അര്ജുന ഉവാച സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്യ കാ ഭാഷാ സമാധിസ്ഥസ്യ കേശവ। സ്ഥിതധീഃ കിം പ്രഭാഷേത കിമാസീത വ്രജേത കിമ്।।2.54।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: കേശവാ, സമാധാനത്തിൽ സ്ഥിരനായവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ എന്താണ്? സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവൻ എങ്ങനെ സംസാരിക്കും, ഇരിക്കും, നടക്കും?
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച പ്രജഹാതി യദാ കാമാന് സര്വാന് പാര്ഥ മനോഗതാന്। ആത്മന്യേവാത്മനാ തുഷ്ടഃ സ്ഥിതപ്രജ്ഞസ്തദോച്യതേ।।2.55।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: മനസ്സിൽ ഉദയിക്കുന്ന എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, ആത്മാവിൽ തന്നെ തൃപ്തനാകുന്നവനെയാണ് സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവൻ എന്നു പറയുന്നത്.
ദുഃഖേഷ്വനുദ്വിഗ്നമനാഃ സുഖേഷു വിഗതസ്പൃഹഃ। വീതരാഗഭയക്രോധഃ സ്ഥിതധീര്മുനിരുച്യതേ।।2.56।।
ദു:ഖത്തിൽ മനസ്സ് അലയാത്തവനും, സുഖത്തിൽ ആഗ്രഹം ഇല്ലാത്തവനും, ആസക്തിയും ഭയവും കോപവും വിട്ടവനും, സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ള മുനിയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
യഃ സര്വത്രാനഭിസ്നേഹസ്തത്തത്പ്രാപ്യ ശുഭാശുഭമ്। നാഭിനന്ദതി ന ദ്വേഷ്ടി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.57।।
എവിടെയും ആസക്തിയില്ലാത്തവനും, നല്ലതോ ചീത്തയോ ലഭിച്ചാൽ ആനന്ദിക്കാതെയും ദ്വേഷിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്നവന്റെ ജ്ഞാനം ഉറപ്പായതാണ്.
യദാ സംഹരതേ ചായം കൂര്മോഽങ്ഗാനീവ സര്വശഃ। ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.58।।
ആമ തന്റെ അവയവങ്ങൾ എല്ലായിടത്തുനിന്നും പിൻവലിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിക്കുന്നവന്റെ ജ്ഞാനം ഉറപ്പായിരിക്കും.
വിഷയാ വിനിവര്തന്തേ നിരാഹാരസ്യ ദേഹിനഃ। രസവര്ജം രസോഽപ്യസ്യ പരം ദൃഷ്ട്വാ നിവര്തതേ।।2.59।।
വിഷയങ്ങൾ ഉപവാസം ചെയ്യുന്നവനെ വിട്ടുപോകും, പക്ഷേ രുചി ശേഷിക്കും. ആ പരമാവസ്ഥയെ കണ്ടാൽ ആ രുചിയും വിട്ടുപോകും.
യതതോ ഹ്യപി കൌന്തേയ പുരുഷസ്യ വിപശ്ചിതഃ। ഇന്ദ്രിയാണി പ്രമാഥീനി ഹരന്തി പ്രസഭം മനഃ।।2.60।।
കൗന്തേയാ, ശ്രമിക്കുന്ന ജ്ഞാനിയുടേയും മനസ്സ്, ബലവത്തായ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ശക്തിയായി അകറ്റിപ്പോകും.
താനി സര്വാണി സംയമ്യ യുക്ത ആസീത മത്പരഃ। വശേ ഹി യസ്യേന്ദ്രിയാണി തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.61।।
അവയെല്ലാം നിയന്ത്രിച്ച്, എന്നിലേക്കു മനസ്സു നിർത്തി ഇരിക്കണം. ആരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വശത്തിലാണോ, അവന്റെ ജ്ഞാനമാണ് ഉറപ്പുള്ളത്.
ധ്യായതോ വിഷയാന്പുംസഃ സങ്ഗസ്തേഷൂപജായതേ। സങ്ഗാത് സംജായതേ കാമഃ കാമാത്ക്രോധോഽഭിജായതേ।।2.62।।
ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ മനസ്സു ആലോചിക്കുമ്പോൾ അവയോടു ചേർപ്പ് ഉണ്ടാകും. ചേർപ്പിൽ നിന്ന് ആഗ്രഹം ജനിക്കും, ആഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് കോപം ഉരുത്തിരിയുന്നു.
