വ്യാമിശ്രേണേവ വാക്യേന ബുദ്ധിം മോഹയസീവ മേ। തദേകം വദ നിശ്ിചത്യ യേന ശ്രേയോഽഹമാപ്നുയാമ്।।3.2।।
നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ എന്റെ മനസ്സിനെ സംശയത്തിലാക്കുന്നു, തമ്മിൽ വിരുദ്ധമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. എനിക്ക് ഏറ്റവും ഉത്തമമായത് വ്യക്തമായി പറയൂ, അതിലൂടെ ഞാൻ ശ്രേയസ് നേടാൻ കഴിയുമല്ലോ.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച ലോകേഽസ്മിന്ദ്വിവിധാ നിഷ്ഠാ പുരാ പ്രോക്താ മയാനഘ। ജ്ഞാനയോഗേന സാംഖ്യാനാം കര്മയോഗേന യോഗിനാമ്।।3.3।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പാപരഹിതനായവനേ, ഈ ലോകത്തിൽ ഞാൻ മുമ്പ് രണ്ട് മാർഗങ്ങൾ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്: സംഖ്യന്മാർക്ക് ജ്ഞാനമാർഗം, യോഗികൾക്ക് കര്മ്മമാർഗം.
ന കര്മണാമനാരമ്ഭാന്നൈഷ്കര്മ്യം പുരുഷോഽശ്നുതേ। ന ച സംന്യസനാദേവ സിദ്ധിം സമധിഗച്ഛതി।।3.4।।
കര്മ്മം ചെയ്യാതെ ഇരുന്നതിലൂടെ ഒരാൾ കര്മ്മത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടുന്നില്ല; വെറും സന്ന്യാസം കൊണ്ടു മാത്രം സിദ്ധി ലഭിക്കുകയുമില്ല.
ന ഹി കശ്ിചത്ക്ഷണമപി ജാതു തിഷ്ഠത്യകര്മകൃത്। കാര്യതേ ഹ്യവശഃ കര്മ സര്വഃ പ്രകൃതിജൈര്ഗുണൈഃ।।3.5।।
ഒരു നിമിഷം പോലും ആരും കര്മ്മം ചെയ്യാതെ ഇരിക്കാറില്ല; പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ എല്ലാവരെയും കര്മ്മം ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു.
കര്മേന്ദ്രിയാണി സംയമ്യ യ ആസ്തേ മനസാ സ്മരന്। ഇന്ദ്രിയാര്ഥാന്വിമൂഢാത്മാ മിഥ്യാചാരഃ സ ഉച്യതേ।।3.6।।
കര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിൽ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ ആലോചിച്ച് ഇരിക്കുന്നവൻ, അവൻ ഭ്രമിച്ചവനാണ്; അവനെ കപടൻ എന്നു പറയുന്നു.
യസ്ത്വിന്ദ്രിയാണി മനസാ നിയമ്യാരഭതേഽര്ജുന। കര്മേന്ദ്രിയൈഃ കര്മയോഗമസക്തഃ സ വിശിഷ്യതേ।।3.7।।
എന്നാൽ, ആരെങ്കിലും മനസ്സുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, കര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് അസക്തനായി കര്മ്മം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, അർജുനാ, അവൻ ഉത്തമനാണ്.
നിയതം കുരു കര്മ ത്വം കര്മ ജ്യായോ ഹ്യകര്മണഃ। ശരീരയാത്രാപി ച തേ ന പ്രസിദ്ധ്യേദകര്മണഃ।।3.8।।
നിനക്ക് നിർദ്ദേശിച്ച കർമ്മങ്ങൾ നിർബന്ധമായും ചെയ്യണം. പ്രവർത്തനം പ്രവർത്തനരഹിതത്വത്തേക്കാൾ ഉത്തമമാണ്. പ്രവർത്തിക്കാതെ ഇരുന്നാൽ ശരീരജീവിതം പോലും നിനക്ക് സാധ്യമാകില്ല.
യജ്ഞാര്ഥാത്കര്മണോഽന്യത്ര ലോകോഽയം കര്മബന്ധനഃ। തദര്ഥം കര്മ കൌന്തേയ മുക്തസംഗഃ സമാചര।।3.9।।
യജ്ഞത്തിനായി ചെയ്യുന്ന കർമ്മം ഒഴികെ, ഈ ലോകം എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ, കൌന്തേയ, ആ ഉദ്ദേശത്തോടുകൂടി, ആസ്വാദനമില്ലാതെ നീ കർമ്മം ചെയ്യണം.
