ഭഗവാന് ശ്രീകൃഷ്ണന് അർജുനനോട് അഹംഭാവം ഇല്ലാതെ, സ്നേഹവും കരുണയും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ സംസാരിക്കുന്നു. പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് ധ്യാനത്തേക്കാളും, ധ്യാനം ജ്ഞാനത്തേക്കാളും, ജ്ഞാനം പ്രയോഗത്തേക്കാളും ഉന്നതമാണ്; ഫലത്യാഗം ചെയ്താൽ ഉടൻ തന്നെ മനസ്സിൽ ശാന്തി ലഭിക്കും. ആർക്കും വൈരാഗ്യം കാണിക്കാതെ, സ്നേഹവും കരുണയും നിറഞ്ഞവൻ, അഹംഭാവം ഇല്ലാതെ, സ്വാർത്ഥതയില്ലാതെ, സന്തോഷത്തിലും ദുഃഖത്തിലും ഒരുപോലെ, ക്ഷമയും സഹനവും ഉള്ളവൻ ഭഗവാന്റെ പ്രിയഭക്തനാണ്. സമാധാനവും, ആത്മനിയന്ത്രണവും, ദൃഢനിശ്ചയവും, മനസ്സും ബുദ്ധിയും ഭഗവാനിൽ സമർപ്പിച്ചവൻ ഭഗവാന്റെ പ്രിയനാണ്. ലോകം അദ്ദേഹത്തെ വിഷമിപ്പിക്കില്ല, ലോകം അദ്ദേഹത്താൽ വിഷമിക്കില്ല; സന്തോഷം, അസൂയ, ഭയം, ഉത്കണ്ഠ എന്നിവയിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രനായവൻ ഭഗവാന്റെ പ്രിയനാണ്. ആശയില്ലാതെ, വിശുദ്ധനായ, പ്രാവീണ്യമുള്ള, അന്യായമില്ലാത്ത, ദുഃഖരഹിതനായ, എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചവൻ ഭഗവാന്റെ പ്രിയനാണ്. സന്തോഷം കാണിക്കാതെയും, ദ്വേഷം ഇല്ലാതെയും, ദുഃഖം ഇല്ലാതെയും, ആഗ്രഹം ഇല്ലാതെയും, നല്ലതും ചീത്തയും ഉപേക്ഷിച്ച, ഭക്തിയുള്ളവൻ ഭഗവാന്റെ പ്രിയനാണ്. ശത്രുവിനെയും സുഹൃത്തിനെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ, ആദരവും അവമാനവും, തണുപ്പും ചൂടും, സന്തോഷവും ദുഃഖവും, എല്ലാം ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ, അകാരണമായ ബന്ധം ഇല്ലാത്തവൻ, ഭഗവാന്റെ പ്രിയനാണ്. പുകഴ്സും നിന്ദയും ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ, മൗനമായവൻ, ലഭിക്കുന്നതിൽ സന്തോഷം കാണുന്നവൻ, സ്ഥിരതയില്ലാത്ത വാസസ്ഥലത്തിൽ കഴിയുന്നവൻ, ദൃഢമായ മനസ്സുള്ള, ഭക്തിയുള്ളവൻ, ഭഗവാന്റെ പ്രിയനാണ്. ഈ അമരധർമ്മത്തെ വിശ്വാസത്തോടെ, ഭഗവാനെ പരമമായവനായി ആരാധിക്കുന്നവർ, ഭഗവാന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയരായ ഭക്തരാണ്. അർജുനൻ ചോദിക്കുന്നു: “പ്രകൃതിയും പുരുഷനും, ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും, ജ്ഞാനവും ജ്ഞേയവും അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ഹേ കേശവ!” ഭഗവാൻ മറുപടി പറയുന്നു: “ഈ ശരീരം ‘ക്ഷേത്രം’ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; അതിനെ അറിയുന്നവനെ ‘ക്ഷേത്രജ്ഞൻ’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഞാൻ തന്നെയാണ് ക്ഷേത്രജ്ഞൻ; ക്ഷേത്രത്തിനെയും ക്ഷേത്രജ്ഞനെയും അറിയുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം. ക്ഷേത്രം എന്താണ്, അതിന്റെ സ്വഭാവം, മാറ്റങ്ങൾ, ഉത്ഭവം, പ്രഭാവം—ഇവയെ കുറിച്ച് ഞാൻ ചുരുക്കത്തിൽ പറയുന്നു. ഈ വിഷയങ്ങൾ മഹർഷിമാർ വിവിധ വേദമാനങ്ങൾ വഴി, ബ്രഹ്മസൂത്രങ്ങൾ വഴി വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. മഹാഭൂതങ്ങൾ, അഹംകാരവും, ബുദ്ധിയും, അവ്യക്തവും, പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും, മനസും, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും—ഇവയാണ് ക്ഷേത്രം. ആഗ്രഹം, ദ്വേഷം, സന്തോഷം, ദു:ഖം, സംയുക്തം, ചൈതന്യം, ദൃഢത—ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മാറ്റങ്ങൾ. വിദ്യ, സത്യത, അഹിംസ, ക്ഷമ, നേരായത, ആചാര്യഭക്തി, ശുചിത്വം, സ്ഥിരത, ആത്മനിയന്ത്രണം—ഇവയാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ. ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ അസക്തി, അഹംഭാവം ഇല്ലാതിരിക്കുക, ജനനം, മരണം, വൃദ്ധാവസ്ഥ, രോഗം എന്നിവയുടെ ദോഷം കാണുക. മമതയില്ലാതെ, കുടുംബബന്ധങ്ങളിൽ执ിയില്ലാതെ, അനുകൂല-പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങളിൽ മനസ്സിനെ ഒരുപോലെ നിലനിർത്തുക. ഭഗവാനിൽ ഏകഭക്തിയോടെ അചഞ്ചലമായ യോഗം, ഏകാന്തതയിൽ സന്തോഷം, ജനക്കൂട്ടത്തിൽ താത്പര്യമില്ലായ്മ—ഇവയും ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്. ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥിരത, സത്യം മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ദൃഷ്ടി—ഇവയാണ് ജ്ഞാനം; ഇതിന് വിപരീതമായതും അജ്ഞാനമാണ്. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ജ്ഞേയത്തെ പറയുന്നു: അതിനെ അറിയുമ്പോൾ അമരത്വം ലഭിക്കും. അതിന് തുടക്കം ഇല്ല; പരബ്രഹ്മം, അതിനെ സത്വം അല്ല, അസത്വം അല്ല എന്ന് പറയാം. അതിന് കൈകളും കാലുകളും എല്ലായിടത്തും, കണ്ണുകളും തലകളും മുഖങ്ങളും എല്ലായിടത്തും, കാതുകളും എല്ലായിടത്തും; ലോകത്തിൽ എല്ലായിടത്തും അതു വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രിയഗുണങ്ങളിൽ പ്രകാശമുണ്ടാക്കുന്നു, പക്ഷേ അതിന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇല്ല; അസക്തമായിരിക്കുന്നു, എല്ലാം നിലനിർത്തുന്നു, ഗുണരഹിതം, പക്ഷേ ഗുണങ്ങളുടെ അനുഭവം ചെയ്യുന്നു. എല്ലാ ജീവികളുടെയും അകത്തും പുറത്തും, ചലിക്കുന്നതും അചലമായതും; അതിന്റെ സൂക്ഷ്മത കൊണ്ട് അറിയാൻ പ്രയാസമാണ്; അതു ദൂരവും അടുത്തുമാണ്. അത് വിഭജിക്കപ്പെടാത്തതായിട്ടും, ജീവികളിൽ വിഭജിച്ചതുപോലെ കാണുന്നു; എല്ലാ ജീവികൾക്കും ആധാരമാണ്; അവയെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുകയും ലയിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എല്ലാ പ്രകാശങ്ങളിൽ അതാണ് പ്രകാശം; അതു അന്ധകാരത്തിനു അപ്പുറമാണ്; അതാണ് ജ്ഞാനം, ജ്ഞേയവും, ജ്ഞാനത്തിലൂടെ പ്രാപിക്കാവുന്നതും; എല്ലാ ഹൃദയങ്ങളിലും അതു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ക്ഷേത്രം, ജ്ഞാനം, ജ്ഞേയവും ചുരുക്കത്തിൽ ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു; ഇത് മനസ്സിലാക്കുന്ന ഭക്തൻ, ഭഗവാന്റെ സ്ഥിതിക്ക് യോഗ്യനാകും. പ്രകൃതിയും പുരുഷനും തുടക്കം ഇല്ലാത്തവയാണ്; എല്ലാ ഗുണങ്ങളും, മാറ്റങ്ങളും പ്രകൃതിയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. പ്രകൃതിയാണ് കാര്യം, കാരണവും, കര്ത്താവും ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നതിന്റെ കാരണമാണ്; പുരുഷൻ സന്തോഷവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കുന്നതിന്റെ കാരണമാണ്. പുരുഷൻ പ്രകൃതിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങളെ അനുഭവിക്കുന്നു; ഗുണങ്ങളിൽ执ിയുള്ളത്, നല്ലതും ചീത്തയുമായ യോനികളിൽ ജനനത്തിന് കാരണമാകും. ഈ ശരീരത്തിൽ പരമപുരുഷൻ സാക്ഷി, അനുമതിദാതാവ്, ആധാരമായവൻ, അനുഭവിക്കുന്നവൻ, മഹേശ്വരൻ, പരമാത്മാവ് എന്നിങ്ങനെയാണ് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. പുരുഷനും പ്രകൃതിയും ഗുണങ്ങളുമെല്ലാം അറിയുന്നവൻ, എങ്ങനെ ജീവിച്ചാലും, വീണ്ടും ജനിക്കില്ല. ചിലർ ധ്യാനത്തിലൂടെ, ചിലർ ജ്ഞാനമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ, ചിലർ കർമമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ ആത്മാവിനെ കാണുന്നു. മറ്റുള്ളവർ, ഇതെല്ലാം അറിയാതെ, മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്ന് കേൾക്കുന്നു; അവർ കേൾക്കുന്നതിൽ ഭക്തിയോടെ, മരണത്തെ അതിക്രമിക്കുന്നു. ചലിക്കുന്നതോ അചലമായതോ ആയ എല്ലാ ജീവികളും, ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും തമ്മിലുള്ള സംയോജനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. എല്ലാ ജീവികളിലും പരമാത്മാവിനെ ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ, നശ്വരതയിൽ അനശ്വരതയെ കാണുന്നവൻ, യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നു. ഭഗവാനെ എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെ കാണുന്നവൻ, ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ ദോഷം ചെയ്യില്ല; അങ്ങനെ അവൻ പരമഗതിയെത്തുന്നു. എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളും പ്രകൃതിയാൽ ചെയ്യപ്പെടുന്നവയാണെന്ന്, ആത്മാവിനെ അകർമ്മിയെന്നു കാണുന്നവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ കാണുന്നു. സകല ജീവികളുടെ വൈവിധ്യമായ ഉത്പാദനവും, അതു അതിൽ ഏകത്വത്തിൽ ആധാരമാക്കിയതും, അതിൽ നിന്നാണ് വ്യാപിച്ചത് എന്ന് കാണുമ്പോൾ, അവൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ എത്തുന്നു.