട്ടും, എന്റെ സ്വഭാവം നിയന്ത്രിച്ച്, എന്റെ സ്വശക്തിയാൽ ഞാൻ ജനിക്കുന്നു.
യദാ യദാ ഹി ധര്മസ്യ ഗ്ലാനിര്ഭവതി ഭാരത। അഭ്യുത്ഥാനമധര്മസ്യ തദാഽഽത്മാനം സൃജാമ്യഹമ്।।4.7।।
ഭാരതാ, ധർമ്മം ക്ഷയിക്കുകയും അധർമ്മം ഉയരുകയും ചെയ്യുന്നപ്പോൾ, അപ്പോൾ ഞാൻ തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
പരിത്രാണായ സാധൂനാം വിനാശായ ച ദുഷ്കൃതാമ്। ധര്മസംസ്ഥാപനാര്ഥായ സംഭവാമി യുഗേ യുഗേ।।4.8।।
സന്മാർഗ്ഗത്തിലുള്ളവരെ രക്ഷിക്കാനും, ദുഷ്ക്രുത്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരെ നശിപ്പിക്കാനും, ധർമ്മം നിലനിറുത്താനുമായി ഞാൻ ഓരോ കാലത്തും ജനിക്കുന്നു.