ഇഷ്ടാന്ഭോഗാന്ഹി വോ ദേവാ ദാസ്യന്തേ യജ്ഞഭാവിതാഃ। തൈര്ദത്താനപ്രദായൈഭ്യോ യോ ഭുങ്ക്തേ സ്തേന ഏവ സഃ।।3.12।।
യജ്ഞം കൊണ്ടു സംതൃപ്തരായ ദേവന്മാർ നിങ്ങൾക്ക് ആഗ്രഹിച്ച അനുഭവങ്ങൾ നൽകും. അവർ നൽകിയതിൽ നിന്ന് ദേവന്മാർക്ക് അർപ്പിക്കാതെ ആസ്വദിക്കുന്നവൻ, അവൻ മോഷ്ടാവാണ്.
യജ്ഞശിഷ്ടാശിനഃ സന്തോ മുച്യന്തേ സര്വകില്ബിഷൈഃ। ഭുഞ്ജതേ തേ ത്വഘം പാപാ യേ പചന്ത്യാത്മകാരണാത്।।3.13।।
യജ്ഞശേഷം ശേഷിക്കുന്ന അന്നം കഴിക്കുന്ന സത്സംഗങ്ങൾ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാവുന്നു. എന്നാൽ, സ്വന്തം സ്വാർത്ഥതയ്ക്കായി മാത്രം പാചകം ചെയ്യുന്ന പാപികൾ പാപം മാത്രമേ കഴിക്കുകയുള്ളൂ.
അന്നാദ്ഭവന്തി ഭൂതാനി പര്ജന്യാദന്നസമ്ഭവഃ। യജ്ഞാദ്ഭവതി പര്ജന്യോ യജ്ഞഃ കര്മസമുദ്ഭവഃ।।3.14।।
ഭൂതങ്ങൾ അന്നത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നു; അന്നം മഴയിൽ നിന്ന് ഉല്പന്നമാകുന്നു; മഴ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് വരുന്നു; യജ്ഞം പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നു.
കര്മ ബ്രഹ്മോദ്ഭവം വിദ്ധി ബ്രഹ്മാക്ഷരസമുദ്ഭവമ്। തസ്മാത്സര്വഗതം ബ്രഹ്മ നിത്യം യജ്ഞേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്।।3.15।।
പ്രവർത്തനം വേദത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നതാണെന്ന് അറിയുക; വേദം അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന വേദം എപ്പോഴും യജ്ഞത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
ഏവം പ്രവര്തിതം ചക്രം നാനുവര്തയതീഹ യഃ। അഘായുരിന്ദ്രിയാരാമോ മോഘം പാര്ഥ സ ജീവതി।।3.16।।
ഇങ്ങനെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്ന ചക്രം ഇവിടെ അനുസരിക്കാത്തവൻ, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ മാത്രം താല്പര്യമുള്ളവൻ, പാർത്ഥ, അവന്റെ ജീവിതം വൃഥയാണ്; അവൻ പാപജീവിയാണ്.
യസ്ത്വാത്മരതിരേവ സ്യാദാത്മതൃപ്തശ്ച മാനവഃ। ആത്മന്യേവ ച സന്തുഷ്ടസ്തസ്യ കാര്യം ന വിദ്യതേ।।3.17।।
ആത്മാവിൽ മാത്രം ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്നവനും, ആത്മാവിൽ തന്നെ തൃപ്തനായി, ആത്മാവിൽ തന്നെ സംതൃപ്തനായ മനുഷ്യന് ചെയ്യേണ്ടത് ഒന്നുമില്ല.
നൈവ തസ്യ കൃതേനാര്ഥോ നാകൃതേനേഹ കശ്ചന। ന ചാസ്യ സര്വഭൂതേഷു കശ്ിചദര്ഥവ്യപാശ്രയഃ।।3.18।।
അവനു ചെയ്തതിലോ ചെയ്യാത്തതിലോ ഈ ലോകത്ത് യാതൊരു ഉദ്ദേശവും ഇല്ല; അവൻ മറ്റാരിലും യാതൊരു ആശ്രയവും വെക്കുന്നില്ല.
