മനസ്സിന്റെ ശാന്തി, സൗമ്യത, മൗനം, സ്വയം നിയന്ത്രണം, മനോഭാവത്തിന്റെ ശുദ്ധി—ഇവയെ മനസ്സിന്റെ തപസ് എന്നു പറയുന്നു. ഈ മൂന്ന് തപസ്സുകളും, അതായത് ശരീര, വാക്ക്, മനസ്സിന്റെ തപസ്സുകൾ, ഉന്നതമായ വിശ്വാസത്തോടെ, സ്ഥിരതയോടെ, പ്രതിഫലം ആഗ്രഹിക്കാതെ ആചരിക്കുന്നവർ സത്ത്വഗുണമുള്ളവരാണെന്ന് പറയുന്നു. ആദരവും ബഹുമാനവും പ്രശംസയും നേടാനായി, ഉപചാരപരമായോ കപടതയോടെ ആചരിക്കുന്ന തപസ്സ് രാജസഗുണമുള്ളതും അസ്ഥിരവും അശുദ്ധവുമാണ്. തെറ്റായ ബോധ്യത്തിൽ നിന്ന്, സ്വയം ദു:ഖം അനുഭവിക്കാനോ മറ്റൊരാളെ ദു:ഖിപ്പിക്കാനോ ചെയ്യുന്ന തപസ്സ് തമോഗുണത്തിൽപ്പെടുന്നു. ദാനം നൽകുമ്പോൾ, "ഇത് നൽകേണ്ടതാണ്" എന്ന മനസ്സോടെ, പ്രതിഫലം പ്രതീക്ഷിക്കാതെ, യുക്തമായ സ്ഥലത്തും സമയത്തും അർഹനായവർക്കു നൽകുന്ന ദാനം ശുദ്ധമാണ്. എന്നാൽ പ്രതിഫലം പ്രതീക്ഷിച്ച്, അല്ലെങ്കിൽ ഇച്ഛയില്ലാതെ, നിർബന്ധിതമായി നൽകുന്ന ദാനം രാജസഗുണമുള്ളതാണെന്ന് പറയുന്നു. തെറ്റായ സ്ഥലത്തോ സമയത്തോ, അർഹതയില്ലാത്തവർക്കോ, അവഗണനയോടെയോ അഹങ്കാരത്തോടെയോ നൽകുന്ന ദാനം തമോഗുണത്തിൽപ്പെടുന്നു. "ഓം തത് സത്" എന്ന ഈ മൂന്നുശബ്ദങ്ങളും ബ്രഹ്മം സൂചിപ്പിക്കുന്നതാണെന്ന് ഓർമ്മപ്പെടുത്തുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്മാർ, വേദങ്ങൾ, യാഗങ്ങൾ എന്നിവയും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവർ യാഗം, ദാനം, തപസ്സ് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ ആരംഭിക്കുമ്പോൾ "ഓം" എന്ന ശബ്ദം ഉച്ചരിക്കുന്നു. "തത്" എന്നത് പ്രതിഫലം ആഗ്രഹിക്കാതെ, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ യാഗം, തപസ്സ്, ദാനം എന്നിവ ചെയ്യുമ്പോൾ ഉച്ചരിക്കുന്നു. "സത്" എന്നത് സത്യവും ശ്രേഷ്ഠതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; നല്ല പ്രവൃത്തികൾക്കും ഈ പദം ഉപയോഗിക്കുന്നു. യാഗം, തപസ്സ്, ദാനം എന്നിവയിൽ സ്ഥിരതയും "സത്" എന്നതുകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിശ്വാസമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന യാഗം, ദാനം, തപസ്സ് എന്നിവയെ "അസത്" എന്നു പറയുന്നു; അത്തരം പ്രവൃത്തികൾക്ക് ഈ ലോകത്തും മരണമിനപ്പുറവും ഫലം ഇല്ല. അർജുനൻ കൃഷ്ണനോട് ചോദിച്ചു: "ഹൃദയേശ്വരാ, സന്യാസവും ത്യാഗവും തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസവും അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു." കൃഷ്ണൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: "ആശയോടുകൂടി ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതാണ് സന്യാസം എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെയും ഫലം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതാണു ത്യാഗം എന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു. ചിലർ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ദോഷകരമായതിനാൽ ഉപേക്ഷിക്കണം എന്ന് പറയുന്നു. മറ്റൊരുവിഭാഗം യാഗം, ദാനം, തപസ്സ് തുടങ്ങിയവ ഉപേക്ഷിക്കരുത് എന്ന് പറയുന്നു. ത്യാഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എന്റെ അന്തിമ തീരുമാനം കേൾക്കൂ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ. ത്യാഗം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് ഞാൻ പറയുന്നു. യാഗം, ദാനം, തപസ്സ് എന്നിവ ഉപേക്ഷിക്കരുത്; ഇവ നിർവഹിക്കേണ്ടതാണ്, കാരണം ഇവ ജ്ഞാനികൾക്കും ശുദ്ധിയേകുന്നു. എന്നാൽ ഇവയിലും ആസക്തിയും ഫലപ്രതീക്ഷയും ഉപേക്ഷിച്ചുകൊണ്ടു ചെയ്യണം; ഇതാണ് എന്റെ ഉറപ്പായും ശ്രേഷ്ഠമായും അഭിപ്രായം. നിർദ്ദേശിച്ച