രാഗദ്വേഷവിയുക്തൈസ്തു വിഷയാനിന്ദ്രിയൈശ്ചരന്। ആത്മവശ്യൈര്വിധേയാത്മാ പ്രസാദമധിഗച്ഛതി।।2.64।।
എന്നാൽ, ആരെങ്കിലും ആസ്വാദ്യങ്ങളോടുള്ള രാഗവും ദ്വേഷവും വിട്ട്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, ആത്മസംയമനത്തോടെ ജീവിച്ചാൽ, അവൻ മനസ്സിന്റെ ശാന്തി നേടുന്നു.
പ്രസാദേ സര്വദുഃഖാനാം ഹാനിരസ്യോപജായതേ। പ്രസന്നചേതസോ ഹ്യാശു ബുദ്ധിഃ പര്യവതിഷ്ഠതേ।।2.65।।
ശാന്തിയുണ്ടാകുമ്പോൾ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും അകന്നു പോകുന്നു. മനസ്സ് ശാന്തനായവന്റെ വിവേകം ഉടൻ സ്ഥിരമാകും.
നാസ്തി ബുദ്ധിരയുക്തസ്യ ന ചായുക്തസ്യ ഭാവനാ। ന ചാഭാവയതഃ ശാന്തിരശാന്തസ്യ കുതഃ സുഖമ്।।2.66।।
അശാന്തനും അസ്ഥിരനും വിവേകമില്ല; അസ്ഥിരനിൽ ധ്യാനവും ഇല്ല. ധ്യാനമില്ലെങ്കിൽ ശാന്തിയും ഇല്ല; ശാന്തിയില്ലാത്തവനിൽ എങ്ങനെയാകും സുഖം?
ഇന്ദ്രിയാണാം ഹി ചരതാം യന്മനോഽനുവിധീയതേ। തദസ്യ ഹരതി പ്രജ്ഞാം വായുര്നാവമിവാമ്ഭസി।।2.67।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ചുറ്റി അലഞ്ഞു നടക്കുമ്പോൾ മനസ്സ് അവയെ പിന്തുടർന്നാൽ, കാറ്റ് വെള്ളത്തിൽ ഒരു തോണിയെ എങ്ങനെ തള്ളിക്കൊണ്ടുപോകുന്നുവോ, അങ്ങനെ അവന്റെ വിവേകം അകറ്റപ്പെടുന്നു.
തസ്മാദ്യസ്യ മഹാബാഹോ നിഗൃഹീതാനി സര്വശഃ। ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.68।।
അതിനാൽ, മഹാബാഹുവേ, ആരുടെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അവയുടെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ വിവേകം ഉറപ്പുള്ളതായിരിക്കും.
യാ നിശാ സര്വഭൂതാനാം തസ്യാം ജാഗര്തി സംയമീ। യസ്യാം ജാഗ്രതി ഭൂതാനി സാ നിശാ പശ്യതോ മുനേഃ।।2.69।।
എല്ലാ ജീവികൾക്കും രാത്രിയായിരിക്കുന്നത്, സംയമനമുള്ളവൻ അതിൽ ഉണരുന്നു; ജീവികൾ ഉണരുന്ന സമയത്ത്, ദർശനമുള്ള മുനിക്ക് അത് രാത്രി തന്നെയാണ്.
ആപൂര്യമാണമചലപ്രതിഷ്ഠം സമുദ്രമാപഃ പ്രവിശന്തി യദ്വത്। തദ്വത്കാമാ യം പ്രവിശന്തി സര്വേ സ ശാന്തിമാപ്നോതി ന കാമകാമീ।।2.70।।
എങ്ങനെയോക്കേ, വെള്ളങ്ങൾ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തുമ്പോഴും സമുദ്രം അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നു, അതുപോലെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഒരാളിൽ എത്തുമ്പോഴും അവൻ അശാന്തനാകാതെ ശാന്തി നേടുന്നു; ആഗ്രഹങ്ങൾക്കു വേണ്ടി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കില്ല.
വിഹായ കാമാന്യഃ സര്വാന്പുമാംശ്ചരതി നിഃസ്പൃഹഃ। നിര്മമോ നിരഹംകാരഃ സ ശാംതിമധിഗച്ഛതി।।2.71।।
ഏതൊരാൾ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ട്, ആഗ്രഹമില്ലാതെ, സ്വന്തമായി ഒന്നും കരുതാതെയും അഹങ്കാരമില്ലാതെയും ജീവിക്കുകയാണോ, അവൻ ശാന്തി നേടുന്നു.