തസ്മാദസക്തഃ സതതം കാര്യം കര്മ സമാചര। അസക്തോ ഹ്യാചരന്കര്മ പരമാപ്നോതി പൂരുഷഃ।।3.19।।
അതിനാൽ, ആസ്വാദനമില്ലാതെ എല്ലായ്പ്പോഴും നിർബന്ധമായുള്ള പ്രവർത്തനം ചെയ്യണം. കാരണം, ആസ്വാദനമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ പരമാവധി പ്രാപിക്കും.
കര്മണൈവ ഹി സംസിദ്ധിമാസ്ഥിതാ ജനകാദയഃ। ലോകസംഗ്രഹമേവാപി സംപശ്യന്കര്തുമര്ഹസി।।3.20।।
പ്രവർത്തനം കൊണ്ടുതന്നെ ജനകാദികൾ സിദ്ധി നേടിയിട്ടുണ്ട്. ലോകക്ഷേമം കണക്കിലെടുത്തും നീ പ്രവർത്തിക്കേണ്ടതാണ്.
യദ്യദാചരതി ശ്രേഷ്ഠസ്തത്തദേവേതരോ ജനഃ। സ യത്പ്രമാണം കുരുതേ ലോകസ്തദനുവര്തതേ।।3.21।।
ഏത് ഉന്നതൻ എന്ത് ചെയ്യുന്നു, അതേ മറ്റുള്ളവരും അനുസരിക്കുന്നു. അവൻ ഏത് മാതൃക സ്ഥാപിക്കുന്നു, ലോകം അതേ പിന്തുടരുന്നു.
ന മേ പാര്ഥാസ്തി കര്തവ്യം ത്രിഷു ലോകേഷു കിഞ്ചന। നാനവാപ്തമവാപ്തവ്യം വര്ത ഏവ ച കര്മണി।।3.22।।
പാർത്ഥ, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും എനിക്ക് ചെയ്യേണ്ടത് ഒന്നുമില്ല; നേടേണ്ടതായും ഒന്നുമില്ല; എന്നിരുന്നാലും ഞാൻ പ്രവർത്തനത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു.
യദി ഹ്യഹം ന വര്തേയം ജാതു കര്മണ്യതന്ദ്രിതഃ। മമ വര്ത്മാനുവര്തന്തേ മനുഷ്യാഃ പാര്ഥ സര്വശഃ।।3.23।।
എനിക്ക് ഞാൻ പ്രവർത്തനത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ ഏർപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, പാർത്ഥ, മനുഷ്യർ എല്ലാം എന്റെ വഴി തന്നെ പിന്തുടരും.
ഉത്സീദേയുരിമേ ലോകാ ന കുര്യാം കര്മ ചേദഹമ്। സങ്കരസ്യ ച കര്താ സ്യാമുപഹന്യാമിമാഃ പ്രജാഃ।।3.24।।
ഞാൻ പ്രവർത്തനം ചെയ്യാതെ ഇരുന്നാൽ ഈ ലോകങ്ങൾ നശിക്കും; ഞാൻ കലഹത്തിന് കാരണവും ഈ സൃഷ്ടികളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനുമാകും.
സക്താഃ കര്മണ്യവിദ്വാംസോ യഥാ കുര്വന്തി ഭാരത। കുര്യാദ്വിദ്വാംസ്തഥാസക്തശ്ിചകീര്ഷുര്ലോകസംഗ്രഹമ്।।3.25।।
അജ്ഞാനികൾ പ്രവർത്തനത്തിൽ ആസ്വാദനത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ, ഭാരത, ജ്ഞാനികൾ ലോകക്ഷേമം ഉദ്ദേശിച്ച് ആസ്വാദനമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കണം.
ന ബുദ്ധിഭേദം ജനയേദജ്ഞാനാം കര്മസങ്ഗിനാമ്। ജോഷയേത്സര്വകര്മാണി വിദ്വാന് യുക്തഃ സമാചരന്।।3.26।।
ജ്ഞാനികൾ, അജ്ഞാനികളും പ്രവൃത്തികളോടു ബന്ധമുള്ളവരും ഉള്ളവരുടെ മനസ്സു കലങ്കിപ്പിക്കരുത്. പകരം, സ്വയം നിയന്ത്രണം പാലിച്ച്, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും അവരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കണം.
