ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച ധര്മക്ഷേത്രേ കുരുക്ഷേത്രേ സമവേതാ യുയുത്സവഃ। മാമകാഃ പാണ്ഡവാശ്ചൈവ കിമകുര്വത സഞ്ജയ।।1.1।।
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു: സഞ്ജയ, ധർമ്മഭൂമിയായ കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ സമരത്തിനായി ഒരുങ്ങിയ എന്റെ മക്കളും പാണ്ഡവരും ഒന്നിച്ച് ചേരുമ്പോൾ അവർ എന്ത് ചെയ്തു?
സഞ്ജയ ഉവാച ദൃഷ്ട്വാ തു പാണ്ഡവാനീകം വ്യൂഢം ദുര്യോധനസ്തദാ। ആചാര്യമുപസങ്ഗമ്യ രാജാ വചനമബ്രവീത്।।1.2।।
സഞ്ജയ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ, പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യം യുദ്ധത്തിനായി നിരത്തി നിൽക്കുന്നത് കണ്ട ദുര്യോധനൻ രാജാവ് ഗുരുവിനരികിൽ ചെന്നു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
പശ്യൈതാം പാണ്ഡുപുത്രാണാമാചാര്യ മഹതീം ചമൂമ്। വ്യൂഢാം ദ്രുപദപുത്രേണ തവ ശിഷ്യേണ ധീമതാ।।1.3।।
ഗുരുവേ, പാണ്ഡുവിന്റെ മക്കളുടെ ഈ വലിയ സൈന്യത്തെ നോക്കൂ. നിങ്ങളുടെ ബുദ്ധിമാൻ ശിഷ്യനായ ദ്രുപദന്റെ മകൻ ഇതിനെ യുദ്ധത്തിനായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.
അത്ര ശൂരാ മഹേഷ്വാസാ ഭീമാര്ജുനസമാ യുധി। യുയുധാനോ വിരാടശ്ച ദ്രുപദശ്ച മഹാരഥഃ।।1.4।।
ഇവിടെ ഭീമനും അർജുനനും തുല്യശക്തിയുള്ള ധീരരും വലിയ വില്ലാളികളും ഉണ്ട്: യുയുതാനൻ, വിരാടൻ, മഹാരഥിയായ ദ്രുപദൻ.
ധൃഷ്ടകേതുശ്ചേകിതാനഃ കാശിരാജശ്ച വീര്യവാന്। പുരുജിത്കുന്തിഭോജശ്ച ശൈബ്യശ്ച നരപുങ്ഗവഃ।।1.5।।
ധൃഷ്ടകേതു, ചെകിതാനൻ, വീര്യശാലിയായ കാശിരാജാവ്, പുരുജിത്, കുന്തിഭോജൻ, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശൈബ്യൻ, ധൈര്യശാലിയായ യുദ്ധാമന്യു, വീര്യവാനായ ഉത്തമൗജസ് എന്നിവരും ഉണ്ട്.
യുധാമന്യുശ്ച വിക്രാന്ത ഉത്തമൌജാശ്ച വീര്യവാന്। സൌഭദ്രോ ദ്രൌപദേയാശ്ച സര്വ ഏവ മഹാരഥാഃ।।1.6।।
സുഭദ്രയുടെ മകനും ദ്രൗപദിയുടെ മക്കളും എല്ലാവരും മഹാരഥികൾ തന്നെ.
അസ്മാകം തു വിശിഷ്ടാ യേ താന്നിബോധ ദ്വിജോത്തമ। നായകാ മമ സൈന്യസ്യ സംജ്ഞാര്ഥം താന്ബ്രവീമി തേ।।1.7।।
എന്നാൽ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ, ഞങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിലെ പ്രധാനികൾ ആരൊക്കെയാണെന്ന് നീയും അറിഞ്ഞിരിക്കണം. അവരെ ഞാൻ പറയാം.