ഏഷാ ബ്രാഹ്മീ സ്ഥിതിഃ പാര്ഥ നൈനാം പ്രാപ്യ വിമുഹ്യതി। സ്ഥിത്വാഽസ്യാമന്തകാലേഽപി ബ്രഹ്മനിര്വാണമൃച്ഛതി।।2.72।।
പാർത്താ, ഇതാണ് ബ്രഹ്മാവസ്ഥ. ഇതിൽ എത്തുന്നവൻ ഭ്രമിക്കുകയില്ല; ഇതിൽ സ്ഥിരനായി ജീവിച്ചാൽ, ജീവിതാവസാനത്തിലും ബ്രഹ്മാനന്ദം നേടുന്നു.
അര്ജുന ഉവാച ജ്യായസീ ചേത്കര്മണസ്തേ മതാ ബുദ്ധിര്ജനാര്ദന। തത്കിം കര്മണി ഘോരേ മാം നിയോജയസി കേശവ।।3.1।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: ജനാർദ്ദനാ, ജ്ഞാനം കര്മ്മത്തേക്കാൾ ഉത്തമമാണെന്ന് നിങ്ങൾ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, എനിക്ക് ഈ ഭയങ്കരമായ കര്മ്മം ചെയ്യാൻ എന്തുകൊണ്ട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു, കേശവാ?
വ്യാമിശ്രേണേവ വാക്യേന ബുദ്ധിം മോഹയസീവ മേ। തദേകം വദ നിശ്ിചത്യ യേന ശ്രേയോഽഹമാപ്നുയാമ്।।3.2।।
നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ എന്റെ മനസ്സിനെ സംശയത്തിലാക്കുന്നു, തമ്മിൽ വിരുദ്ധമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. എനിക്ക് ഏറ്റവും ഉത്തമമായത് വ്യക്തമായി പറയൂ, അതിലൂടെ ഞാൻ ശ്രേയസ് നേടാൻ കഴിയുമല്ലോ.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച ലോകേഽസ്മിന്ദ്വിവിധാ നിഷ്ഠാ പുരാ പ്രോക്താ മയാനഘ। ജ്ഞാനയോഗേന സാംഖ്യാനാം കര്മയോഗേന യോഗിനാമ്।।3.3।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പാപരഹിതനായവനേ, ഈ ലോകത്തിൽ ഞാൻ മുമ്പ് രണ്ട് മാർഗങ്ങൾ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്: സംഖ്യന്മാർക്ക് ജ്ഞാനമാർഗം, യോഗികൾക്ക് കര്മ്മമാർഗം.
ന കര്മണാമനാരമ്ഭാന്നൈഷ്കര്മ്യം പുരുഷോഽശ്നുതേ। ന ച സംന്യസനാദേവ സിദ്ധിം സമധിഗച്ഛതി।।3.4।।
കര്മ്മം ചെയ്യാതെ ഇരുന്നതിലൂടെ ഒരാൾ കര്മ്മത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടുന്നില്ല; വെറും സന്ന്യാസം കൊണ്ടു മാത്രം സിദ്ധി ലഭിക്കുകയുമില്ല.
ന ഹി കശ്ിചത്ക്ഷണമപി ജാതു തിഷ്ഠത്യകര്മകൃത്। കാര്യതേ ഹ്യവശഃ കര്മ സര്വഃ പ്രകൃതിജൈര്ഗുണൈഃ।।3.5।।
ഒരു നിമിഷം പോലും ആരും കര്മ്മം ചെയ്യാതെ ഇരിക്കാറില്ല; പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ എല്ലാവരെയും കര്മ്മം ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു.
കര്മേന്ദ്രിയാണി സംയമ്യ യ ആസ്തേ മനസാ സ്മരന്। ഇന്ദ്രിയാര്ഥാന്വിമൂഢാത്മാ മിഥ്യാചാരഃ സ ഉച്യതേ।।3.6।।
കര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിൽ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ ആലോചിച്ച് ഇരിക്കുന്നവൻ, അവൻ ഭ്രമിച്ചവനാണ്; അവനെ കപടൻ എന്നു പറയുന്നു.