സഹയജ്ഞാഃ പ്രജാഃ സൃഷ്ട്വാ പുരോവാച പ്രജാപതിഃ। അനേന പ്രസവിഷ്യധ്വമേഷ വോഽസ്ത്വിഷ്ടകാമധുക്।।3.10।।
ആദ്യത്തിൽ, യജ്ഞത്തോടൊപ്പം സൃഷ്ടികളെ സൃഷ്ടിച്ച ശേഷം, സ്രഷ്ടാവ് പറഞ്ഞു: 'ഈ യജ്ഞം കൊണ്ടാണ് നിങ്ങൾ വർദ്ധിക്കുക; ഇത് നിങ്ങളുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന ഒന്നായിരിക്കട്ടെ.'
ദേവാന്ഭാവയതാനേന തേ ദേവാ ഭാവയന്തു വഃ। പരസ്പരം ഭാവയന്തഃ ശ്രേയഃ പരമവാപ്സ്യഥ।।3.11।।
ഈ യജ്ഞം കൊണ്ടു ദേവന്മാരെ പോഷിപ്പിക്കുക; അവർ നിങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കും. ഇങ്ങനെ പരസ്പരം പോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, നിങ്ങൾ പരമശ്രേയസ്സിലേക്ക് എത്തും.
ഇഷ്ടാന്ഭോഗാന്ഹി വോ ദേവാ ദാസ്യന്തേ യജ്ഞഭാവിതാഃ। തൈര്ദത്താനപ്രദായൈഭ്യോ യോ ഭുങ്ക്തേ സ്തേന ഏവ സഃ।।3.12।।
യജ്ഞം കൊണ്ടു സംതൃപ്തരായ ദേവന്മാർ നിങ്ങൾക്ക് ആഗ്രഹിച്ച അനുഭവങ്ങൾ നൽകും. അവർ നൽകിയതിൽ നിന്ന് ദേവന്മാർക്ക് അർപ്പിക്കാതെ ആസ്വദിക്കുന്നവൻ, അവൻ മോഷ്ടാവാണ്.
യജ്ഞശിഷ്ടാശിനഃ സന്തോ മുച്യന്തേ സര്വകില്ബിഷൈഃ। ഭുഞ്ജതേ തേ ത്വഘം പാപാ യേ പചന്ത്യാത്മകാരണാത്।।3.13।।
യജ്ഞശേഷം ശേഷിക്കുന്ന അന്നം കഴിക്കുന്ന സത്സംഗങ്ങൾ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാവുന്നു. എന്നാൽ, സ്വന്തം സ്വാർത്ഥതയ്ക്കായി മാത്രം പാചകം ചെയ്യുന്ന പാപികൾ പാപം മാത്രമേ കഴിക്കുകയുള്ളൂ.
അന്നാദ്ഭവന്തി ഭൂതാനി പര്ജന്യാദന്നസമ്ഭവഃ। യജ്ഞാദ്ഭവതി പര്ജന്യോ യജ്ഞഃ കര്മസമുദ്ഭവഃ।।3.14।।
ഭൂതങ്ങൾ അന്നത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നു; അന്നം മഴയിൽ നിന്ന് ഉല്പന്നമാകുന്നു; മഴ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് വരുന്നു; യജ്ഞം പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നു.
കര്മ ബ്രഹ്മോദ്ഭവം വിദ്ധി ബ്രഹ്മാക്ഷരസമുദ്ഭവമ്। തസ്മാത്സര്വഗതം ബ്രഹ്മ നിത്യം യജ്ഞേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്।।3.15।।
പ്രവർത്തനം വേദത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നതാണെന്ന് അറിയുക; വേദം അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന വേദം എപ്പോഴും യജ്ഞത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
ഏവം പ്രവര്തിതം ചക്രം നാനുവര്തയതീഹ യഃ। അഘായുരിന്ദ്രിയാരാമോ മോഘം പാര്ഥ സ ജീവതി।।3.16।।
ഇങ്ങനെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്ന ചക്രം ഇവിടെ അനുസരിക്കാത്തവൻ, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ മാത്രം താല്പര്യമുള്ളവൻ, പാർത്ഥ, അവന്റെ ജീവിതം വൃഥയാണ്; അവൻ പാപജീവിയാണ്.
യസ്ത്വാത്മരതിരേവ സ്യാദാത്മതൃപ്തശ്ച മാനവഃ। ആത്മന്യേവ ച സന്തുഷ്ടസ്തസ്യ കാര്യം ന വിദ്യതേ।।3.17।।
ആത്മാവിൽ മാത്രം ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്നവനും, ആത്മാവിൽ തന്നെ തൃപ്തനായി, ആത്മാവിൽ തന്നെ സംതൃപ്തനായ മനുഷ്യന് ചെയ്യേണ്ടത് ഒന്നുമില്ല.
നൈവ തസ്യ കൃതേനാര്ഥോ നാകൃതേനേഹ കശ്ചന। ന ചാസ്യ സര്വഭൂതേഷു കശ്ിചദര്ഥവ്യപാശ്രയഃ।।3.18।।
അവനു ചെയ്തതിലോ ചെയ്യാത്തതിലോ ഈ ലോകത്ത് യാതൊരു ഉദ്ദേശവും ഇല്ല; അവൻ മറ്റാരിലും യാതൊരു ആശ്രയവും വെക്കുന്നില്ല.
തസ്മാദസക്തഃ സതതം കാര്യം കര്മ സമാചര। അസക്തോ ഹ്യാചരന്കര്മ പരമാപ്നോതി പൂരുഷഃ।।3.19।।
അതിനാൽ, ആസ്വാദനമില്ലാതെ എല്ലായ്പ്പോഴും നിർബന്ധമായുള്ള പ്രവർത്തനം ചെയ്യണം. കാരണം, ആസ്വാദനമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ പരമാവധി പ്രാപിക്കും.
കര്മണൈവ ഹി സംസിദ്ധിമാസ്ഥിതാ ജനകാദയഃ। ലോകസംഗ്രഹമേവാപി സംപശ്യന്കര്തുമര്ഹസി।।3.20।।
പ്രവർത്തനം കൊണ്ടുതന്നെ ജനകാദികൾ സിദ്ധി നേടിയിട്ടുണ്ട്. ലോകക്ഷേമം കണക്കിലെടുത്തും നീ പ്രവർത്തിക്കേണ്ടതാണ്.
യദ്യദാചരതി ശ്രേഷ്ഠസ്തത്തദേവേതരോ ജനഃ। സ യത്പ്രമാണം കുരുതേ ലോകസ്തദനുവര്തതേ।।3.21।।
ഏത് ഉന്നതൻ എന്ത് ചെയ്യുന്നു, അതേ മറ്റുള്ളവരും അനുസരിക്കുന്നു. അവൻ ഏത് മാതൃക സ്ഥാപിക്കുന്നു, ലോകം അതേ പിന്തുടരുന്നു.
ന മേ പാര്ഥാസ്തി കര്തവ്യം ത്രിഷു ലോകേഷു കിഞ്ചന। നാനവാപ്തമവാപ്തവ്യം വര്ത ഏവ ച കര്മണി।।3.22।।
പാർത്ഥ, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും എനിക്ക് ചെയ്യേണ്ടത് ഒന്നുമില്ല; നേടേണ്ടതായും ഒന്നുമില്ല; എന്നിരുന്നാലും ഞാൻ പ്രവർത്തനത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു.
യദി ഹ്യഹം ന വര്തേയം ജാതു കര്മണ്യതന്ദ്രിതഃ। മമ വര്ത്മാനുവര്തന്തേ മനുഷ്യാഃ പാര്ഥ സര്വശഃ।।3.23।।
എനിക്ക് ഞാൻ പ്രവർത്തനത്തിൽ ശ്രദ്ധയോടെ ഏർപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, പാർത്ഥ, മനുഷ്യർ എല്ലാം എന്റെ വഴി തന്നെ പിന്തുടരും.
