ശ്രീകൃഷ്ണൻ അർജുനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ഈ ലോകത്തിൽ പ്രവർത്തിയിലേക്ക് പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന മൂന്നു ഘടകങ്ങളുണ്ട്—ജ്ഞാനം, ജ്ഞേയവും (അറിയേണ്ടത്), ജ്ഞാതാവും (അറിയുന്നവൻ). അതുപോലെ തന്നെ, പ്രവർത്തിയുടെ ഘടകങ്ങൾ മൂന്നു: ഉപാധി (സാധനം), പ്രവർത്തി, കര്ത്താവ് (പ്രവർത്തകൻ). ഈ ജ്ഞാനം, പ്രവർത്തി, കര്ത്താവ് എന്നിവയും ഗുണങ്ങളുടെ ഭേദം അനുസരിച്ച് മൂന്നു വിധമാണ് എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. അർജുനാ, അവയെ ഞാൻ വിശദമായി പറയാം, നീ ശ്രവിക്കൂ. സത്യത്തിന്റെ ഗുണത്തിൽ ഉള്ള ജ്ഞാനം എന്താണെന്നാൽ—ആകെ ഭിന്നമായ എല്ലാ ജീവികളിലും ഒരേ അവിനാശിയായ അദ്വൈത തത്ത്വത്തെ കാണുന്ന ജ്ഞാനം. അതാണ് സാത്വികജ്ഞാനം. എന്നാൽ, ഒരേ ജീവികളിൽ വ്യത്യസ്തമായ, പലതരം ഭേദങ്ങളായി ജീവികളെ കണ്ടെത്തുന്ന ജ്ഞാനം രാജസഗുണത്തിലാണ്. ഒരേ ഫലത്തിൽ മാത്രം ആസ്വാദനത്തോടെ, യുക്തിവിഹീനമായും, യഥാർത്ഥതയില്ലാത്തതും, ചെറുതായും ഉള്ള ജ്ഞാനം തമോഗുണത്തിൽപ്പെട്ടതാണ്. സാത്വികപ്രവർത്തി എന്നത് നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടുള്ളത്, ആസക്തിയില്ലാതെ, ഫലാശയില്ലാതെ, ദ്വേഷമില്ലാതെ, നിർഭാഗ്യബോധമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തിയാണ്. എന്നാൽ, ഫലപ്രാപ്തിക്കായോ, അഹങ്കാരത്തോടോ, വലിയ പരിശ്രമത്തോടോ ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തി രാജസമാണ്. അവിദ്യയാൽ, ഫലത്തെക്കുറിച്ചോ, നഷ്ടം, ദോഷം, കഴിവ് എന്നിവയെക്കുറിച്ചോ ചിന്തിക്കാതെ ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തി തമസമാണ്. സാത്വികകര്ത്താവ് ആസക്തിയില്ലാതെ, 'ഞാനാണ് ചെയ്യുന്നത്' എന്ന ഭാവമില്ലാതെ, ദൃഢനിഷ്ഠയോടെയും ഉത്സാഹത്തോടെയും, വിജയപരാജയങ്ങളിൽ സമത്വബുദ്ധിയോടെയും പ്രവർത്തിക്കുന്നവനാണ്. രാജസകര്ത്താവ് ഫലാശയോടും, ലാഭലോഭത്തോടും, ക്രൂരതയോടും, അശുദ്ധിയോടും, സന്തോഷദുഃഖങ്ങളിൽ ആകുലനാവുന്നവനാണ്. തമസകര്ത്താവ് യോഗ്യതയില്ലാത്ത, അഹങ്കാരിയായ, കപടനായ, ദുഷ്ടനായ, ആൽസ്യത്തിലും നിരാശയിലും മടിയിലും മുഴുകിയവനാണ്. ഇപ്പോൾ, അർജുനാ, ബുദ്ധിയുടെയും ദൃഢനിശ്ചയത്തിന്റെയും ഗുണഭേദങ്ങൾ ഞാൻ വിശദമായി പറയുന്നു. സാത്വികബുദ്ധി എന്താണെന്നാൽ—പ്രവർത്തിക്കേണ്ടതും, ചെയ്യരുതാത്തതും, ഭയം, ഭയരഹിതം, ബന്ധം, മോക്ഷം എന്നിവയെ യഥാർത്ഥത്തിൽ തിരിച്ചറിയുന്ന ബുദ്ധി. രാജസബുദ്ധി—ധർമ്മം, അധർമ്മം, ചെയ്യേണ്ടത്, ചെയ്യരുതാത്തത് എന്നിവയിൽ തെറ്റിദ്ധാരണയുള്ള ബുദ്ധി. തമസബുദ്ധി—അന്ധകാരത്തിൽ മുങ്ങി, അധർമ്മത്തെ ധർമ്മമെന്ന്, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും വിപരീതമായി കാണുന്ന ബുദ്ധി. ദൃഢനിശ്ചയത്തിൽ സാത്വികം—മനസ്സും പ്രാണനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അചഞ്ചലമായ യോഗം കൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കുന്ന ദൃഢത. രാജസം—ധർമ്മം, കാമം, ധനം എന്നിവയുടെ ഫലത്തിൽ ആസക്തിയോടെ പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന ദൃഢത. തമസം—അവിവേകമുള്ളവൻ ഉറക്കം, ഭയം, ദുഃഖം, നിരാശ, അഹങ്കാരം എന്നിവയിൽ നിന്നു വിടരാത്ത ദൃഢത. ഇനി, ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, മൂന്നു വിധത്തിൽ സന്തോഷം എങ്ങനെയെന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു. അഭ്യാസത്തിലൂടെ ആസ്വദിച്ചു, ദുഃഖം അവസാനിപ്പിക്കുന്ന, ആദ്യം വിഷംപോലും, ഫലത്തിൽ അമൃതംപോലും അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം സാത്വികം. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളുമായി സംയുക്തമായുണ്ടാകുന്ന, ആദ്യം അമൃതംപോലും, ഫലത്തിൽ വിഷംപോലും അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം രാജസം. ഉറക്കം, ആൽസ്യം, നിരാസം മുതലായവയിൽ നിന്നു ജനിച്ച് ആദിയും ഫലവും മോഹം നൽകുന്ന സന്തോഷം തമസം. ഭൂമിയിൽ അല്ലെങ്കിൽ ദേവതകളിൽ പോലും ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിൽനിന്ന് മോചിതനായുള്ള ഒരു ജീവിയും ഇല്ല. ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ളവർക്ക് അവരുടെ സ്വഭാവത്തിൽനിന്ന് ഉദിച്ച ഗുണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് കർമ്മങ്ങൾ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്റെ സ്വഭാവസിദ്ധമായ കർമ്മങ്ങൾ: ശമം, ദമം, തപം, ശുദ്ധി, ക്ഷമ, സത്യവാക്ക്, ജ്ഞാനം, വിവേകം, ആസ്തിക്യം. ക്ഷത്രിയന്റെ സ്വഭാവസിദ്ധമായ കർമ്മങ്ങൾ: വീര്യം, ധൈര്യം, ക്ഷമ, നിപുണത, യുദ്ധത്തിൽ പിന്മാറാതിരിക്കുക, ദാനശീലം, ഭരണശക്തി. വൈശ്യന്റെ സ്വാഭാവിക കർമ്മങ്ങൾ: കൃഷി, പശുപാലനം, വാണിജ്യം. ശൂദ്രന്റെ സ്വാഭാവിക കർമ്മം: സേവനം. സ്വധർമ്മത്തിൽ അർപ്പിതനായവൻ പരിപൂർണതയിലേക്ക് എത്തുന്നു. അർജുനാ, ഒരുവൻ തന്റെ ജോലി നിഷ്ഠയോടെ ചെയ്താൽ എങ്ങനെ പരിപൂർണത നേടാം എന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു. എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ആ പരമാക്ഷരതത്ത്വത്തെ തന്റെ ജോലി കൊണ്ട് ആരാധിക്കുന്നവൻ പരിപൂർണതയിലേക്കെത്തുന്നു. മറ്റൊരാളുടെ ജോലി നല്ലതായാലും, സ്വന്തം ജോലി ചെയ്യുന്നതാണ് ശ്രേഷ്ഠം. സ്വഭാവത്തിൽനിന്ന് ജനിച്ച കർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ പാപം വരില്ല. അർജുനാ, ദോഷം ഉണ്ടെങ്കിലും സ്വഭാവജന്യമായ കർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. എല്ലാ പ്രവർത്തികളും ഏതോ ദോഷം കൊണ്ടു മൂടിയിരിക്കുന്നു, അതുപോലെ തീയും പുകകൊണ്ട് മൂടിയിരിക്കുന്നു. യാതൊന്നിലും ആസക്തിയില്ലാത്ത, ആത്മസംയമനം നേടിയ, ആഗ്രഹരഹിതനായവൻ സന്ന്യാസംകൊണ്ട് പ്രവർത്തിയില്ലായ്മ എന്ന പരമോന്നത സിദ്ധി നേടുന്നു. അർജുനാ, ഈ പരിപൂർണതയിലേക്കെത്തിയവൻ ബ്രഹ്മം എങ്ങനെ പ്രാപിക്കുന്നു എന്നത് ഞാൻ ചുരുക്കത്തിൽ പറയുന്നു. ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയോടെ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തി, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ആസക്തിയും ദ്വേഷവും വിട്ട്, ഏകാന്തതയിൽ വസിച്ച്, ലഘുഭോജനം ചെയ്ത്, വാക്ക്, ശരീരം, മനസ്സ് എന്നിവ നിയന്ത്രിച്ച്, ധ്യാനത്തിൽ സ്ഥിരമായി, വൈരാഗ്യം സ്വീകരിച്ച്, അഹങ്കാരം, ബലം, അഭിമാനം, ആഗ്രഹം, കോപം, സ്വാർത്ഥഭാവം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച്, 'എനിക്ക്' എന്ന ഭാവം വിട്ട്, ശാന്തനായാൽ ബ്രഹ്മാനുഭവത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു. ബ്രഹ്മം പ്രാപിച്ചവൻ സന്തോഷഭാവത്തോടെ, ദുഃഖമില്ലാതെ, ആഗ്രഹമില്ലാതെ, എല്ലാവരോടും സമദർശിത്വം പുലർത്തി, പരമഭക്തിയായി എന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഭക്തിയിലൂടെ യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്നെ അറിയുകയും, എന്നിലേക്കു പ്രവേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എല്ലാപ്രവർത്തികളും ചെയ്യുമ്പോഴും എന്നിൽ ആശ്രയിച്ച്, എന്റെ കൃപയാൽ ശാശ്വതമായ അവിനാശിയായ അവസ്ഥയെ പ്രാപിക്കുന്നു. മനസ്സും ബുദ്ധിയും എന്നിൽ സമർപ്പിച്ച്, എന്നെ പരമഗതിയായി കണ്ട്, ബുദ്ധിയോഗം ആശ്രയിച്ച്, എല്ലാ പ്രവർത്തികളും എന്നിൽ അർപ്പിച്ച്, എന്നിൽ ലയിച്ചിരിക്കൂ, അർജുനാ.