യസ്ത്വിന്ദ്രിയാണി മനസാ നിയമ്യാരഭതേഽര്ജുന। കര്മേന്ദ്രിയൈഃ കര്മയോഗമസക്തഃ സ വിശിഷ്യതേ।।3.7।।
എന്നാൽ, ആരെങ്കിലും മനസ്സുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, കര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് അസക്തനായി കര്മ്മം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, അർജുനാ, അവൻ ഉത്തമനാണ്.
നിയതം കുരു കര്മ ത്വം കര്മ ജ്യായോ ഹ്യകര്മണഃ। ശരീരയാത്രാപി ച തേ ന പ്രസിദ്ധ്യേദകര്മണഃ।।3.8।।
നിനക്ക് നിർദ്ദേശിച്ച കർമ്മങ്ങൾ നിർബന്ധമായും ചെയ്യണം. പ്രവർത്തനം പ്രവർത്തനരഹിതത്വത്തേക്കാൾ ഉത്തമമാണ്. പ്രവർത്തിക്കാതെ ഇരുന്നാൽ ശരീരജീവിതം പോലും നിനക്ക് സാധ്യമാകില്ല.
യജ്ഞാര്ഥാത്കര്മണോഽന്യത്ര ലോകോഽയം കര്മബന്ധനഃ। തദര്ഥം കര്മ കൌന്തേയ മുക്തസംഗഃ സമാചര।।3.9।।
യജ്ഞത്തിനായി ചെയ്യുന്ന കർമ്മം ഒഴികെ, ഈ ലോകം എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ, കൌന്തേയ, ആ ഉദ്ദേശത്തോടുകൂടി, ആസ്വാദനമില്ലാതെ നീ കർമ്മം ചെയ്യണം.
സഹയജ്ഞാഃ പ്രജാഃ സൃഷ്ട്വാ പുരോവാച പ്രജാപതിഃ। അനേന പ്രസവിഷ്യധ്വമേഷ വോഽസ്ത്വിഷ്ടകാമധുക്।।3.10।।
ആദ്യത്തിൽ, യജ്ഞത്തോടൊപ്പം സൃഷ്ടികളെ സൃഷ്ടിച്ച ശേഷം, സ്രഷ്ടാവ് പറഞ്ഞു: 'ഈ യജ്ഞം കൊണ്ടാണ് നിങ്ങൾ വർദ്ധിക്കുക; ഇത് നിങ്ങളുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന ഒന്നായിരിക്കട്ടെ.'
ദേവാന്ഭാവയതാനേന തേ ദേവാ ഭാവയന്തു വഃ। പരസ്പരം ഭാവയന്തഃ ശ്രേയഃ പരമവാപ്സ്യഥ।।3.11।।
ഈ യജ്ഞം കൊണ്ടു ദേവന്മാരെ പോഷിപ്പിക്കുക; അവർ നിങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കും. ഇങ്ങനെ പരസ്പരം പോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, നിങ്ങൾ പരമശ്രേയസ്സിലേക്ക് എത്തും.
ഇഷ്ടാന്ഭോഗാന്ഹി വോ ദേവാ ദാസ്യന്തേ യജ്ഞഭാവിതാഃ। തൈര്ദത്താനപ്രദായൈഭ്യോ യോ ഭുങ്ക്തേ സ്തേന ഏവ സഃ।।3.12।।
യജ്ഞം കൊണ്ടു സംതൃപ്തരായ ദേവന്മാർ നിങ്ങൾക്ക് ആഗ്രഹിച്ച അനുഭവങ്ങൾ നൽകും. അവർ നൽകിയതിൽ നിന്ന് ദേവന്മാർക്ക് അർപ്പിക്കാതെ ആസ്വദിക്കുന്നവൻ, അവൻ മോഷ്ടാവാണ്.
യജ്ഞശിഷ്ടാശിനഃ സന്തോ മുച്യന്തേ സര്വകില്ബിഷൈഃ। ഭുഞ്ജതേ തേ ത്വഘം പാപാ യേ പചന്ത്യാത്മകാരണാത്।।3.13।।
യജ്ഞശേഷം ശേഷിക്കുന്ന അന്നം കഴിക്കുന്ന സത്സംഗങ്ങൾ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതരാവുന്നു. എന്നാൽ, സ്വന്തം സ്വാർത്ഥതയ്ക്കായി മാത്രം പാചകം ചെയ്യുന്ന പാപികൾ പാപം മാത്രമേ കഴിക്കുകയുള്ളൂ.