ഉത്സീദേയുരിമേ ലോകാ ന കുര്യാം കര്മ ചേദഹമ്। സങ്കരസ്യ ച കര്താ സ്യാമുപഹന്യാമിമാഃ പ്രജാഃ।।3.24।।
ഞാൻ പ്രവർത്തനം ചെയ്യാതെ ഇരുന്നാൽ ഈ ലോകങ്ങൾ നശിക്കും; ഞാൻ കലഹത്തിന് കാരണവും ഈ സൃഷ്ടികളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനുമാകും.
സക്താഃ കര്മണ്യവിദ്വാംസോ യഥാ കുര്വന്തി ഭാരത। കുര്യാദ്വിദ്വാംസ്തഥാസക്തശ്ിചകീര്ഷുര്ലോകസംഗ്രഹമ്।।3.25।।
അജ്ഞാനികൾ പ്രവർത്തനത്തിൽ ആസ്വാദനത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ, ഭാരത, ജ്ഞാനികൾ ലോകക്ഷേമം ഉദ്ദേശിച്ച് ആസ്വാദനമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കണം.
ന ബുദ്ധിഭേദം ജനയേദജ്ഞാനാം കര്മസങ്ഗിനാമ്। ജോഷയേത്സര്വകര്മാണി വിദ്വാന് യുക്തഃ സമാചരന്।।3.26।।
ജ്ഞാനികൾ, അജ്ഞാനികളും പ്രവൃത്തികളോടു ബന്ധമുള്ളവരും ഉള്ളവരുടെ മനസ്സു കലങ്കിപ്പിക്കരുത്. പകരം, സ്വയം നിയന്ത്രണം പാലിച്ച്, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും അവരെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കണം.
പ്രകൃതേഃ ക്രിയമാണാനി ഗുണൈഃ കര്മാണി സര്വശഃ। അഹങ്കാരവിമൂഢാത്മാ കര്താഽഹമിതി മന്യതേ।।3.27।।
പ്രകൃതിയിലെ ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും നടക്കുന്നത്. എന്നാൽ, അഹങ്കാരത്തിൽ അകപ്പെട്ടവൻ മാത്രം 'ഞാനാണ് ചെയ്യുന്നവൻ' എന്നു കരുതുന്നു.
തത്ത്വവിത്തു മഹാബാഹോ ഗുണകര്മവിഭാഗയോഃ। ഗുണാ ഗുണേഷു വര്തന്ത ഇതി മത്വാ ന സജ്ജതേ।।3.28।।
സത്യം അറിയുന്നവൻ, മഹാബാഹുവേ, ഗുണങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കി, 'ഗുണങ്ങൾ ഗുണങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു' എന്നു വിചാരിച്ച്, അതിൽ ആസക്തനാവുന്നില്ല.
പ്രകൃതേര്ഗുണസമ്മൂഢാഃ സജ്ജന്തേ ഗുണകര്മസു। താനകൃത്സ്നവിദോ മന്ദാന്കൃത്സ്നവിന്ന വിചാലയേത്।।3.29।।
പ്രകൃതിയുടെ ഗുണങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ടവരാണ് ഗുണങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തികളോടു ആസക്തരാവുന്നത്. അവയെല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയാത്ത മന്ദബുദ്ധികളായ അജ്ഞാനികളെ ജ്ഞാനികൾ കലങ്കരുത്.
മയി സര്വാണി കര്മാണി സംന്യസ്യാധ്യാത്മചേതസാ। നിരാശീര്നിര്മമോ ഭൂത്വാ യുധ്യസ്വ വിഗതജ്വരഃ।।3.30।।
എന്റെ മേൽ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും സമർപ്പിച്ച്, ആത്മാവിൽ മനസ്സു കേന്ദ്രീകരിച്ച്, ആഗ്രഹവും സ്വാർത്ഥതയും വിട്ട്, ഭയം ഇല്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്യുക.
യേ മേ മതമിദം നിത്യമനുതിഷ്ഠന്തി മാനവാഃ। ശ്രദ്ധാവന്തോഽനസൂയന്തോ മുച്യന്തേ തേഽപി കര്മഭിഃ।।3.31।।
എന്റെ ഈ ഉപദേശം വിശ്വാസപൂർവ്വം, അസൂയ കൂടാതെ, എപ്പോഴും അനുസരിക്കുന്ന മനുഷ്യർ പ്രവൃത്തികളിൽ നിന്ന് മോചിതരാവുന്നു.