ക്രോധാദ്ഭവതി സംമോഹഃ സംമോഹാത്സ്മൃതിവിഭ്രമഃ। സ്മൃതിഭ്രംശാദ് ബുദ്ധിനാശോ ബുദ്ധിനാശാത്പ്രണശ്യതി।।2.63।।
കോപത്തിൽ നിന്ന് ഭ്രമം വരുന്നു; ഭ്രമത്തിൽ നിന്ന് സ്മരണ നഷ്ടപ്പെടുന്നു; സ്മരണ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ വിവേകം നശിക്കും; വിവേകം നശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ നശിച്ചുപോകുന്നു.
രാഗദ്വേഷവിയുക്തൈസ്തു വിഷയാനിന്ദ്രിയൈശ്ചരന്। ആത്മവശ്യൈര്വിധേയാത്മാ പ്രസാദമധിഗച്ഛതി।।2.64।।
എന്നാൽ, ആരെങ്കിലും ആസ്വാദ്യങ്ങളോടുള്ള രാഗവും ദ്വേഷവും വിട്ട്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, ആത്മസംയമനത്തോടെ ജീവിച്ചാൽ, അവൻ മനസ്സിന്റെ ശാന്തി നേടുന്നു.
പ്രസാദേ സര്വദുഃഖാനാം ഹാനിരസ്യോപജായതേ। പ്രസന്നചേതസോ ഹ്യാശു ബുദ്ധിഃ പര്യവതിഷ്ഠതേ।।2.65।।
ശാന്തിയുണ്ടാകുമ്പോൾ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും അകന്നു പോകുന്നു. മനസ്സ് ശാന്തനായവന്റെ വിവേകം ഉടൻ സ്ഥിരമാകും.
നാസ്തി ബുദ്ധിരയുക്തസ്യ ന ചായുക്തസ്യ ഭാവനാ। ന ചാഭാവയതഃ ശാന്തിരശാന്തസ്യ കുതഃ സുഖമ്।।2.66।।
അശാന്തനും അസ്ഥിരനും വിവേകമില്ല; അസ്ഥിരനിൽ ധ്യാനവും ഇല്ല. ധ്യാനമില്ലെങ്കിൽ ശാന്തിയും ഇല്ല; ശാന്തിയില്ലാത്തവനിൽ എങ്ങനെയാകും സുഖം?
ഇന്ദ്രിയാണാം ഹി ചരതാം യന്മനോഽനുവിധീയതേ। തദസ്യ ഹരതി പ്രജ്ഞാം വായുര്നാവമിവാമ്ഭസി।।2.67।।
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ചുറ്റി അലഞ്ഞു നടക്കുമ്പോൾ മനസ്സ് അവയെ പിന്തുടർന്നാൽ, കാറ്റ് വെള്ളത്തിൽ ഒരു തോണിയെ എങ്ങനെ തള്ളിക്കൊണ്ടുപോകുന്നുവോ, അങ്ങനെ അവന്റെ വിവേകം അകറ്റപ്പെടുന്നു.
തസ്മാദ്യസ്യ മഹാബാഹോ നിഗൃഹീതാനി സര്വശഃ। ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യസ്തസ്യ പ്രജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ।।2.68।।
അതിനാൽ, മഹാബാഹുവേ, ആരുടെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അവയുടെ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ വിവേകം ഉറപ്പുള്ളതായിരിക്കും.
യാ നിശാ സര്വഭൂതാനാം തസ്യാം ജാഗര്തി സംയമീ। യസ്യാം ജാഗ്രതി ഭൂതാനി സാ നിശാ പശ്യതോ മുനേഃ।।2.69।।
എല്ലാ ജീവികൾക്കും രാത്രിയായിരിക്കുന്നത്, സംയമനമുള്ളവൻ അതിൽ ഉണരുന്നു; ജീവികൾ ഉണരുന്ന സമയത്ത്, ദർശനമുള്ള മുനിക്ക് അത് രാത്രി തന്നെയാണ്.