അന്നാദ്ഭവന്തി ഭൂതാനി പര്ജന്യാദന്നസമ്ഭവഃ। യജ്ഞാദ്ഭവതി പര്ജന്യോ യജ്ഞഃ കര്മസമുദ്ഭവഃ।।3.14।।
ഭൂതങ്ങൾ അന്നത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നു; അന്നം മഴയിൽ നിന്ന് ഉല്പന്നമാകുന്നു; മഴ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് വരുന്നു; യജ്ഞം പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നു.
കര്മ ബ്രഹ്മോദ്ഭവം വിദ്ധി ബ്രഹ്മാക്ഷരസമുദ്ഭവമ്। തസ്മാത്സര്വഗതം ബ്രഹ്മ നിത്യം യജ്ഞേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്।।3.15।।
പ്രവർത്തനം വേദത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നതാണെന്ന് അറിയുക; വേദം അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അതിനാൽ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന വേദം എപ്പോഴും യജ്ഞത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
ഏവം പ്രവര്തിതം ചക്രം നാനുവര്തയതീഹ യഃ। അഘായുരിന്ദ്രിയാരാമോ മോഘം പാര്ഥ സ ജീവതി।।3.16।।
ഇങ്ങനെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്ന ചക്രം ഇവിടെ അനുസരിക്കാത്തവൻ, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ മാത്രം താല്പര്യമുള്ളവൻ, പാർത്ഥ, അവന്റെ ജീവിതം വൃഥയാണ്; അവൻ പാപജീവിയാണ്.
യസ്ത്വാത്മരതിരേവ സ്യാദാത്മതൃപ്തശ്ച മാനവഃ। ആത്മന്യേവ ച സന്തുഷ്ടസ്തസ്യ കാര്യം ന വിദ്യതേ।।3.17।।
ആത്മാവിൽ മാത്രം ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്നവനും, ആത്മാവിൽ തന്നെ തൃപ്തനായി, ആത്മാവിൽ തന്നെ സംതൃപ്തനായ മനുഷ്യന് ചെയ്യേണ്ടത് ഒന്നുമില്ല.
നൈവ തസ്യ കൃതേനാര്ഥോ നാകൃതേനേഹ കശ്ചന। ന ചാസ്യ സര്വഭൂതേഷു കശ്ിചദര്ഥവ്യപാശ്രയഃ।।3.18।।
അവനു ചെയ്തതിലോ ചെയ്യാത്തതിലോ ഈ ലോകത്ത് യാതൊരു ഉദ്ദേശവും ഇല്ല; അവൻ മറ്റാരിലും യാതൊരു ആശ്രയവും വെക്കുന്നില്ല.
തസ്മാദസക്തഃ സതതം കാര്യം കര്മ സമാചര। അസക്തോ ഹ്യാചരന്കര്മ പരമാപ്നോതി പൂരുഷഃ।।3.19।।
അതിനാൽ, ആസ്വാദനമില്ലാതെ എല്ലായ്പ്പോഴും നിർബന്ധമായുള്ള പ്രവർത്തനം ചെയ്യണം. കാരണം, ആസ്വാദനമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ പരമാവധി പ്രാപിക്കും.
കര്മണൈവ ഹി സംസിദ്ധിമാസ്ഥിതാ ജനകാദയഃ। ലോകസംഗ്രഹമേവാപി സംപശ്യന്കര്തുമര്ഹസി।।3.20।।
പ്രവർത്തനം കൊണ്ടുതന്നെ ജനകാദികൾ സിദ്ധി നേടിയിട്ടുണ്ട്. ലോകക്ഷേമം കണക്കിലെടുത്തും നീ പ്രവർത്തിക്കേണ്ടതാണ്.
യദ്യദാചരതി ശ്രേഷ്ഠസ്തത്തദേവേതരോ ജനഃ। സ യത്പ്രമാണം കുരുതേ ലോകസ്തദനുവര്തതേ।।3.21।।
ഏത് ഉന്നതൻ എന്ത് ചെയ്യുന്നു, അതേ മറ്റുള്ളവരും അനുസരിക്കുന്നു. അവൻ ഏത് മാതൃക സ്ഥാപിക്കുന്നു, ലോകം അതേ പിന്തുടരുന്നു.