ഭവാന്ഭീഷ്മശ്ച കര്ണശ്ച കൃപശ്ച സമിതിഞ്ജയഃ। അശ്വത്ഥാമാ വികര്ണശ്ച സൌമദത്തിസ്തഥൈവ ച।।1.8।।
നിങ്ങളും ഭീഷ്മനും കർണ്ണനും യുദ്ധവിജയിയായ കൃപനും അശ്വത്താമനും വികർണ്ണനും സോമദത്തന്റെ മകനും ഉണ്ട്.
അന്യേ ച ബഹവഃ ശൂരാ മദര്ഥേ ത്യക്തജീവിതാഃ। നാനാശസ്ത്രപ്രഹരണാഃ സര്വേ യുദ്ധവിശാരദാഃ।।1.9।।
ഇതുകൂടാതെ, എന്റെ خاطرം ജീവൻ ത്യജിക്കാൻ തയാറായ അനേകം ധീരന്മാരും വിവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈവശം വച്ച യുദ്ധവിദഗ്ധരും ഉണ്ട്.
അപര്യാപ്തം തദസ്മാകം ബലം ഭീഷ്മാഭിരക്ഷിതമ്। പര്യാപ്തം ത്വിദമേതേഷാം ബലം ഭീമാഭിരക്ഷിതമ്।।1.10।।
ഭീഷ്മൻ കാവലിരിക്കുന്ന ഞങ്ങളുടെ സൈന്യം അതിരില്ലാത്ത ശക്തിയുള്ളതാണ്. ഭീമൻ കാവലിരിക്കുന്ന അവരുടെ സൈന്യം അത്ര ശക്തിയില്ല.
അയനേഷു ച സര്വേഷു യഥാഭാഗമവസ്ഥിതാഃ। ഭീഷ്മമേവാഭിരക്ഷന്തു ഭവന്തഃ സര്വ ഏവ ഹി।।1.11।।
നിങ്ങൾ എല്ലാവരും നിങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഉറപ്പോടെ നിന്ന് ഭീഷ്മനെ മാത്രം സംരക്ഷിക്കണം.
തസ്യ സംജനയന്ഹര്ഷം കുരുവൃദ്ധഃ പിതാമഹഃ। സിംഹനാദം വിനദ്യോച്ചൈഃ ശങ്ഖം ദധ്മൌ പ്രതാപവാന്।।1.12।।
അപ്പോൾ, കുരുവംശത്തിലെ മൂത്തവനായ ഭീഷ്മൻ ദുര്യോധനനെ ഉത്സാഹിപ്പിക്കാൻ സിംഹം പോലെ ഗർജിച്ച് വലിയ ശബ്ദത്തിൽ ശംഖം മുഴക്കി.
തതഃ ശങ്ഖാശ്ച ഭേര്യശ്ച പണവാനകഗോമുഖാഃ। സഹസൈവാഭ്യഹന്യന്ത സ ശബ്ദസ്തുമുലോഽഭവത്।।1.13।।
അതിനുശേഷം ശംഖങ്ങളും ഭേരികളും പണവും അനകവും ഗോമുഖവും ഒരുമിച്ച് മുഴങ്ങിത്തുടങ്ങി. ആ ശബ്ദം അത്യന്തം ഉഗ്രമായിരുന്നു.
തതഃ ശ്വേതൈര്ഹയൈര്യുക്തേ മഹതി സ്യന്ദനേ സ്ഥിതൌ। മാധവഃ പാണ്ഡവശ്ചൈവ ദിവ്യൌ ശങ്ഖൌ പ്രദധ്മതുഃ।।1.14।।
ശ്വേതവാഹനങ്ങളാൽ കെട്ടിയ വലിയ രഥത്തിൽ നില്ക്കുന്ന മാധവനും പാണ്ഡവനും ദിവ്യമായ ശംഖങ്ങൾ മുഴക്കി.
പാഞ്ചജന്യം ഹൃഷീകേശോ ദേവദത്തം ധനംജയഃ। പൌണ്ഡ്രം ദധ്മൌ മഹാശങ്ഖം ഭീമകര്മാ വൃകോദരഃ।।1.15।।
ഹൃഷീകേശൻ പാഞ്ചജന്യവും, ധനഞ്ജയൻ ദേവദത്തവും, ഭയങ്കരപ്രവൃത്തിയുള്ള ഭീമൻ വലിയ ശംഖമായ പൗണ്ട്രവും മുഴക്കി.