പ്രകൃതേഃ ക്രിയമാണാനി ഗുണൈഃ കര്മാണി സര്വശഃ। അഹങ്കാരവിമൂഢാത്മാ കര്താഽഹമിതി മന്യതേ।।3.27।।
പ്രകൃതിയിലെ ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും നടക്കുന്നത്. എന്നാൽ, അഹങ്കാരത്തിൽ അകപ്പെട്ടവൻ മാത്രം 'ഞാനാണ് ചെയ്യുന്നവൻ' എന്നു കരുതുന്നു.
തത്ത്വവിത്തു മഹാബാഹോ ഗുണകര്മവിഭാഗയോഃ। ഗുണാ ഗുണേഷു വര്തന്ത ഇതി മത്വാ ന സജ്ജതേ।।3.28।।
സത്യം അറിയുന്നവൻ, മഹാബാഹുവേ, ഗുണങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കി, 'ഗുണങ്ങൾ ഗുണങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു' എന്നു വിചാരിച്ച്, അതിൽ ആസക്തനാവുന്നില്ല.
പ്രകൃതേര്ഗുണസമ്മൂഢാഃ സജ്ജന്തേ ഗുണകര്മസു। താനകൃത്സ്നവിദോ മന്ദാന്കൃത്സ്നവിന്ന വിചാലയേത്।।3.29।।
പ്രകൃതിയുടെ ഗുണങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ടവരാണ് ഗുണങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തികളോടു ആസക്തരാവുന്നത്. അവയെല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയാത്ത മന്ദബുദ്ധികളായ അജ്ഞാനികളെ ജ്ഞാനികൾ കലങ്കരുത്.
മയി സര്വാണി കര്മാണി സംന്യസ്യാധ്യാത്മചേതസാ। നിരാശീര്നിര്മമോ ഭൂത്വാ യുധ്യസ്വ വിഗതജ്വരഃ।।3.30।।
എന്റെ മേൽ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും സമർപ്പിച്ച്, ആത്മാവിൽ മനസ്സു കേന്ദ്രീകരിച്ച്, ആഗ്രഹവും സ്വാർത്ഥതയും വിട്ട്, ഭയം ഇല്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്യുക.
യേ മേ മതമിദം നിത്യമനുതിഷ്ഠന്തി മാനവാഃ। ശ്രദ്ധാവന്തോഽനസൂയന്തോ മുച്യന്തേ തേഽപി കര്മഭിഃ।।3.31।।
എന്റെ ഈ ഉപദേശം വിശ്വാസപൂർവ്വം, അസൂയ കൂടാതെ, എപ്പോഴും അനുസരിക്കുന്ന മനുഷ്യർ പ്രവൃത്തികളിൽ നിന്ന് മോചിതരാവുന്നു.
യേ ത്വേതദഭ്യസൂയന്തോ നാനുതിഷ്ഠന്തി മേ മതമ്। സര്വജ്ഞാനവിമൂഢാംസ്താന്വിദ്ധി നഷ്ടാനചേതസഃ।।3.32।।
എന്നാൽ, ഈ ഉപദേശം അസൂയയോടെ അനുസരിക്കാത്തവർ, എല്ലാ ജ്ഞാനത്തിലും അകപ്പെട്ടവരും, വിവേകമില്ലാത്തവരും, നശിച്ചവരുമാണ്.
സദൃശം ചേഷ്ടതേ സ്വസ്യാഃ പ്രകൃതേര്ജ്ഞാനവാനപി। പ്രകൃതിം യാന്തി ഭൂതാനി നിഗ്രഹഃ കിം കരിഷ്യതി।।3.33।।
ജ്ഞാനിയാകുമ്പോഴും, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ചാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. എല്ലാ ജീവികളും സ്വഭാവം അനുസരിച്ചാണ് നടക്കുന്നത്. നിയന്ത്രണം കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം?