പ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കരുത്; അവ മനസ്സിന്റെ അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് തമോഗുണത്തിൽപ്പെടുന്നു. ദു:ഖം ഭയന്ന് അല്ലെങ്കിൽ ബുദ്ധിമുട്ട് ഭയന്ന് മാത്രം പ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് രാജസഗുണമുള്ളതാണെന്നും അത്തരം ഉപേക്ഷക്കാർക്ക് സന്യാസഫലം ലഭിക്കില്ലെന്നും പറയുന്നു. എന്നാൽ നിർദ്ദേശിച്ച പ്രവൃത്തികൾ, ചെയ്യേണ്ടത് ആയതിനാൽ മാത്രം, ആസക്തിയും ഫലപ്രതീക്ഷയും ഉപേക്ഷിച്ച് ചെയ്യുന്നവൻ സത്ത്വഗുണത്തിലുള്ള ഉപേക്ഷകനാണ്. ശുദ്ധിയുള്ളവനും വിവേകമുള്ളവനും സംശയരഹിതനുമായ ഉപേക്ഷകൻ, ദുഷ്കരമായ പ്രവൃത്തികളെയും ഇഷ്ടപ്രവൃത്തികളെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നു; അവയോട് വെറുപ്പുമില്ല, ആസക്തിയും ഇല്ല. ശരീരമുള്ളവൻ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ഉപേക്ഷിക്കാനാവില്ല; എന്നാൽ പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉപേക്ഷകൻ. ഉപേക്ഷിക്കാത്തവർക്കു, അവശ്യവും അനവശ്യവും കലർന്ന മൂന്നു വിധ ഫലങ്ങൾ മരണാനന്തരം ലഭിക്കും; ഉപേക്ഷകനാകയാൽ അത്തരം ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കില്ല. എല്ലാ പ്രവൃത്തികളുടെയും പൂർത്തീകരണത്തിനായി അഞ്ചു കാരണങ്ങൾ അറിഞ്ഞിരിക്കണം: ശരീരം (പ്രവൃത്തിയുടെ ആധാരം), കര്ത്താവ്, വിവിധ ഉപകരണങ്ങൾ, വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ദൈവം—ഇവയാണ് അഞ്ചു കാരണങ്ങൾ. മനുഷ്യൻ ശരീരത്താലോ, വാക്കിനാലോ, മനസ്സിനാലോ ചെയ്യുന്ന എല്ലാ പ്രവൃത്തികൾക്കും ഈ അഞ്ചു കാരണങ്ങൾ ഉണ്ട്. അതിനാൽ, refinement ഇല്ലാത്ത ബുദ്ധിയുള്ളവൻ ആത്മാവിനെയാണ് ഏക കര്ത്താവ് എന്നു കരുതുന്നത്; അത്തരം വ്യക്തി യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നില്ല. അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനും, ബുദ്ധി മലിനമല്ലാത്തവനും, ഈ ലോകത്തെ എല്ലാവരെയും കൊല്ലുന്നുവെങ്കിലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ കൊല്ലുന്നില്ല, ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുമില്ല. ജ്ഞാനം, ജ്ഞേയവിഷയം, ജ്ഞാതാവ്—ഇവയാണ് പ്രവൃത്തിക്ക് പ്രേരകങ്ങൾ. ഉപകരണങ്ങൾ, പ്രവൃത്തി, കര്ത്താവ്—ഇവയാണ് പ്രവൃത്തിയുടെ ഘടകങ്ങൾ. ജ്ഞാനം, പ്രവൃത്തി, കര്ത്താവ്—ഇവ ഗുണഭേദത്തിൽ മൂന്നു വിധമാണ്. എല്ലാ ജീവികളിലും ഒരേ അക്ഷരമായത്, വിഭജ്യമായതിൽ അവിഭജ്യമായത് കാണുന്ന ജ്ഞാനം സത്ത്വഗുണമുള്ളതാണ്. പക്ഷേ, എല്ലാ ജീവികളെയും വ്യത്യസ്തമായും വേറിട്ടതായും കാണുന്ന ജ്ഞാനം രാജസഗുണമുള്ളതാണ്. ഏകഫലത്തിൽ മാത്രം ആസക്തി വച്ച്, യുക്തിയില്ലാതെ, യാഥാർത്ഥ്യബോധം ഇല്ലാതെ, തുച്ഛമായതിൽ മാത്രം അകപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ജ്ഞാനം തമോഗുണത്തിൽപ്പെടുന്നു. നിർദ്ദേശിച്ച പ്രവൃത്തികൾ ആസക്തിയില്ലാതെ, ഫലപ്രതീക്ഷയില്ലാതെ, ദ്വേഷമില്ലാതെ ചെയ്യുന്നത് സത്ത്വഗുണത്തിലാണ്. ഫലപ്രതീക്ഷയോടെ, അഹങ്കാരത്തോടും വലിയ പരിശ്രമത്തോടും കൂടെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികൾ രാജസഗുണത്തിലാണ്. തെറ്റിദ്ധാരണയാൽ, ഫലവും നഷ്ടവും ദോഷവും കഴിവും നോക്കാതെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികൾ തമോഗുണത്തിൽപ്പെടുന്നു. ആസക്തിയില്ലാതെ, "ഞാനാണ് ചെയ്യുന്നവൻ" എന്ന് കരുതാതെ, സ്ഥിരതയും ഉത്സാഹവും പുലർത്തി, വിജയവിഫലങ്ങളിൽ ഒരുപോലെയായ പ്രവർത്തകൻ സത്ത്വികനാണ്. ഫലത്തിൽ ആസക്തിയുള്ളവൻ, സ്വാർത്ഥനും ക്രൂരനും അശുദ്ധനും സന്തോഷവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കുന്നവനും രാജസികനായ കര്ത്താവാണ്.