ആപൂര്യമാണമചലപ്രതിഷ്ഠം സമുദ്രമാപഃ പ്രവിശന്തി യദ്വത്। തദ്വത്കാമാ യം പ്രവിശന്തി സര്വേ സ ശാന്തിമാപ്നോതി ന കാമകാമീ।।2.70।।
എങ്ങനെയോക്കേ, വെള്ളങ്ങൾ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തുമ്പോഴും സമുദ്രം അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നു, അതുപോലെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഒരാളിൽ എത്തുമ്പോഴും അവൻ അശാന്തനാകാതെ ശാന്തി നേടുന്നു; ആഗ്രഹങ്ങൾക്കു വേണ്ടി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കില്ല.
വിഹായ കാമാന്യഃ സര്വാന്പുമാംശ്ചരതി നിഃസ്പൃഹഃ। നിര്മമോ നിരഹംകാരഃ സ ശാംതിമധിഗച്ഛതി।।2.71।।
ഏതൊരാൾ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും വിട്ട്, ആഗ്രഹമില്ലാതെ, സ്വന്തമായി ഒന്നും കരുതാതെയും അഹങ്കാരമില്ലാതെയും ജീവിക്കുകയാണോ, അവൻ ശാന്തി നേടുന്നു.
ഏഷാ ബ്രാഹ്മീ സ്ഥിതിഃ പാര്ഥ നൈനാം പ്രാപ്യ വിമുഹ്യതി। സ്ഥിത്വാഽസ്യാമന്തകാലേഽപി ബ്രഹ്മനിര്വാണമൃച്ഛതി।।2.72।।
പാർത്താ, ഇതാണ് ബ്രഹ്മാവസ്ഥ. ഇതിൽ എത്തുന്നവൻ ഭ്രമിക്കുകയില്ല; ഇതിൽ സ്ഥിരനായി ജീവിച്ചാൽ, ജീവിതാവസാനത്തിലും ബ്രഹ്മാനന്ദം നേടുന്നു.
അര്ജുന ഉവാച ജ്യായസീ ചേത്കര്മണസ്തേ മതാ ബുദ്ധിര്ജനാര്ദന। തത്കിം കര്മണി ഘോരേ മാം നിയോജയസി കേശവ।।3.1।।
അർജുനൻ ചോദിച്ചു: ജനാർദ്ദനാ, ജ്ഞാനം കര്മ്മത്തേക്കാൾ ഉത്തമമാണെന്ന് നിങ്ങൾ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, എനിക്ക് ഈ ഭയങ്കരമായ കര്മ്മം ചെയ്യാൻ എന്തുകൊണ്ട് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു, കേശവാ?
വ്യാമിശ്രേണേവ വാക്യേന ബുദ്ധിം മോഹയസീവ മേ। തദേകം വദ നിശ്ിചത്യ യേന ശ്രേയോഽഹമാപ്നുയാമ്।।3.2।।
നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ എന്റെ മനസ്സിനെ സംശയത്തിലാക്കുന്നു, തമ്മിൽ വിരുദ്ധമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. എനിക്ക് ഏറ്റവും ഉത്തമമായത് വ്യക്തമായി പറയൂ, അതിലൂടെ ഞാൻ ശ്രേയസ് നേടാൻ കഴിയുമല്ലോ.
ശ്രീ ഭഗവാനുവാച ലോകേഽസ്മിന്ദ്വിവിധാ നിഷ്ഠാ പുരാ പ്രോക്താ മയാനഘ। ജ്ഞാനയോഗേന സാംഖ്യാനാം കര്മയോഗേന യോഗിനാമ്।।3.3।।
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: പാപരഹിതനായവനേ, ഈ ലോകത്തിൽ ഞാൻ മുമ്പ് രണ്ട് മാർഗങ്ങൾ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്: സംഖ്യന്മാർക്ക് ജ്ഞാനമാർഗം, യോഗികൾക്ക് കര്മ്മമാർഗം.
ന കര്മണാമനാരമ്ഭാന്നൈഷ്കര്മ്യം പുരുഷോഽശ്നുതേ। ന ച സംന്യസനാദേവ സിദ്ധിം സമധിഗച്ഛതി।।3.4।।
കര്മ്മം ചെയ്യാതെ ഇരുന്നതിലൂടെ ഒരാൾ കര്മ്മത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടുന്നില്ല; വെറും സന്ന്യാസം കൊണ്ടു മാത്രം സിദ്ധി ലഭിക്കുകയുമില്ല.