ഇന്ദ്രിയസ്യേന്ദ്രിയസ്യാര്ഥേ രാഗദ്വേഷൌ വ്യവസ്ഥിതൌ। തയോര്ന വശമാഗച്ഛേത്തൌ ഹ്യസ്യ പരിപന്ഥിനൌ।।3.34।।
പ്രത്യേകമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതിന്റെ വിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തിയും ദ്വേഷവും ഉറപ്പായിരിക്കുന്നു. അവയുടെ വശം പിടിക്കരുത്, കാരണം അവ വഴിതടസ്സങ്ങളാണ്.
ശ്രേയാന്സ്വധര്മോ വിഗുണഃ പരധര്മാത്സ്വനുഷ്ഠിതാത്। സ്വധര്മേ നിധനം ശ്രേയഃ പരധര്മോ ഭയാവഹഃ।।3.35।।
സ്വന്തം കർത്തവ്യം, അതിൽ കുറവുണ്ടെങ്കിലും, മറ്റൊരാളുടെ കർത്തവ്യം നല്ലതുപോലും അതിനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണ്. സ്വന്തം കർത്തവ്യത്തിൽ മരിക്കലും ശ്രേഷ്ഠം, മറ്റൊരാളുടെ കർത്തവ്യം ഭയമേകുന്നതാണ്.
അര്ജുന ഉവാച അഥ കേന പ്രയുക്തോഽയം പാപം ചരതി പൂരുഷഃ। അനിച്ഛന്നപി വാര്ഷ്ണേയ ബലാദിവ നിയോജിതഃ।।3.36।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: വൃഷ്ണിവംശജനായവനേ, ആൾക്ക് ചെയ്യാൻ ഇഷ്ടമില്ലാതിരുന്നാലും, ആരാണ് അവനെ ബലാൽക്കാരം പോലെ പാപം ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്?
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച കാമ ഏഷ ക്രോധ ഏഷ രജോഗുണസമുദ്ഭവഃ। മഹാശനോ മഹാപാപ്മാ വിദ്ധ്യേനമിഹ വൈരിണമ്।।3.37।।
ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: അതാണ് ആഗ്രഹം, അതാണ് ക്രോധം, രാജോഗുണത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചത്. അതാണ് വലിയ ശത്രു, വലിയ പാപം ചെയ്യുന്നത്, അതിനെ ഇവിടെ ശത്രുവെന്നായി അറിയണം.
ധൂമേനാവ്രിയതേ വഹ്നിര്യഥാഽഽദര്ശോ മലേന ച। യഥോല്ബേനാവൃതോ ഗര്ഭസ്തഥാ തേനേദമാവൃതമ്।।3.38।।
അഗ്നി പുകകൊണ്ട് മറയുന്നതുപോലെയും, കണ്ണാടി പൊടികൊണ്ട് മറയുന്നതുപോലെയും, ഗർഭം ഗർഭാശയത്തിൽ മറയുന്നതുപോലെയും, ഇതും അതുകൊണ്ടാണ് മറയുന്നത്.
ആവൃതം ജ്ഞാനമേതേന ജ്ഞാനിനോ നിത്യവൈരിണാ। കാമരൂപേണ കൌന്തേയ ദുഷ്പൂരേണാനലേന ച।।3.39।।
കുന്തിപുത്രനേ, ജ്ഞാനികൾക്ക് ശാശ്വതമായ ശത്രുവായ ഈ ആഗ്രഹം, തീപോലെ അശാന്തമായത്, ജ്ഞാനം മറയ്ക്കുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണി മനോ ബുദ്ധിരസ്യാധിഷ്ഠാനമുച്യതേ। ഏതൈര്വിമോഹയത്യേഷ ജ്ഞാനമാവൃത്യ ദേഹിനമ്।।3.40।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, ബുദ്ധി എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ അധിഷ്ഠാനങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു. ഇവയിലൂടെ, ഇത് ജ്ഞാനം മറച്ച്, ശരീരധാരിയെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നു.
തസ്മാത്ത്വമിന്ദ്രിയാണ്യാദൌ നിയമ്യ ഭരതര്ഷഭ। പാപ്മാനം പ്രജഹി ഹ്യേനം ജ്ഞാനവിജ്ഞാനനാശനമ്।।3.41।।
അതിനാൽ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠനേ, ആദ്യം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, ജ്ഞാനവും വിവേകവും നശിപ്പിക്കുന്ന ഈ പാപത്തെ നശിപ്പിക്കണം.