അനന്തവിജയം രാജാ കുന്തീപുത്രോ യുധിഷ്ഠിരഃ। നകുലഃ സഹദേവശ്ച സുഘോഷമണിപുഷ്പകൌ।।1.16।।
കുന്തിയുടെ മകനായ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അനന്തവിജയം, നകുലനും സഹദേവനും സുഘോഷവും മണിപുഷ്പകവും മുഴക്കി.
കാശ്യശ്ച പരമേഷ്വാസഃ ശിഖണ്ഡീ ച മഹാരഥഃ। ധൃഷ്ടദ്യുമ്നോ വിരാടശ്ച സാത്യകിശ്ചാപരാജിതഃ।।1.17।।
കാശിരാജാവും, ഉത്തമവില്ലാളിയായ ശിഖണ്ഡിയും, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും വിരാടനും ജയിക്കാനാകാത്ത സത്യകിയും ശംഖം മുഴക്കി.
ദ്രുപദോ ദ്രൌപദേയാശ്ച സര്വശഃ പൃഥിവീപതേ। സൌഭദ്രശ്ച മഹാബാഹുഃ ശങ്ഖാന്ദധ്മുഃ പൃഥക്പൃഥക്।।1.18।।
ഭൂമിയുടെ അധിപനേ, ദ്രുപദനും ദ്രൗപദിയുടെ മക്കളും സുഭദ്രയുടെ വീര്യശാലിയായ മകനും ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ശംഖങ്ങൾ വേറേ വേറേ മുഴക്കി.
സ ഘോഷോ ധാര്തരാഷ്ട്രാണാം ഹൃദയാനി വ്യദാരയത്। നഭശ്ച പൃഥിവീം ചൈവ തുമുലോ വ്യനുനാദയന്।।1.19।।
ആ ശബ്ദം ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരുടെ ഹൃദയങ്ങൾ കീറിത്തുറന്നു; ആ ഗർജ്ജനം ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
അഥ വ്യവസ്ഥിതാന് ദൃഷ്ട്വാ ധാര്തരാഷ്ട്രാന്കപിധ്വജഃ। പ്രവൃത്തേ ശസ്ത്രസംപാതേ ധനുരുദ്യമ്യ പാണ്ഡവഃ।।1.20।।
അപ്പോൾ, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ യുദ്ധത്തിനായി നിരന്നിരിക്കുന്നതും ആയുധങ്ങളുടെ മുഴക്കം തുടങ്ങുന്നതും കണ്ട കപിധ്വജനായ പാണ്ഡവൻ വില്ലെടുത്തു ഹൃഷീകേശനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അര്ജുന ഉവാച ഹൃഷീകേശം തദാ വാക്യമിദമാഹ മഹീപതേ। സേനയോരുഭയോര്മധ്യേ രഥം സ്ഥാപയ മേഽച്യുത।।1.21।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: അച്യുതാ, എന്റെ രഥം ഇരുവശത്തുള്ള സൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ നിർത്തൂ.
യാവദേതാന്നിരീക്ഷേഽഹം യോദ്ധുകാമാനവസ്ഥിതാന്। കൈര്മയാ സഹ യോദ്ധവ്യമസ്മിന്രണസമുദ്യമേ।।1.22।।
ഞാൻ ഇവിടെയെത്തി യുദ്ധത്തിനായി തയ്യാറായിരിക്കുന്നവരെ നോക്കാനും, ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ ആരോടാണ് എനിക്ക് പോരാടേണ്ടതെന്ന് കാണാനും ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
യോത്സ്യമാനാനവേക്ഷേഽഹം യ ഏതേഽത്ര സമാഗതാഃ। ധാര്തരാഷ്ട്രസ്യ ദുര്ബുദ്ധേര്യുദ്ധേ പ്രിയചികീര്ഷവഃ।।1.23।।
ഇവിടെ സമാഗമിച്ചിരിക്കുന്ന, ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ള മകനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങിയിരിക്കുന്നവരെ ഞാൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
സംജയ ഉവാച ഏവമുക്തോ ഹൃഷീകേശോ ഗുഡാകേശേന ഭാരത। സേനയോരുഭയോര്മധ്യേ സ്ഥാപയിത്വാ രഥോത്തമമ്।।1.24।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: ഗുഡാകേശനെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന അർജുനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഹൃഷീകേശൻ മഹാരഥം ഇരുവശത്തുള്ള സൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ നിർത്തി.