ന ഹി കശ്ിചത്ക്ഷണമപി ജാതു തിഷ്ഠത്യകര്മകൃത്। കാര്യതേ ഹ്യവശഃ കര്മ സര്വഃ പ്രകൃതിജൈര്ഗുണൈഃ।।3.5।।
ഒരു നിമിഷം പോലും ആരും കര്മ്മം ചെയ്യാതെ ഇരിക്കാറില്ല; പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങൾ എല്ലാവരെയും കര്മ്മം ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിക്കുന്നു.
കര്മേന്ദ്രിയാണി സംയമ്യ യ ആസ്തേ മനസാ സ്മരന്। ഇന്ദ്രിയാര്ഥാന്വിമൂഢാത്മാ മിഥ്യാചാരഃ സ ഉച്യതേ।।3.6।।
കര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സിൽ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ ആലോചിച്ച് ഇരിക്കുന്നവൻ, അവൻ ഭ്രമിച്ചവനാണ്; അവനെ കപടൻ എന്നു പറയുന്നു.
യസ്ത്വിന്ദ്രിയാണി മനസാ നിയമ്യാരഭതേഽര്ജുന। കര്മേന്ദ്രിയൈഃ കര്മയോഗമസക്തഃ സ വിശിഷ്യതേ।।3.7।।
എന്നാൽ, ആരെങ്കിലും മനസ്സുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, കര്മ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് അസക്തനായി കര്മ്മം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, അർജുനാ, അവൻ ഉത്തമനാണ്.
നിയതം കുരു കര്മ ത്വം കര്മ ജ്യായോ ഹ്യകര്മണഃ। ശരീരയാത്രാപി ച തേ ന പ്രസിദ്ധ്യേദകര്മണഃ।।3.8।।
നിനക്ക് നിർദ്ദേശിച്ച കർമ്മങ്ങൾ നിർബന്ധമായും ചെയ്യണം. പ്രവർത്തനം പ്രവർത്തനരഹിതത്വത്തേക്കാൾ ഉത്തമമാണ്. പ്രവർത്തിക്കാതെ ഇരുന്നാൽ ശരീരജീവിതം പോലും നിനക്ക് സാധ്യമാകില്ല.
യജ്ഞാര്ഥാത്കര്മണോഽന്യത്ര ലോകോഽയം കര്മബന്ധനഃ। തദര്ഥം കര്മ കൌന്തേയ മുക്തസംഗഃ സമാചര।।3.9।।
യജ്ഞത്തിനായി ചെയ്യുന്ന കർമ്മം ഒഴികെ, ഈ ലോകം എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ, കൌന്തേയ, ആ ഉദ്ദേശത്തോടുകൂടി, ആസ്വാദനമില്ലാതെ നീ കർമ്മം ചെയ്യണം.
സഹയജ്ഞാഃ പ്രജാഃ സൃഷ്ട്വാ പുരോവാച പ്രജാപതിഃ। അനേന പ്രസവിഷ്യധ്വമേഷ വോഽസ്ത്വിഷ്ടകാമധുക്।।3.10।।
ആദ്യത്തിൽ, യജ്ഞത്തോടൊപ്പം സൃഷ്ടികളെ സൃഷ്ടിച്ച ശേഷം, സ്രഷ്ടാവ് പറഞ്ഞു: 'ഈ യജ്ഞം കൊണ്ടാണ് നിങ്ങൾ വർദ്ധിക്കുക; ഇത് നിങ്ങളുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന ഒന്നായിരിക്കട്ടെ.'
ദേവാന്ഭാവയതാനേന തേ ദേവാ ഭാവയന്തു വഃ। പരസ്പരം ഭാവയന്തഃ ശ്രേയഃ പരമവാപ്സ്യഥ।।3.11।।
ഈ യജ്ഞം കൊണ്ടു ദേവന്മാരെ പോഷിപ്പിക്കുക; അവർ നിങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കും. ഇങ്ങനെ പരസ്പരം പോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, നിങ്ങൾ പരമശ്രേയസ്സിലേക്ക് എത്തും.