കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധഭൂമിയിൽ അർജുനൻ തന്റെ മനസ്സിൽ വലിയ സംഘർഷത്തോടും ദുഃഖത്തോടും കൂടി കൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു: "കൃഷ്ണാ, ധർമ്മം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ കുടുംബത്തിലെ സ്ത്രീകൾ ദുർബലരാകുന്നു. സ്ത്രീകൾ ദുർബലരാകുമ്പോൾ വർണസംകരം ഉണ്ടാകുന്നു. അങ്ങനെ വർണസംകരം സംഭവിച്ചാൽ കുടുംബവും കുടുംബത്തെ നശിപ്പിച്ചവരും നരകത്തിൽ വീഴുന്നു; അവരുടെ പിതൃങ്ങൾക്കും ഭോജ്യവും ജലവും ലഭിക്കാതെ അവരിൽ നിന്നു അകറ്റപ്പെടുന്നു. കുടുംബത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നവരുടെ ഈ പാപങ്ങൾ മൂലം വർണധർമ്മങ്ങളും കുടുംബധർമ്മങ്ങളും നശിക്കുന്നു. കൃഷ്ണാ, കുടുംബധർമ്മം നഷ്ടപ്പെട്ടവരിൽ നരകവാസം ഒരിക്കലും അവസാനിക്കില്ലെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. രാജ്യം നേടാനുള്ള ലാഭലോഭം കൊണ്ടു ഞങ്ങൾ എത്ര വലിയ പാപം ചെയ്യാൻ പോകുന്നു! ഞങ്ങളുടെ ബന്ധുക്കളെ കൊല്ലാൻ ഞങ്ങൾ തയ്യാറാവുന്നു. ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ ആയുധങ്ങൾധരിച്ച് എന്നെ യുദ്ധത്തിൽ എതിർപ്പ് കാണിക്കാതെ ആയുധരഹിതനായ എന്നെ കൊല്ലുകയാണെങ്കിൽ അതാണ് എനിക്ക് ഉത്തമം." ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അർജുനൻ തന്റെ ധനുസും അമ്പുകളും വച്ചിട്ട്, ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി, രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് നിശ്ചലനായി. അപ്പോൾ സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: "അങ്ങനെ ദയയിൽ മുഴുകി, കണ്ണുകളിൽ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ്, വിഷണ്ണനായ അർജുനനെ കാണുമ്പോൾ, മധുസൂദനൻ അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു." ശ്രീകൃഷ്ണൻ അർജുനനോട് ചോദിച്ചു: "അർജുനാ, ഈ കടുത്ത സമയത്ത് നിന്നിൽ ഈ നിരാശ എവിടെ നിന്ന് വന്നു? ഇതൊരു മഹാത്മാവിനോ ധീരനോ യോജിക്കുന്നതല്ല; ഇത് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കും നയിക്കില്ല, അപകീർത്തി മാത്രമേ നൽകൂ. ഈ ദുർബലതയിൽ അടിമപെടരുത്, പാർത്ഥാ. ഹൃദയത്തിലെ ഈ ചെറിയ ദൗർബല്യം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേൽക്കു, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ!" അർജുനൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: "മധുസൂദനാ, ഞാൻ എങ്ങനെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മരെയും ദ്രോണരെയും എതിർക്കും? അവർ എന്റെ ആരാധ്യരല്ലേ? ഇവരെ കൊല്ലുന്നതിനു പകരം ഭിക്ഷയെടുത്ത് ജീവിക്കുകയാണ് എനിക്ക് ഉത്തമം. അവർ സ്വാർത്ഥം കൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുകയാണെങ്കിലും, ഗുരുക്കന്മാരെ കൊല്ലുന്നതിനുശേഷം കിട്ടുന്ന സുഖങ്ങൾ രക്തദൂഷിതമായിരിക്കും. ഞങ്ങൾക്ക് എന്താണ് ഉത്തമമെന്നു പോലും അറിയുന്നില്ല; ഞങ്ങൾ ജയിക്കണമോ, അവർ ജയിക്കണമോ എന്നതും വ്യക്തമല്ല. ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ ഇവിടെ നമ്മുടെ മുന്നിലാണ്; അവരെ കൊല്ലുമ്പോൾ ഞങ്ങൾക്കു ജീവിക്കാനും ആഗ്രഹമില്ല. എന്റെ സ്വഭാവം ദയയിൽ അടിയറവിടുന്നു, ധർമ്മം എന്താണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ദയവായി ഞാനറിയേണ്ടതെന്താണെന്ന് വ്യക്തമായി എന്നോട് പറയൂ. ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ശിഷ്യനാണ്; എന്നെ ഉപദേശിക്കണം, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അഭയം സ്വീകരിച്ചു. ഭൂമിയിൽ സമ്പന്നമായ, അപരിജിതമായ ഒരു രാജ്യം ലഭിച്ചാലും, ദേവന്മാരുടെ രാജാവായാലും, എന്റെ ഈ ദുഃഖം മാറുമെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നില്ല." ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം അർജുനൻ "ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യില്ല" എന്ന് പറഞ്ഞ് മൗനമായിത്തീർന്നു. അപ്പോൾ ഹൃഷീകേശൻ അർജുനനെ നോക്കി, കൃത്രിമമായ ഒരു പുഞ്ചിരിയോടെ, രഥങ്ങൾക്കിടയിൽ വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങിയ അർജുനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: "നീ ദുഃഖിക്കുന്നവരെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നു; എന്നാൽ നീ ജ്ഞാനത്തിന്റെ വാക്കുകൾ സംസാരിക്കുന്നു. ജ്ഞാനികൾ മരിച്ചവരെയോ ജീവിച്ചവരെയോ കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നില്ല. ഞാൻ, നീ, ഈ രാജാക്കന്മാർ — നമ്മളൊക്കെയും ഒരിക്കലും ഇല്ലാതായിരുന്നില്ല; ഭാവിയിൽ പോലും നമ്മളൊക്കെയും ഇല്ലാതാവില്ല. ഈ ശരീരത്തിൽ ജീവൻ ബാല്യവും യൗവനവും വാർദ്ധക്യവും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ മറ്റൊരു ശരീരവും പ്രാപിക്കുന്നു. ജ്ഞാനികൾ ഇതിൽ കുഴപ്പം കാണുന്നില്ല. കുണ്തീപുത്രാ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു വിഷയങ്ങളുമായി സ്പർശം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ തണുപ്പ്-ചൂട്, സുഖം-ദുഃഖം എന്നിവ അനുഭവപ്പെടുന്നു. അവ നാശവാനാണ്, ക്ഷണികമാണ്; അതിനാൽ അവയെ സഹിക്കണം, ഭാരതാ. ആരെയും ഈ സുഖദുഃഖങ്ങൾ അലട്ടുന്നില്ലെങ്കിൽ, അവൻ അമൃതത്വത്തിന് യോഗ്യനാണ്. അസത്യത്തിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ നിലനിൽപ്പ് ഇല്ല, സത്യത്തിന് ഇല്ലാതാവൽ ഇല്ല; ഈ സത്യം tattvadarshികൾ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. എല്ലാറ്റിനും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന അതത് അക്ഷരവും നശിപ്പിക്കാനാവാത്തതുമാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ നാശം വരുത്താൻ ആരും കഴിയില്ല. ഈ ശരീരങ്ങൾ നശിക്കും; എന്നാൽ അവയിൽ ഉള്ള ആത്മാവ് ശാശ്വതവും അക്ഷരവുമാണ്. അതിനാൽ, ഭാരതാ, നീ യുദ്ധം ചെയ്യണം. ആത്മാവിനെ കൊല്ലുന്നു എന്നു കരുതുന്നവനും, കൊല്ലപ്പെടുന്നു എന്നു കരുതുന്നവനും ഇരുവരും അറിയുന്നില്ല; ആത്മാവ് കൊല്ലുന്നില്ല, കൊല്ലപ്പെടുന്നില്ല. ആത്മാവ് ജനിക്കുകയില്ല, മരിക്കുകയില്ല; ഒരിക്കൽ ഉണ്ടായാൽ, പിന്നെ ഇല്ലാതാകുകയില്ല. അതു ജനനരഹിതം, ശാശ്വതം, അനാദിയും പുരാതനവുമാണ്; ശരീരം നശിച്ചാലും അത് നശിക്കില്ല. ഈ ആത്മാവ് അക്ഷരവും ശാശ്വതവുമാണെന്ന് അറിയുന്നവൻ എങ്ങനെ ആരെയും കൊല്ലാനോ കൊല്ലപ്പെടാനോ കഴിയും? ഒരു മനുഷ്യൻ പഴയ വസ്ത്രം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയത് ധരിക്കുന്നതുപോലെ, ആത്മാവ് പഴയ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയത് പ്രാപിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങൾ ഇതിനെ കത്തിക്കുകയോ, അഗ്നി ഇതിനെ ദഹിപ്പിക്കുകയോ, ജലം ഈ ആത്മാവിനെ നനയ്ക്കുകയോ, വായു ഉണക്കുകയോ ചെയ്യില്ല. ഇതിനെ തകർക്കാനോ കത്തിക്കാനോ നനയ്ക്കാനോ ഉണക്കാനോ കഴിയില്ല; ഇത് ശാശ്വതം, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, അചഞ്ചലവും പുരാതനവുമാണ്. ഇതിനെ അപ്രത്യക്ഷം, അവ്യക്തം, പരിണാമരഹിതം എന്നാണ് പറയുന്നത്; അതിനാൽ അതിനെ അറിഞ്ഞ് നീ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. എങ്കിലും, ആത്മാവ് പുനർജനനം കൊണ്ടും മരണവും അനുഭവിക്കുന്നതാണെന്ന് നീ കരുതിയാലും, മഹാബാഹുവേ, നീ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. ജനിച്ചവർക്കു മരണം ഉറപ്പാണ്; മരിച്ചവർക്കു ജനനം ഉറപ്പാണ്. അതിനാൽ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതിനെക്കുറിച്ച് നീ ദുഃഖിക്കരുത്. എല്ലാ ജീവികളും ആദിയിൽ അപ്രത്യക്ഷം, മധ്യേ പ്രത്യക്ഷവും അവസാനം വീണ്ടും അപ്രത്യക്ഷവുമാണ്; അതിനാൽ ദുഃഖിക്കാൻ എന്തുണ്ട്? ചിലർ ഇതിനെ അത്ഭുതമായി കാണുന്നു, ചിലർ അത്ഭുതമായി പറയുന്നു, ചിലർ അത്ഭുതമായി കേൾക്കുന്നു; എന്നിരുന്നാലും, ആരും അതിന്റെ യഥാർത്ഥം അറിയുന്നില്ല. എല്ലാവരുടെയും ശരീരത്തിൽ ഉള്ള ആത്മാവ് ശാശ്വതവും അക്ഷരവുമാണ്; അതിനാൽ, ഭാരതാ, നീ ആരെയും കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. നിന്റെ സ്വധർമ്മം നോക്കിയാലും നീ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല; ഒരു ക്ഷത്രിയനു ധാർമ്മികമായ യുദ്ധം പോലെയുള്ളത് ഇല്ല. പാർത്ഥാ, സ്വയം വന്ന ഈ യുദ്ധം സ്വർഗ്ഗദ്വാരങ്ങൾ തുറക്കുന്നതാണ്; അത്തരത്തിൽ യുദ്ധം ലഭിക്കുന്ന ക്ഷത്രിയന്മാർ ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്. എന്നാൽ നീ ഈ ധാർമ്മിക യുദ്ധത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, നിന്റെ ധർമ്മവും, കീർത്തിയും ഉപേക്ഷിച്ച് നീ പാപം ഉണ്ടാക്കും." ഇങ്ങനെ ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ അർജുനനെ ഉപദേശിച്ചു, ആത്മാവിന്റെ അക്ഷരത്വവും ധർമ്മത്തിന്റെ മഹത്വവും വിശദീകരിച്ചു, അർജുനന്റെ മനസ്സിലെ സംശയങ്ങൾ അകറ്റാൻ ശ്രമിച്ചു.