പാർഥാ, യഥാർത്ഥതയും നല്ലതും സൂചിപ്പിക്കുന്നതിനു 'സത്' എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കുന്നു; അതുപോലെ, പ്രശംസനീയമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും ഈ പദം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. യാഗത്തിൽ, തപസ്സിൽ, ദാനത്തിൽ സ്ഥിരത പുലർത്തുന്നതും 'സത്' എന്നാണ് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്; ഈ ഉദ്ദേശ്യങ്ങൾക്കായി നടത്തപ്പെടുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും 'സത്' എന്നതാണ് അർത്ഥം. എന്നാൽ, വിശ്വാസമില്ലാതെ എന്തെങ്കിലും അർപ്പിച്ചാലോ, ദാനമോ, തപസോ, പ്രവർത്തനമോ ചെയ്താലോ, അതിനെ 'അസത്' എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, പാർഥാ; അതിന് ഈ ലോകത്തും മരണാനന്തരം ലോകത്തും ഫലമൊന്നുമില്ല. അർജുനൻ, കേശിയെ വധിച്ച ഹൃഷീകേശനോടു ചോദിച്ചു: “മഹാബലവാനേ, ഞാൻ സന്യാസവും ത്യാഗവും, അവയുടെ വ്യത്യാസവും അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.” ശ്രീകൃഷ്ണൻ മറുപടി നൽകി: “സന്യാസം എന്നത്, ആഗ്രഹത്തോടുകൂടി ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു; ത്യാഗം എന്നത്, എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതാണെന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു. ചിലർ പ്രവർത്തനം ദോഷകരമാണെന്ന് ഉപേക്ഷിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുള്ളവർ യാഗം, ദാനം, തപസ് എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കരുത് എന്ന് പറയുന്നു. ഭാരതश्रेष्ठനായ അർജുനാ, ത്യാഗത്തിന്റെ അന്തിമതത്വം ഞാൻ പറയുന്നു: ത്യാഗം മൂന്നു തരത്തിലാണ് എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. യാഗം, ദാനം, തപസ് എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കരുത്; ഇവ നിർവഹിക്കേണ്ടതാണ്. ജ്ഞാനികൾക്കും ഇവ ശുദ്ധീകരണമാണ്. എന്നാൽ, ഈ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോഴും, അർപ്പണവും ഫലപ്രാപ്തിയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യണം. ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച അഭിപ്രായം, പാർഥാ. നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം ഉപേക്ഷിക്കൽ ശരിയല്ല; മോഷം എന്ന തെറ്റിദ്ധാരണയാൽ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് തിമിരത്തിന്റെ ഗുണത്തിൽപ്പെടുന്നു. ദു:ഖം കാരണം അല്ലെങ്കിൽ ശരീരസമ്ബന്ധമായ ഭയത്തിൽ നിന്ന് പ്രവർത്തനം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അതു രാജസികത്വമാണ്; അത്തരം ഉപേക്ഷണത്തിൽ സന്യാസഫലം ലഭിക്കില്ല. നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം, ചെയ്യേണ്ടതാണ് എന്ന ബോധത്തോടെ, അർപ്പണവും ഫലപ്രാപ്തിയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യുന്നത് സത്വഗുണത്തിൽപ്പെട്ട സന്യാസം എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ശുദ്ധതയുള്ളവനും, ജ്ഞാനവും സംശയരഹിതവുമായവൻ, അശുദ്ധപ്രവർത്തനത്തെ ദ്വേഷിക്കുകയോ, ശുദ്ധപ്രവർത്തനത്തിൽ ആസക്തനാകുകയോ ചെയ്യില്ല; അത്തരം സന്യാസി സത്വഗുണത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവനാണ്. ശരീരമുള്ളവൻ മുഴുവൻ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല; എന്നാൽ, പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ സന്യാസിയെന്ന് യഥാർത്ഥത്തിൽ വിളിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രവർത്തനത്തിന്റെ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള ഫലങ്ങൾ—അവാച്യമായത്, ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നത്, മിശ്രം—സന്യാസമില്ലാത്തവർക്ക് മരണാനന്തരം ലഭിക്കും; സന്യാസികൾക്ക് അത്തരം ഫലങ്ങൾ ഒരിക്കലും ലഭിക്കില്ല. മഹാബലവാനേ, എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ ആവശ്യമായ അഞ്ചു കാരണങ്ങൾ ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്: അവയാണ്—പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ആസ്ഥാനം ആയ ശരീരം, പ്രവർത്തനക്കാരൻ, ഉപകരണങ്ങൾ, വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ദൈവം എന്ന അഞ്ചാമത്. മനസ്സിൽ, വാക്കിൽ, ശരീരത്തിൽ ചെയ്യുന്ന ഏതു പ്രവർത്തനത്തിനും, നീതിയുള്ളതോ അശുദ്ധമായതോ ആയാലും, ഈ അഞ്ച് കാരണങ്ങൾ ഉണ്ട്. അതിനാൽ, refine ചെയ്യാത്ത ബുദ്ധിയുള്ളവൻ, ആത്മാവിനെ മാത്രം പ്രവർത്തനകാരണമെന്ന് കരുതുന്നു; അത്തരം വ്യക്തി യഥാർത്ഥം കാണുന്നില്ല, തെറ്റായ ബുദ്ധിയുള്ളവനാണ്. അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനും, ബുദ്ധി ദോഷരഹിതവുമായവൻ, ഈ യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാവരെയും കൊല്ലുന്നുവെങ്കിലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ കൊല്ലുന്നില്ല, ബന്ധിതനാകുന്നില്ല. ജ്ഞാനം, അറിയപ്പെടേണ്ടത്, അറിയുന്നവൻ—ഇവയാണ് പ്രവർത്തനത്തിന് മൂന്നു ഉത്തേജകങ്ങൾ; ഉപകരണങ്ങൾ, പ്രവർത്തനം, പ്രവർത്തനക്കാരൻ—ഇവയാണ് പ്രവർത്തനത്തിന്റെ മൂന്നു ഘടകങ്ങൾ. ഗുണങ്ങളുടെ വ്യത്യാസം അനുസരിച്ച്, ജ്ഞാനം, പ്രവർത്തനം, പ്രവർത്തനക്കാരൻ—ഇവ മൂന്നു തരത്തിലാണ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. പാർഥാ, എല്ലാ ജിവികളിലും, വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നതിൽ അഭേദമായ അതേ അക്ഷരമായ സത്യം കാണുന്ന ജ്ഞാനം സത്വഗുണത്തിൽപ്പെട്ടതാണ്. പക്ഷേ, എല്ലാ ജീവികളിലും വ്യത്യസ്തതയും വേർതിരിവും മാത്രം കാണുന്ന ജ്ഞാനം രാജസികത്വമാണ്. ഒരു ഫലത്തിൽ മാത്രം ആസക്തിയുള്ളതും, യുക്തിയില്ലാത്തതും, യഥാർത്ഥം ഇല്ലാത്തതും, ചെറുതായും കാണുന്ന ജ്ഞാനം താമസികത്വമാണ്. നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രവർത്തനം, ആസക്തിയില്ലാതെ, ആഗ്രഹവും ദ്വേഷവും ഇല്ലാതെ, ഫലപ്രാപ്തിയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹം ഇല്ലാതെ ചെയ്യുന്നത് സത്വഗുണത്തിൽപ്പെട്ട പ്രവർത്തനമാണ്. ഫലപ്രാപ്തിയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹത്തോടും, അഭിമാനത്തോടും, വലിയ ശ്രമത്തോടും ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനം രാജസികത്വമാണ്. തെറ്റിദ്ധാരണയിലൂടെയും, ഫലവും നഷ്ടവും ഹാനിയും കഴിവും നോക്കാതെ ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തനം താമസികത്വമാണ്. ആസക്തിയില്ലാതെ, 'ഞാനാണ് ചെയ്യുന്നത്' എന്ന ഭാവം ഇല്ലാതെ, ദൃഢതയും ഉത്സാഹവും പുലർത്തി, വിജയത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ പരാജയത്തിൽ മാറ്റമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ സത്വഗുണത്തിൽപ്പെട്ട പ്രവർത്തനക്കാരനാണ്. ഫലപ്രാപ്തിയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹത്തോടും, ലാഭലോഭത്തോടും, ക്രൂരതയോടും, അശുദ്ധതയോടും, സന്തോഷ-ദു:ഖങ്ങളിൽ അടിയന്തിരമായ മാറ്റങ്ങളോടും പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ രാജസികത്വത്തിൽപ്പെട്ടവനാണ്. യോഗ്യതയില്ലാത്തതും, ദുഷ്ടതയോടും, അഹങ്കാരത്തോടും, കപടതയോടും, ദ്വേഷത്തോടും, അലസതയോടും, നിരാശയോടും, വൈകിയ പ്രവർത്തനത്തോടും പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ താമസികത്വത്തിൽപ്പെട്ടവനാണ്. ധനഞ്ജയാ, ബുദ്ധിയും ദൃഢതയും ഗുണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് മൂന്നു തരത്തിലാണ്; ഞാൻ വിശദമായി പറയാം. ബുദ്ധി, എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന്, ചെയ്യരുതെന്ന്, ഭയവും ഭയരഹിതത്വവും, ബന്ധവും മോചനവും തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് സത്വഗുണത്തിൽപ്പെട്ടത്. ബുദ്ധി, നീതിയും അശുദ്ധതയും, ചെയ്യേണ്ടതും ചെയ്യരുതാത്തതും തെറ്റായി തിരിച്ചറിയുന്നതാണ് രാജസികത്വത്തിൽപ്പെട്ടത്. തിമിരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട ബുദ്ധി, അശുദ്ധതയെ നീതിയായി കാണുന്നതും, എല്ലാം തെറ്റായി കാണുന്നതും താമസികത്വത്തിൽപ്പെട്ടതാണ്. മനസ്സും പ്രാണനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ദൃഢമായ യോഗയിലൂടെ നിലനിർത്തുന്ന ദൃഢത സത്വഗുണത്തിൽപ്പെട്ടതാണ്. നീതിയും ആഗ്രഹവും സമ്പത്തും ഫലപ്രാപ്തിയിലേക്കുള്ള ആസക്തിയോടും നിലനിർത്തുന്ന ദൃഢത രാജസികത്വമാണ്. അശുദ്ധബുദ്ധിയുള്ളവൻ, ഉറക്കം, ഭയം, ദു:ഖം, നിരാശ, അഹങ്കാരം എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കാതെ നിലനിർത്തുന്ന ദൃഢത താമസികത്വമാണ്. ഇപ്പോൾ, ഭാരതश्रेष्ठനായ അർജുനാ, മൂന്നു തരത്തിലുള്ള സന്തോഷത്തെ ഞാൻ പറയുന്നു: അഭ്യാസത്തിലൂടെ സന്തോഷം കണ്ടെത്തി, ദു:ഖത്തിന്റെ അവസാനം പ്രാപിക്കുന്നതും, ആദ്യം വിഷംപോലും, ഫലത്തിൽ അമൃതംപോലും അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം സത്വഗുണത്തിൽപ്പെട്ടതാണ്; അത് ആത്മബോധത്തിന്റെ ശുദ്ധിയിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്. ആദ്യം വിഷംപോലും, ഫലത്തിൽ അമൃതംപോലും അനുഭവപ്പെടുന്ന സന്തോഷം സത്വഗുണത്തിൽപ്പെട്ടതാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; അത് ആത്മബോധത്തിന്റെ ശാന്തിയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്.