ഭീഷ്മദ്രോണപ്രമുഖതഃ സര്വേഷാം ച മഹീക്ഷിതാമ്। ഉവാച പാര്ഥ പശ്യൈതാന്സമവേതാന്കുരൂനിതി।।1.25।।
ഭീഷ്മനും ദ്രോണമാരും മറ്റു രാജാക്കന്മാരും മുന്നിൽ നിൽക്കേ, ഹൃഷീകേശൻ പറഞ്ഞു: പാർഥാ, ഇവിടെയെത്തി കൂടിയിരിക്കുന്ന ഈ കുരുക്കൾ നോക്കൂ.
തത്രാപശ്യത്സ്ഥിതാന്പാര്ഥഃ പിതൃ़നഥ പിതാമഹാന്। ആചാര്യാന്മാതുലാന്ഭ്രാതൃ़ന്പുത്രാന്പൌത്രാന്സഖീംസ്തഥാ।।1.26।।
അവിടെ പാർഥൻ തന്റെ അച്ഛന്മാരെയും താതന്മാരെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും അമ്മാവന്മാരെയും സഹോദരന്മാരെയും പുത്രന്മാരെയും മക്കന്മാരെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും മരുമക്കളെയും അന്യോന്യസ്നേഹിതന്മാരെയും ഇരുവശത്തും കണ്ടു.
ശ്വശുരാന്സുഹൃദശ്ചൈവ സേനയോരുഭയോരപി। താന്സമീക്ഷ്യ സ കൌന്തേയഃ സര്വാന്ബന്ധൂനവസ്ഥിതാന്।।1.27।।
അങ്ങനെ അവിടെ കൂട്ടംകൂടിയിരിക്കുന്ന എല്ലാ ബന്ധുക്കളെയും കണ്ട കുന്തിപുത്രൻ അത്യന്തം കരുണയാൽ നിറഞ്ഞ് ദുഃഖത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അര്ജുന ഉവാച കൃപയാ പരയാഽഽവിഷ്ടോ വിഷീദന്നിദമബ്രവീത്। ദൃഷ്ട്വേമം സ്വജനം കൃഷ്ണ യുയുത്സും സമുപസ്ഥിതമ്।।1.28।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു: കൃഷ്ണാ, എന്റെ സ്വന്തം ജനങ്ങൾ യുദ്ധത്തിനായി ഒരുങ്ങി ഇവിടെ കൂടിയിരിക്കുന്നതിനെ കണ്ടപ്പോൾ,
സീദന്തി മമ ഗാത്രാണി മുഖം ച പരിശുഷ്യതി। വേപഥുശ്ച ശരീരേ മേ രോമഹര്ഷശ്ച ജായതേ।।1.29।।
എന്റെ ശരീരം തളരുന്നു, വായ് ഉണങ്ങുന്നു, ശരീരം വിറയുന്നു, രോമങ്ങൾ നട്ടെരിയുന്നു.
ഗാണ്ഡീവം സ്രംസതേ ഹസ്താത്ത്വക്ചൈവ പരിദഹ്യതേ। ന ച ശക്നോമ്യവസ്ഥാതും ഭ്രമതീവ ച മേ മനഃ।।1.30।।
ഗാണ്ഡീവം കൈയിൽ നിന്ന് വീഴുന്നു, ചർമ്മം കത്തുന്നു, ഞാൻ നിൽക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല, മനസ്സ് ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്.